Đỗ Tư Nghĩa

 

CÁI KÉN CỦA NỖI ĐAU

Ni-sư Charlotte Joko Beck

Đỗ Tư Nghĩa dịch

 


 

Vài nét về tác giả:

[ 1917- 2011]

Sinh năm 1917, tại New Jersey. Học âm nhạc tại Nhạc viện Oberlin. Tŕnh diễn và dạy piano một thời gian. Lập gia đ́nh, có 4 đứa con; ly thân, làm thư kư, rồi trợ giảng tại một phân khoa đại học.

Bắt đầu thực tập Zen vào tuổi 40. Học đạo với Thiền sư Hakuyu Taizan Maezumi tại Los Angeles, và sau đó, với Thiền sư Hakuun Yasutani.

Năm 1983, thành lập Trung tâm Zen tại San Diego.

Ni sư luôn dạy học tṛ của ḿnh nên đối mặt với những khó khăn trong đời sống thường nhật, thay v́ trốn tránh chúng. Nhiều đệ tử của Ni sư là nhà tâm lư học, nhà tâm lư trị liệu.

Tác phẩm chính: Everyday Zen [ 1989] và Nothing Special [ 1993].

Ni sư qua đời năm 2011, thọ 94 tuổi.

[ Theo từ điển Wiki pedia, bản tiếng Anh]

 

Khi chúng ta cúi đầu đảnh lễ tại thiền đường, chúng ta đang tôn kính cái ǵ? Một cách để trả lời câu hỏi này, là tự hỏi: “ Ta thực sự đang tôn kính cái ǵ trong đời ta, như được biểu lộ qua những cái mà ta nghĩ và làm?” Quả thực, trong đời ta, ta không tôn kính Phật tánh, không tôn kính vị Thượng đế bao trùm vạn hữu, bao gồm cả sự sống lẫn sự chết, thiện và ác, tất cả những cái đối nghịch nhau. Sự thật là, chúng ta không quan tâm đến cái đó. Chắc chắn, chúng ta không muốn tôn kính sự chết, hoặc sự đau đớn, hoặc sự mất mát. Cái mà chúng ta làm, là dựng lên một vị thần hư dối. Kinh Thánh nói: “Các ngươi không được phép có vị thần nào khác trước mặt ta.” Nhưng chúng ta thường phạm phải chính cái điều cấm đó.

Vị thần mà ta dựng lên đó, là cái ǵ? Từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc nọ, ta thực sự tôn kính và chú tâm đến cái ǵ? Ta có thể gọi đó là vị thần của tiện nghi, của sự dễ chịu và của sự an ninh. Trong khi thờ phụng vị thần đó, ta hủy hoại đời ta. Trong khi thờ phụng vị thần của tiện nghi và sự dễ chịu, người ta tự giết chính ḿnh theo nghĩa đen – với ma túy, rượu, tốc độ cao, sự trụy lạc buông thả, ḷng sân hận. Những dân tộc thờ phụng vị thần này trên một qui mô rộng lớn hơn, nhiều tính hủy diệt hơn. Cho đến khi ta thành thật thấy rằng, cái này là nội dung của đời ta, th́ ta sẽ không thể nào khám phá ra ta thực sự là ai.

Chúng ta có nhiều phương cách để đương đầu với cuộc sống, nhiều cách để thờ phụng sự tiện nghi và sự dễ chịu. Tất cả đều đặt nền móng trên cùng một điều: nỗi sợ phải đối đầu với bất cứ loại khó chịu nào. Nếu chúng ta muốn chắc chắn có trật tự và sự kiểm soát tuyệt đối, đó là bởi v́ chúng ta đang cố tránh bất cứ sự khó chịu nào. Nếu sự việc xảy ra như ta mong muốn, rồi th́ ta nghĩ rằng, mọi sự đều ổn, và đóng cửa lại, để không cho nỗi lo âu về sự chết đi vào. Nếu ta có thể chiều ḷng mọi người, rồi th́ ta ngỡ rằng, sẽ không có sự khó chịu nào đi vào đời ta. Ta hy vọng rằng, nếu ta có thể là ngôi sao của một show diễn, sáng chói, tuyệt vời và giàu năng lực, ta sẽ có đông đảo khán giả ái mộ, đến mức ta sẽ không cần phải lo nghĩ ǵ cả. Nếu ta có thể rút lui khỏi thế giới và chỉ việc tự thỏa chí với những giấc mơ, những mộng tưởng riêng tư và những thăng trầm (xáo trộn) về cảm xúc, th́ ta nghĩ rằng, ta có thể thoát khỏi sự khó chịu. Nếu ta thủ đắc một sự hiểu biết hoàn chỉnh về mặt trí năng, có thể dùng tư duy để hiểu được mọi thứ, nếu ta có thể thông minh khôn khéo, đến mức ta có thể đưa mọi thứ vào trong một loại kế hoạch hoặc trật tự nào đó, rồi th́ có lẽ, ta sẽ không bị đe dọa. Nếu ta có thể tuân thủ một quyền lực, nhờ nó bảo ta phải làm cái ǵ, rồi th́ ta có thể trao cho một ai khác cái trách nhiệm về đời ta, và ta không phải [have to] thực sự cưu mang nó nữa. Ta không phải cảm thấy nỗi xao xuyến lo âu của việc phải làm một quyết định. Ta nghĩ rằng, nếu ta theo đuổi cuộc sống một cách điên cuồng, chạy theo bất cứ cảm giác thú vị nào, bất cứ sự kích thích nào, bất cứ tṛ giải trí nào, th́ có lẽ, ta sẽ không phải cảm thấy sự đau đớn nào cả. Nếu ta có thể nói cho kẻ khác biết phải làm cái ǵ, giữ họ dưới sự kiểm soát, dưới chân ta, th́ có lẽ, họ không thể làm thương tổn ta. Nếu ta có thể “hỷ lạc,” nếu ta có thể là một “vị Phật” vô tư, chỉ việc thư giăn dưới mặt trời, th́ ta không phải đảm nhận bất cứ trách nhiệm nào đối với sự khổ của thế gian. Ta có thể cứ việc an hưởng hạnh phúc.

Tất cả những cái này đều là những phiên-bản của vị thần mà chúng ta thực sự đang thờ phụng. Đó là vị thần không bao giờ gặp điều khó chịu và điều không thú vị. Không loại trừ một ai, mọi chúng sinh trên mặt đất đều theo đuổi nó, ở một mức độ nào đó. Trong khi ta theo đuổi nó, ta mất liên lạc với cái thực sự đang là. Trong khi ta mất liên lạc, đời ta đi xuống dần theo đường xoắn ốc. Và chính cái khó chịu mà ta t́m cách tránh né, nó có thể lại tràn ngập xuống đời ta.

Từ khởi thủy, điều này đă từng là vấn đề của đời người. Mọi triết học và mọi tôn giáo, là những cố gắng khác nhau để đối trị cái nỗi sợ hăi cơ bản này. Chỉ khi nào những cố gắng đó thất bại, th́ ta mới sẵn sàng bắt đầu Thiền tập nghiêm túc. Và quả thật, những cố gắng đó đă thất bại. Bởi v́ những hệ thống tư tưởng mà ta tin vào, đều không đặt nền móng trên hiện thực; chúng không thể thành công, bất chấp mọi nỗ lực cuồng nhiệt của ta. Chẳng sớm th́ muộn, ta sẽ nhận ra rằng, có một cái ǵ đó bất ổn.

Thật không may, ta thường chỉ tăng cường cái sai lầm của ḿnh bằng cách cố sức hơn nữa, hoặc [bằng cách] dán lên cái hệ thống cũ sai lầm của ta một hệ thống sai lầm mới. Chẳng hạn, thật là quyến rũ khi tự hiến ḿnh cho một quyền lực giả dối, hoặc một vị đạo sư nào đó, mà ông ta sẽ điều hành đời ta giùm ta, trong khi ta cố t́m một cái ǵ đó hoặc một ai đó bên ngoài ta, để chăm sóc nỗi sợ hăi của ḿnh.

Hôm qua, một con bướm bay qua cửa lớn để ngỏ và bay lượn xung quanh căn pḥng tôi. Một ai đó bắt nó thả ra ngoài. Cái đó làm cho tôi nghĩ về cuộc đời của một con bướm. Một con bướm bắt đầu như là một con sâu, nó di chuyển chậm chạp và không thể thấy xa mấy. Dần dần, con sâu tự ḿnh xây cho nó một cái kén, và trong cái không gian tối tăm, lặng lẽ đó, nó lưu lại một thời gian dài. Sau cùng, sau cái mà chắc chắn là một vĩnh cửu của bóng tối, nó hiện lên thành một con bướm.

Lịch sử cuộc sống của một con bướm, th́ cũng tương tự như việc Thiền tập của chúng ta. Tuy nhiên, chúng ta có những quan niệm sai lầm về cả hai. Chẳng hạn, ta có thể tưởng tượng rằng, bởi v́ những con bướm th́ xinh đẹp, nên cuộc sống của chúng trước khi thành bướm cũng đẹp. Ta không nhận ra tất cả những ǵ mà con bướm phải đi qua, để trở thành một con bướm. Tương tự như vậy, khi ta bắt đầu Thiền tập, ta không nhận thức cái sự chuyển hóa lâu dài và khó khăn mà ta phải kinh qua. Ta phải nh́n thấu suốt cuộc t́m kiếm của ta, việc theo đuổi những sự vật bên ngoài, những vị thần giả dối của an ninh và lạc thú. Ta phải ngừng ngấu nghiến cái này và đeo đuổi cái kia một cách cận thị, thiển bạc như vậy, và chỉ việc thư giăn vào trong cái kén, vào trong cái bóng tối của sự đau đớn – cái bóng tối mà đă trở thành đời ta.

Việc Thiền tập như vậy đ̣i hỏi nhiều năm của đời ta. Không giống như con bướm, ta không hiện ra một lần cho măi măi. Trong khi ta xoay ṿng phía bên trong cái kén của nỗi đau, có lẽ ta có những thoáng nh́n về cuộc sống như là một con bướm, bay lượn dưới mặt trời. Vào những lần như thế, ta cảm nhận sự diệu kỳ tuyệt đối của cái mà đời ta là – một cái ǵ đó mà ta không bao giờ biết, khi ta c̣n là một con sâu nhỏ bé bận rộn, bận rộn với chính nó. Ta bắt đầu biết thế giới của con bướm chỉ bằng cách liên hệ với nỗi đau của riêng ta – có nghĩa là, không c̣n phụng thờ vị thần của tiện nghi và sự thú vị nữa. Ta phải từ bỏ sự tuân phục nô lệ của ta đối với bất cứ hệ thống trốn tránh nào, mà ta đă tạo ra và nhận thức rằng, ta không thể đơn giản thoát khỏi sự khó chịu bằng cách chạy nhanh hơn và cố sức nhiều hơn. Càng chạy nhanh để trốn nỗi đau chừng nào, th́ nỗi đau càng dễ bắt kịp ta chừng ấy. Khi cái mà ta dựa vào để mang đến ư nghĩa cho đời ta không c̣n hữu hiệu nữa, ta sẽ làm ǵ?

Một số người không bao giờ từ bỏ cuộc theo đuổi giả tạo này. Sau cùng, họ có thể chết v́ quá dose (liều lượng), theo nghĩa đen hay nghĩa bóng. Trong cuộc vùng vẫy để lấy lại sự kiểm soát, ta đi nhanh hơn, ta ́ ạch, ta rán sức hơn, ta bóp nghẹt người khác chặt hơn, ta tự bóp nghẹt chính ḿnh chặt hơn. Thế nhưng, cuộc sống không bao giờ có thể thực sự được kiểm soát. Khi ta chạy trốn khỏi hiện thực, nỗi đau gia tăng. Nỗi đau này là vị thầy của ta.

Thiền tọa không nhằm mục đích t́m kiếm một trạng thái an lạc, hạnh phúc. Những trạng thái này có thể xuất hiện trong thiền tọa, khi ta đă cảm nghiệm nỗi đau của ḿnh nhiều lần, để mà sau cùng, không c̣n ǵ để làm ngoài việc buông bỏ. Sự buông bỏ và sự mở vào một cái ǵ đó tươi mát và mới mẻ, là hệ quả của việc cảm nghiệm nỗi đau, chứ không phải là hệ quả của việc t́m thấy một nơi mà ta có thể đóng cửa lại, để cho nỗi đau không thể đi vào.

Những sesshin (1) và Thiền tập hàng ngày, chỉ là vấn đề tự gói ḿnh trong cái kén của khổ đau đó. Ta không làm việc này một cách miễn cưỡng. Trước tiên, có thể ta sẵn sàng để cho ḿnh được gói bằng một tao dây nhỏ bé, và rồi th́ chúng ta sẽ đột ngột làm đứt dây và thoát ra. Rồi ta lại buộc nó xung quanh ḿnh và rồi lại thoát ra. Sau cùng, ta bắt đầu trở nên sẵn sàng ngồi (tọa thiền) với cái phần đó của nỗi đau của ta trong một lát. Rồi có lẽ, ta trở nên sẵn sàng chịu đựng hai hoặc ba tao dây. Khi cái nhăn quan của ta trở nên rơ ràng hơn, ta chỉ đơn giản ngồi bên trong cái kén của ta và thấy rằng, nó là cái nơi chốn b́nh an duy nhất mà ta đă từng có mặt. Và khi mà ta hoàn toàn sẵn sàng có mặt ở đó – nói khác đi, khi ta sẵn sàng để cho cuộc sống là cái mà nó đang là, ôm choàng cả sinh lẫn tử, vui và khổ, tốt và xấu, thoải mái đón nhận cả hai – rồi th́ cái kén bắt đầu giải tan.

Không giống như con bướm, chúng ta đong đưa (luân phiên) nhiều lần giữa cái kén và con bướm. Tiến tŕnh này tiếp tục qua suốt đời ta. Mỗi lần ta phát hiện ra những khu vực chưa được giải quyết của đời ḿnh, ta phải xây một cái kén khác và nghỉ ngơi một cách lặng lẽ trong nó, cho đến khi cái giai đoạn học tập tự hoàn tất chính nó. Mỗi lần cái kén của ta bung ra và ta đi một bước nhỏ, ta được tự do hơn.

Cái bước đầu tiên, cơ bản trong việc trở thành một con bướm, là nhận thức rằng, ta không thể an phận làm một con sâu. Ta thấy xuyên suốt cuộc theo đuổi của ta – theo đuổi vị thần hư dối của tiện nghi và lạc thú. Ta phải có một h́nh ảnh rơ ràng về vị thần đó. Ta phải từ bỏ cái cảm thức rằng, cuộc đời mắc nợ ta cái này cái kia. Thí dụ, ta phải từ bỏ cái ư niệm rằng, ta có thể thúc ép kẻ khác yêu thương ta, bằng cách làm cho họ những điều ǵ đó. Ta phải nhận thức rằng, ta không thể điều khiển cuộc sống để tự thỏa măn chính ḿnh, và rằng bắt lỗi, chỉ trích chính ḿnh hay kẻ khác, th́ không phải là cách hữu hiệu để giúp đỡ bất cứ ai. Một cách chậm răi, ta từ bỏ cái ḷng kiêu mạn cơ bản của ḿnh.

Sự thực là, cuộc sống bên trong cái kén th́ gây phẫn chí và đau đớn, và nó không bao giờ hoàn toàn ở phía sau chúng ta. Tôi không có ư nói rằng, từ sáng đến tối, chúng ta cảm thấy “Tôi bị gói kín trong nỗi đau.” Tôi muốn nói rằng, ta đang tỉnh thức một cách thường trực với cái mà ta hướng về, cái mà ta thực sự đang làm trong đời ta. Và sự thực là, cái đó gây đau đớn. Nhưng không thể nào có tự do mà không có nỗi đau này.

Gần đây, tôi nghe một lời trích dẫn từ một nhà điền kinh chuyên nghiệp : “T́nh yêu không phải là lạc thú được chia sẻ. Nó là nỗi đau được chia sẻ.” Đó là một tri kiến hay. Chẳng hạn, chắc chắn là ta có thể tận hưởng một buổi đi chơi với bạn t́nh của ta, và dùng cơm tối với nhau. Tôi không hoài nghi cái giá trị của lạc thú được chia sẻ. Nhưng nếu ta muốn cho một mối quan hệ được gần gũi và chân thực hơn, ta cần chia sẻ với bạn t́nh của ta cái mà ta sợ nhất, cái mà ta không dám chia sẻ với bất cứ ai. Khi ta làm điều đó, rồi th́ người kia có tự do để làm một việc tương tự. Thay vào đó, ta muốn ǵn giữ h́nh ảnh của ḿnh, nhất là với một ai đó mà ta muốn cố gây ấn tượng.

Chia sẻ nỗi đau của ta, không có nghĩa là nói cho bạn t́nh của ta biết nó làm phiền ta ra sao. Chia sẻ nỗi đau không có nghĩa là nói: “Tôi giận bạn.” Cách nói đó không giúp ta phá sập cái thần tượng hư dối của ta và mở ta ra với cuộc sống như là một con bướm. Cái thực sự mở cửa cho ta, là chia sẻ những cái dễ-thương-tổn của ḿnh. Đôi khi ta thấy một cặp vợ chồng đă làm cái công việc khó khăn này, qua suốt một đời người. Trong cái quá tŕnh đó, họ đă trở nên già đi cùng với nhau. Ta có thể cảm nhận cái dễ chịu to lớn, cái sự thoải mái được chia sẻ giữa những người này. Nó thật đẹp, và hiếm có. Không có cái phẩm chất của sự cởi mở và dễ-thương-tổn này, th́ những đôi t́nh nhân không thực sự hiểu nhau; họ chỉ là một h́nh ảnh đang sống với một h́nh ảnh khác.

Có thể, chúng ta t́m cách trốn tránh cái kén của khổ đau bằng cách trôi dạt vào trong một trạng thái mù mờ, phân tán, một sự trôi dạt thú vị mơ hồ, mà có thể kéo dài trong nhiều tiếng đồng hồ. Khi chúng ta nhận thức rằng, đó là cái đang xảy ra, câu hỏi tốt để hỏi là ǵ?
 

~~o))((o~~
 

HỎI – ĐÁP

* Thiền sinh : “Tôi đang trốn tránh cái ǵ?”

* Thiền sinh : Có thể tôi sẽ hỏi, “Tôi đang cảm nghiệm cái ǵ ngay lúc này?”

+ Ni-sư Joko : Đó đều là những câu hỏi rất hay. Cái điều kỳ lạ, đáng ngạc nhiên, là: chúng ta nói rằng, chúng ta muốn biết thực tại và muốn thấy đời ta như nó đang là; thế nhưng, khi chúng ta bắt đầu Thiền tập, hoặc tham dự sesshin, th́ ngay lập tức, chúng ta t́m những cách để trốn tránh thực tại, bằng cách rút lui trở lại vào trong cái trạng thái mơ màng, mờ mịt này. Cái đó chỉ là một h́nh thức khác của việc thờ phụng vị thần hư dối của tiện nghi và lạc thú.

* Thiền sinh: Há chẳng phải là không nên t́m cho ra sự đau khổ và tập trung vào nó?

+ Ni-sư Joko : Ta không cần phải t́m kiếm nó; nó đă có sẵn trong đời ta. Cứ mỗi 5 phút, ta bị rắc rối trong một cách thức nào đó. Tất cả mọi “t́m kiếm” của ta, đều là để trốn tránh nó. Có vô số cách để cho người ta cố trốn tránh, hoặc là đặt một cái vỏ ṣ an toàn xung quanh chính họ. Bất chấp những nỗ lực của chúng ta, cái vỏ ṣ thế nào rồi cũng sẽ bị vỡ đi. Rồi th́ chúng ta trở nên điên cuồng hơn và cố sức nhiều hơn. Ta đi làm và thấy rằng, ông chủ đă có một đêm mất ngủ, hoặc đứa con của ta gọi điện, nói về sự rắc rối của nó tại trường. Cái vỏ này thường trực bị tấn công. Ta không có cách nào để đảm bảo rằng nó sẽ được an toàn. Đời ta sụp đổ, bởi v́ ta không thể chịu đựng bất cứ cái ǵ đi ngược lại với ư muốn của ta.

Nỗi đau thường trực có mặt trong đời ta. Ta không chỉ cảm thấy nỗi đau của riêng ta, mà c̣n cảm thấy nỗi đau của những người xung quanh ḿnh. Ta cố xây bức tường của ta dày hơn, hoặc ta tránh những người đang bị lâm vào cảnh hiểm nghèo; tuy vậy, nỗi đau luôn luôn có mặt.

* Thiền sinh: Giả thử tôi đang tọa thiền, và tôi không đau đớn ǵ cả. Tôi thực sự khá thoải mái. Phải chăng là hữu ích, khi nhớ lại những thời gian đau đớn trong đời tôi, trở lại những t́nh huống chưa được giải quyết và cố xử lư chúng?

+ Ni-sư Joko : Cái đó th́ không cần thiết. Nếu ta tỉnh giác với cái đang diễn ra trong những ư tưởng của ta và cơ thể ta trong khoảnh khắc này, ta sẽ có nhiều cái để thực tập.

Khi ta tỉnh thức một cách đầy đủ vào khoảnh khắc này, tọa thiền có thể là thú vị nữa. Nhưng ta không nên t́m kiếm nỗi đau và cố trốn tránh nó; nếu làm như vậy, th́ ta lại đưa vào trong Thiền tập vị thần hư dối đó và khước từ việc tỉnh thức trước cái đang là.

* Thiền sinh: Qua thời gian, tôi thấy rằng, cái bắt đầu nổi lên trong thiền tọa không phải là niềm vui, nỗi khổ, hay là một cái ǵ đó ở giữa, mà chỉ là sự quan tâm. Kinh nghiệm có thể được quan sát với một loại hiếu kỳ nào đó.

+ Ni-sư Joko : Vâng, cái đó rất tốt.

* Thiền sinh: Có phải Ni sư đang nói về sự khác biệt giữa cái tuyệt đối và cái tương đối? Phải chăng chúng ta có thể nói rằng, cái tuyệt đối là việc chú tâm đến mọi thứ, và cái tương đối là việc chỉ theo đuổi lạc thú và tiện nghi? Phải chăng thư giăn vào trong cái kén của nỗi đau là một phương tiện để đạt tới cái tuyệt đối?

+ Ni-sư Joko : Tôi sẽ không nói rằng, “nó là một phương tiện để đạt tới cái tuyệt đối,” bởi v́ chúng ta luôn luôn có mặt ở đó rồi. Nhưng ta thường không nhận ra rằng ta đang ở đó : ta đóng cửa, để lại bên ngoài một phần kinh nghiệm của ta. Cái tuyệt đối luôn dung nhiếp, bao trùm khổ và vui. Không có ǵ bất ổn với tự thân nỗi đau; chỉ có điều, chúng ta không ưa nó. Không có cái ǵ gọi là tuyệt đối mà lớn hơn cái tương đối. Chỉ có hai mặt của cùng một đồng xu. Cái thế giới hiện tượng của con người, cây cối, và những tấm thảm, và cái thế giới tuyệt đối của hư vô thuần túy bất khả tri, của năng lượng, chỉ là một mà thôi. Thay v́ theo đuổi cái lư tưởng một chiều, chúng ta cần cúi đầu trước cái tuyệt đối trong cái tương đối, cũng như cái tương đối trong cái tuyệt đối. Chúng ta cần tôn kính mọi sự.
 

Ni sư C.J. B

[ Trích dịch từ Nothing Special. NXB Harper, San Francisco, 1993].

__________

(1) Sesshin: Khóa tu nhập thất để tọa thiền, thường kéo dài từ 3 ngày tới một tuần. Thường được tổ chức tại một Thiền viện, dành cho các Thiền sinh tại gia. [ND].

 

chân trần

 

art2all.net