Đỗ Tư Nghĩa

 

KHỔ ĐAU THỰC THỤ và KHỔ ĐAU GIẢ TẠO

Ni-sư Charlotte Joko Beck

Đỗ Tư Nghĩa dịch

 

 

Vài nét về tác giả:

[ 1917- 2011]

Sinh năm 1917, tại New Jersey. Học âm nhạc tại Nhạc viện Oberlin. Tŕnh diễn và dạy piano một thời gian. Lập gia đ́nh, có 4 đứa con; ly thân, làm thư kư, rồi trợ giảng tại một phân khoa đại học.

Bắt đầu thực tập Zen vào tuổi 40. Học đạo với Thiền sư Hakuyu Taizan Maezumi tại Los Angeles, và sau đó, với Thiền sư Hakuun Yasutani.

Năm 1983, thành lập Trung tâm Zen tại San Diego.

Ni sư luôn dạy học tṛ của ḿnh nên đối mặt với những khó khăn trong đời sống thường nhật, thay v́ trốn tránh chúng. Nhiều đệ tử của Ni sư là nhà tâm lư học, nhà tâm lư trị liệu.

Tác phẩm chính: Everyday Zen [ 1989] và Nothing Special [ 1993].

Ni sư qua đời năm 2011, thọ 94 tuổi.

[ Theo từ điển Wiki pedia, bản tiếng Anh]

          

Hôm qua, tôi chuyện tṛ với một người bạn. Mới đây, cô ấy đă trải qua một cuộc đại phẫu và đang hồi phục. Tôi hỏi cô ấy, cái ǵ sẽ là một đề tài tốt cho một pháp thoại. Cô ấy cười và nói, “Ḷng kiên nhẫn và nỗi đau đớn.” Cô ấy thấy rất kỳ lạ, là vào những ngày tiếp ngay sau cuộc giải phẫu, sự đau đớn rất rơ ràng, thuần túy và sắc bén; nhưng nó không tạo ra một vấn đề nào cả. Rồi th́, khi cô ấy trở nên khỏe hơn một chút, tâm trí bắt đầu làm việc – và sự đau khổ bắt đầu. Tất cả những ư tưởng về những ǵ đang diễn ra cho cô bắt đầu xuất hiện.

Trên một phương diện nào đó, ta ngồi (tọa thiền) không với mục đích nào cả; đó là một mặt của thiền tập. Nhưng mặt kia, là ta muốn thoát khỏi đau khổ. Không chỉ chừng đó, mà ta c̣n muốn những người khác cũng thoát khỏi khổ đau. Do vậy, một điểm then chốt trong thiền tập của ta, là hiểu khổ đau là cái ǵ (1). Nếu ta thực sự hiểu khổ đau, ta thấy cách thức để thiền tập, không chỉ trong khi ngồi, mà c̣n trong phần c̣n lại của đời ta nữa. Ta có thể hiểu cái đời sống thường nhật của ta và thấy rằng, nó thực sự không phải là một vấn đề.

Cách đây vài tuần, một ai đó gửi cho tôi một bài báo rất hay về đau khổ, và cái phần đầu tiên của nó, là nói về nghĩa của từ “đau khổ.” Tôi quan tâm đến cái nghĩa này: tự thân nó là những lời dạy. Tác giả của bài báo này chỉ ra rằng, từ “đau khổ” (suffer) được dùng để diễn tả nhiều điều. 

+ ‘Suf,’ xuất phát từ chữ ‘sub,’ có nghĩa là ‘phía dưới.’

+ ‘Fer,’ xuất phát từ động từ Latin ‘ferre,’ có nghĩa là ‘chịu đựng, mang vác.’

Như vậy, “suffer” [đau khổ] có nghĩa là “ chịu đựng một cái ǵ từ bên dưới.”

Trái lại, những từ “affliction” [khổ sở], “grief” [sầu muộn], và “depression” [trầm uất], tất cả đều gợi lên h́nh ảnh của trọng lượng; của một cái ǵ đó đè nặng xuống ta.

Như vậy, có hai loại khổ đau.
 

1. Khi ta cảm thấy ta đang bị ép xuống; như thể là khổ đau đến với ta từ bên ngoài, như thể ta đang tiếp nhận một cái ǵ đó mà nó đang làm cho ta đau khổ.

2. Khi ta bị ở dưới, chỉ nhận chịu nó, chỉ là nó.

Và sự phân biệt này trong việc hiểu đau khổ, là một trong những ch́a khóa để hiểu thiền tập của ta.

Đôi khi tôi đă phân biệt giữa “đau khổ” (suffering) và “đau đớn” (pain), nhưng bây giờ tôi muốn chỉ dùng từ “đau khổ,” và phân biệt giữa cái mà tôi gọi là đau khổ giả tạo với đau khổ thực thụ. Hiểu được sự khác biệt đó là rất quan trọng. Cái nền tảng của thiền tập của ta, và đế thứ nhất trong Tứ Diệu Đế [khổ đế], là phát biểu của đức Phật : “Đời là khổ.” Ngài không nói: “Đôi khi đời là khổ.” Ngài nói : “ Đời khổ.” Và tôi muốn phân biệt giữa hai loại đau khổ này.

Người ta thường hay nói, “ Chắc chắn là tôi thấy rằng, đời là khổ khi mọi sự bất ổn và khó chịu; nhưng tôi thực sự không hiểu tại sao đời là khổ, khi đời đang êm thấm và tôi đang cảm thấy thoải mái.” Nhưng có nhiều phạm trù khổ đau khác nhau. Chẳng hạn, khi ta không có một cái ǵ đó mà ta muốn, ta khổ đau. Và tuy thế, khi ta thực sự có nó, ta cũng khổ đau – bởi v́, ta biết rằng nếu ta có nó, ta có thể mất nó. Bất luận ta có nó hay không có nó, nó xảy đến hay không xảy đến với ta, th́ cái đó không quan trọng. Ta đau khổ bởi v́ đời vô thường, thay đổi liên tục. Ta biết rằng, ta không thể níu kéo những cái thú vị, và ta biết rằng, cho dẫu điều khó chịu biến đi, th́ nó có thể trở lại.

Cái từ “đau khổ” không nhất thiết hàm ư một kinh nghiệm quan trọng và có kịch tính; ngay cả cái ngày dễ chịu nhất, cũng không thoát khỏi khổ đau. Thí dụ, bạn có thể có bữa điểm tâm hoàn hảo nhất mà bạn có thể tưởng tượng, bạn có thể gặp đúng người mà bạn muốn gặp, bạn có thể đi làm việc và mọi thứ tiến hành một cách êm xuôi. Không có nhiều ngày dễ chịu như vậy; nhưng ngay cả như vậy, th́ ta biết rằng, ngày sau đó, sự thể có thể đối nghịch lại. Cuộc sống không dành cho ta sự bảo đảm nào cả; và bởi v́ ta biết điều đó, ta bất an và lo lắng. Nếu ta thực sự xem xét cái t́nh huống của ta từ quan điểm quen thường, th́ đời là khổ, nó giống như một căn bệnh.

Bây giờ, cô bạn tôi nhận thấy rằng, khi chỉ có đau đớn thể xác, th́ không có vấn đề nào cả. Cái giây phút mà cô ấy bắt đầu có những ư tưởng về nỗi đau đớn, cô bắt đầu đau khổ. Nó khiến tôi nghĩ đến một vài lời của Tổ Hoàng Bá: “ Cái tâm này không phải là cái tâm của tư tưởng khái niệm và nó hoàn toàn tách khỏi sắc tướng (form). Do vậy, chư Phật và chúng sanh hữu t́nh không khác nhau ǵ cả. Nếu các ngươi có thể loại trừ tư tưởng khái niệm, các ngươi sẽ thành tựu mọi thứ. Nhưng nếu các ngươi – những học tṛ của Đạo – không loại trừ tư tưởng khái niệm trong một nháy mắt, th́ cho dẫu các ngươi phấn đấu ngàn muôn kiếp, các ngươi sẽ không bao giờ đạt tới nó.”

Chính cái vở kịch của tâm trí ta, của quá tŕnh khái niệm hóa về bất cứ cái ǵ xảy đến với ta, chính cái đó là vấn đề. Không có ǵ sai trái với tự thân quá tŕnh khái niệm hóa, nhưng khi ta xem những quan niệm của ta về bất cứ biến cố nào là một loại chân lư tuyệt đối nào đó và không thấy rằng, chúng chỉ là những quan niệm (cá nhân), rồi th́ ta khổ đau. Đó là khổ đau giả tạo. “ Chỉ một chút sai biệt, đất trời xa cách.”

Bây giờ, có một điểm cần thêm vào, đó là, cái mà đang xảy ra, nó không phải là cái quan trọng: nó có thể là rất bất công; nó có thể là rất tàn nhẫn. Tất cả chúng ta đều gặp phải những cái bất công, đê hèn, và tàn nhẫn. Và cái cách suy nghĩ quen thường của ta là: ” Cái này thật kinh khủng!’ Ta chống lại, ta chống đối cái biến cố đó. Ta cố làm như Shakespeare đă nói: “ Cầm vũ khí chống lại một biển ưu phiền, và bằng cách chống lại chúng, chấm dứt chúng.”

Sẽ rất tốt nếu ta có thể thực sự chấm dứt “ những mũi tên hết sức tàn bạo của số phận.” Ngày lại ngày, tất cả chúng ta đều gặp những biến cố mà dường như là rất bất công, và ta cảm thấy rằng, cái cách duy nhất để đối trị với một cuộc tấn công, là chống trả lại; và cái cách mà ta chống lại, là sử dụng tâm trí của ḿnh. Ta tự vũ trang với cơn giận của ta, với những quan niệm của ta, với ḷng tự thị của ta, như thể là ta đang mặc vào một cái áo chống đạn, và ta nghĩ rằng, đây là cái cách để sống đời ḿnh. Hệ quả là, ta gia tăng cái sự phân cách, leo thang cơn giận dữ, và làm cho chính ta và mọi người khác đau khổ. Như vậy, nếu cái cách tiếp cận này không có hiệu quả, th́ ta sẽ đối trị với sự khổ đau của cuộc đời như thế nào? Có một câu chuyện của giáo phái Sufi về việc này.

Xưa kia có một chàng trai; cha anh ta là một trong những vị thầy vĩ đại nhất của thế hệ ông, được mọi người kính trọng và nể phục. Và chàng trai này, đă nghe cha ḿnh nói những lời minh triết, cảm thấy rằng, ông biết tất cả những ǵ cần được biết. Nhưng cha anh ta nói, “ Không, ta không thể dạy cho con cái mà con cần phải biết. Người mà ta muốn con đi gặp, là một vị thầy nông dân, một người thất học, chỉ là một nông dân.” Chàng trai miễn cưỡng đi bộ đến ngôi làng, nơi mà người nông dân này sống. T́nh cờ, vào lúc này người nông dân đó đang cưỡi ngựa trên đường từ nông trại của ông tới một nông trại khác, và ông thấy chàng trai đang đi về phía ông.

Lúc đó, chàng trai cúi chào, đầu xuống tận gối, và vị thầy nông dân nói : “ không đủ,” rồi anh ta cúi xuống gối của con ngựa, nhưng một lần nữa, vị thầy nói : “ không đủ.” Do vậy, chàng trai cúi chào lần nữa, lần này xuống bàn chân của con ngựa, đụng vào cái móng của nó. Rồi vị thầy nông dân nói với anh ta: “ Con có thể quay về, con đă được rèn luyện xong.” Và tất cả chỉ có vậy.

Bởi vậy, (hăy nhớ cái định nghĩa của từ suffer) bao lâu mà ta chưa cúi xuống và cưu mang nỗi khổ của đời – không chống đối nó mà thẩm thấu nó và nó – th́ ta không thể thấy đời ta là cái ǵ. Nói như vậy, không có nghĩa là thụ động hay không hành động, nhưng là hành động từ một trạng thái của sự chấp nhận hoàn toàn. Ngay cả từ “chấp nhận” cũng không hoàn toàn chính xác – nó chỉ đơn giản là sự đau khổ. Nó không phải là một vấn đề tự bảo vệ chính ḿnh, hay chấp nhận một cái ǵ khác. Sự mở ra hoàn toàn, sự dễ bị thương tổn hoàn toàn với cuộc sống, khá đáng ngạc nhiên, là cái cách thỏa đáng duy nhất để sống đời ta.

Dĩ nhiên, giống như tôi, bạn sẽ trốn tránh nó bao lâu có thể được – bởi v́ nói th́ dễ, nhưng làm th́ vô cùng khó. Thế nhưng khi ta làm điều đó, ta biết trong chính ruột gan ḿnh ta là ai và mọi người khác là ai; và cái rào chắn giữa ta và những người khác mất đi. Suốt đời ḿnh, ta chỉ sống theo cách như sau : vào bất cứ thời điểm nhất định nào, ta có quan điểm hay thái độ cứng nhắc về cuộc sống; nó bao gồm một số điều, nó loại trừ những điều khác. Ta có thể dính vào quan điểm này một thời gian dài, nhưng nếu ta đang thực tập một cách thành khẩn, th́ sự thiền tập của ta, chính nó, sẽ làm lung lay cái quan điểm đó; ta không thể duy tŕ nó. Khi ta bắt đầu tra vấn cái quan điểm của ḿnh, ta có thể cảm thấy sự vùng vẫy, sự xáo trộn khi ta cố đi tới sự ḥa điệu với cái tuệ giác mới này về đời ta; và trong một thời gian dài, ta có thể phủ nhận nó và vùng vẫy chống lại nó. Đó là một phần của thiền tập. Sau cùng, ta trở nên sẵn sàng hiện nghiệm (2) nỗi khổ đau của ta, thay v́ chống lại nó. Khi ta làm thế, cái quan điểm của ta, cái nhăn quan của ta về cuộc sống đột ngột dịch chuyển. Rồi th́ một lần nữa, với cái nhăn quan mới, ta bước đi một lát – cho đến khi cái chu kỳ bắt đầu lại. Lần nữa, sự bất an xuất hiện, và ta phải vùng vẫy để thoát ra khỏi nó một lần nữa. Mỗi lần ta làm cái này – mỗi lần ta đi vào trong khổ đau và để cho nó là – nhăn quan của ta về cuộc sống lớn thêm ra. Nó giống như việc leo lên một ngọn núi. Tại mỗi điểm mà ta leo lên, ta thấy nhiều hơn; và cái nhăn quan đó không phủ nhận bất cứ cái ǵ ở phía dưới – nó bao gồm cái đó – nhưng nó trở nên rộng hơn với mỗi chu kỳ của việc leo núi, của sự vùng vẫy. Và ta càng thấy nhiều hơn, cái nhăn quan càng rộng thêm, ta càng biết phải làm cái ǵ, phải hành động như thế nào.

Trong khi chuyện tṛ với rất nhiều người, cái chính yếu mà tôi nhận thấy, là họ không hiểu sự khổ đau. Dĩ nhiên, tôi cũng không luôn hiểu, tôi ra sức cố trốn tránh nó như bất cứ ai. Nhưng có một sự hiểu biết lư thuyết nào đó về cái mà khổ đau là và phải thực tập ra sao với nó, th́ rất hữu ích. Nhất là trong sesshin. Ta có thể hiểu rơ hơn sesshin (3) là cái ǵ và sử dụng nó một cách tốt nhất và thực sự thiền tập.

Cái tâm trí này, vốn tạo ra sự khổ đau giả tạo, th́ vận hành một cách thường trực tại sesshin. Không có ai trong chúng ta mà không từng đau khổ. Tôi nhận thấy nó đêm qua. Tôi có thể nghe tâm trí ḿnh than văn “ Cái ǵ, một sesshin nữa à? Cuối tuần rồi ḿnh vừa tổ chức một sesshin mà!” Tâm trí ta làm việc theo cách đó. Rồi th́, nh́n thấy cái vớ vẩn đó, ta tự nhắc nhở chính ḿnh “ Ḿnh thực sự muốn cái ǵ đó cho chính ḿnh hay cho một ai khác?” Rồi tâm trí ta lặng xuống trở lại.

Bởi vậy, khi ta tọa thiền, ta kiên tŕ từ chối cái sự thống trị của những ư tưởng này và những quan niệm này, về chính ta, về những biến cố, về những con người; và một cách thường trực, ta trở về lại với cái thực tại chắc chắn nhất: cái khoảnh khắc hiện tại này, cái tiêu điểm, và cái samadhi (định) của ta sâu thêm. Cho nên, trong thiền tọa, đó là sự buông bỏ của vị Bồ tát. Đó là rút ḿnh ra khỏi cái trạng thái mộng tưởng và giấc mơ cá nhân của ta, để bước vào trong cái thực tại hiện tiền. Và trong sesshin, mỗi khoảnh khắc mà ta thực tập như vậy, nó cho ta cái mà ta không thể kiếm được trong một đường lối khác: một sự hiểu biết trực tiếp về chính ta. Rồi th́ ta đang đối diện với khoảnh khắc này một cách trực tiếp; ta đang đối diện với khổ đau. Và sau cùng, khi ta thực sự sẵn sàng an trú trong nó, chỉ là nó, rồi th́ ta biết, và không ai cần phải nói với ta rằng ta là cái ǵ, và mọi thứ khác là cái ǵ.

Bây giờ, đôi khi người ta nói, “ Nó thật quá khó khăn.” Nhưng thực ra, không thiền tập ǵ cả th́ càng khó khăn hơn nhiều. Ta thực sự đánh lừa chính ḿnh khi ta không thiền tập. Bởi vậy, xin hăy minh bạch với chính bạn về cái phải được làm để chấm dứt khổ đau, và rằng, bằng cách thực tập với ḷng can đảm như vậy, ta có thể ban bố cho kẻ khác sự vô úy, và giúp họ thoát khỏi khổ đau. Ta làm cái đó bằng việc thiền tập thông minh nhất, kiên tŕ nhất, nhẫn nại nhất. Ta không bao giờ làm cái đó bằng những than văn của ta, sự cay đắng và sân hận của ta; và tôi không muốn nói rằng, phải đè nén chúng. Nếu chúng khởi lên, hăy ghi nhận chúng. Bạn không cần phải đè nén chúng. Rồi th́, ngay lập tức, hăy trở lại với hơi thở của bạn, cơ thể của bạn, trở lại với việc chỉ đơn giản tọa thiền mà thôi. Và khi ta làm cái đó, th́ cuối một sesshin, không có một ai trong chúng ta mà sẽ không t́m thấy những phần thưởng mà thiền tọa đích thực ban cho. Chúng ta hăy ngồi như thế.

Ni-sư C.J.B

[ Trích dịch từ tác phẩm Everyday Zen. NXB Harper & Row, New York. 1989].

 

______

 

(1) Là con người, hiếm có ai chưa từng khổ đau. Nhưng phải chăng, đa phần chúng ta chỉ mới hiểu khổ đau một cách hời hợt, và chưa thực sự hiểu khổ đau là cái ǵ? [ ND].

 (2) To experience: Trải qua; kinh qua. Trong ngữ cảnh này, tôi mượn chữ “ hiện nghiệm” của Phạm Công Thiện, trong bản dịch “ Tự do đầu tiên và cuối cùng,” nguyên tác tiếng Anh của Krishnamurti]. PCT phân biệt “ hiện nghiệm” và “ kinh nghiệm” : “ hiện nghiệm” là một “ trải nghiệm trực tiếp,” không có sự can thiệp của ư thức, không có “ cái tôi”; kinh nghiệm, th́ ngược lại. [ ND].

 (3) Sesshin: Một khóa tu nhập nhất để tọa thiền, thường kéo dài từ 3 đến 7 ngày, dành cho những thiền sinh tại gia, thường được tổ chức tại một thiền viện [ ND].
 

 

chân trần

 

art2all.net