Đỗ Tư Nghĩa

 

NHỮNG XOÁY NƯỚC

Ni-sư Charlotte Joko Beck

Đỗ Tư Nghĩa dịch


         
Chúng ta khá giống như những vũng nước xoáy (xoáy nước) trong ḍng sông cuộc đời. Trong khi trôi chảy, một ḍng sông hay một con suối có thể va vào những tảng đá, những cành cây, hay những chỗ gồ ghề dưới đất, tạo ra những xoáy nước, nổi lên một cách tự phát ở chỗ này, chỗ kia. Khối nước – mà đă đi vào một xoáy nước – nhanh chóng trôi đi và nhập vào ḍng sông, sau cùng lại nhập vào một xoáy nước khác, và tiếp tục di chuyển. Mặc dù trong những giai đoạn ngắn, nước trong những vũng xoáy có vẻ như là một thực thể tách rời, thực ra, đó chỉ là nước của chính ḍng sông. Sự ổn định của một xoáy nước chỉ là tạm thời. Cái năng lượng của ḍng sông cuộc đời tạo ra những sinh vật – một con người, một con mèo hay con chó, cây cối và thảo mộc. Rồi, cái đă giữ cho xoáy nước ổn định tại vị trí của nó, chính cái đó cũng bị biến đổi, và xoáy nước lại bị cuốn trôi đi, để nhập vào ḍng chảy rộng lớn hơn. Cái năng lượng mà trước đây đă điều động một xoáy nước nào đó, cái năng lượng ấy cũng phai dần đi, và ḍng nước cứ tiếp tục trôi đi, để rồi lại biến thành một xoáy nước khác nữa.

Tuy nhiên, chúng ta không thích nghĩ về cuộc sống của ḿnh theo lối này. Chúng ta không muốn thấy ḿnh chỉ đơn giản là một sự h́nh thành giả tạm, chỉ là một xoáy nước trong ḍng sông cuộc đời. Đúng là chúng ta được h́nh thành và tồn tại một khoảng thời gian; rồi th́, khi những điều kiện thích hợp xảy ra, chúng ta lụi tàn đi. Sự hoại diệt là b́nh thường, không có ǵ đáng phiền trách; nó là một bộ phận tự nhiên của biến tŕnh. Tuy vậy, chúng ta muốn nghĩ rằng, cái xoáy nước nhỏ bé – mà chúng ta là – không phải là một phần của ḍng sông. Chúng ta muốn thấy chính ḿnh như là những thực thể thường hằng và ổn cố. Toàn bộ năng lượng của chúng đổ dồn vào việc cố gắng bảo vệ cho cái tính tách rời giả định đó. Để bảo vệ cho cái tính tách rời, biệt lập này, ta dựng lên những đường biên giới giả tạo, cố định; hậu quả là, chúng ta tích lũy một lượng hành lư quá tải, những thứ đó trôi tuột vào cái xoáy nước của ta và không thể chảy ra ngoài được nữa. Do vậy, những thứ được tích lũy ấy làm tắc nghẽn cái xoáy nước của ta, khiến cho cái tiến tŕnh của xoáy nước trở thành rắc rối, nhiêu khê. Ḍng nước cần phải chảy một cách tự nhiên và tự do. Nếu cái xoáy nước đặc thù của mỗi người trong chúng ta hoàn toàn bị tắc nghẽn, th́ chúng ta cũng tác hại đến năng lượng của chính ḍng sông cuộc đời. Nó không thể đi đâu cả. Những xoáy nước láng giềng có thể sẽ thu được ít lượng nước hơn, bởi v́ sự chấp thủ điên cuồng của ta. Cái tốt nhất mà ta có thể làm cho chính ḿnh và cho cuộc sống, là giữ cho nước trong xoáy nước của ḿnh trôi chảy và trong trẻo, sao cho nó cứ chảy ra, chảy vào. Khi nó bị hoàn toàn tắc nghẽn, ta tạo ra những rắc rối – những rắc rối về tâm hồn và thể xác.

Ta phục vụ cho những xoáy nước khác một cách tốt đẹp nhất, nếu khối nước đi vào xoáy nước của ta được di chuyển một cách dễ dàng và mau chóng, tới bất cứ nơi nào cần đến khối nước đó. Năng lượng của sự sống mưu cầu sự chuyển hóa mau chóng. Nếu ta có thể nh́n cuộc sống theo cách này, và không bám víu vào bất cứ cái ǵ, th́ cuộc sống chỉ đơn giản đến và đi.

Khi những mảnh vụn rác rưởi chảy vào trong xoáy nước nhỏ bé của ta, nếu ḍng chảy đều đặn và mạnh mẽ, th́ những mảnh rác rưởi ấy sẽ chạy ṿng quanh một lát, rồi tiếp tục lộ tŕnh của chúng. Thế nhưng, đó không phải là cái cách mà ta sống cuộc đời ḿnh. V́ không thấy được rằng, ta chỉ đơn giản là một xoáy nước trong ḍng sông cuộc đời, ta nh́n chính ḿnh như là một thực thể tách biệt, cần phải bảo vệ những đường biên giới của ta. Chính cái phán đoán “ Tôi cảm thấy bị xúc phạm” đă thiết lập một biên giới, bằng cách định danh một “cái tôi” – chính “cái tôi” này yêu cầu được bảo vệ. Bất cứ khi nào rác rưởi trôi vào trong cái xoáy nước của ta, th́ ta ra sức lẩn tránh nó, xua đuổi nó, hay kiểm soát nó bằng cách nào đó.

90% thời gian của một đời người – trừ những trường hợp ngoại lệ – được được sử dụng vào việc ra sức để đặt những đường ranh giới xung quanh cái xoáy nước đó. Chúng ta thường xuyên cảnh giác: “Anh ta có thể xúc phạm đến tôi.” “ Việc này có thể thất bại.” “Dù sao th́ tôi cũng không ưa anh ta.” Nói như vậy, tức là đă hoàn toàn sử dụng sai cái chức năng sống của chúng ta; thế nhưng, tất cả chúng ta đều làm việc này, ở một mức độ nào đó.

Những lo lắng tài chánh phản ánh sự vùng vẫy của ta trong việc duy tŕ những biên giới cố định. “Cái ǵ sẽ xảy ra, nếu việc đầu tư của tôi không thành công? Tôi có thể mất hết tiền bạc.” Ta không muốn cái nguồn cung cấp tiền bạc của ḿnh bị bất cứ cái ǵ đe dọa. Tất cả chúng ta đều nghĩ rằng, mối đe dọa đó sẽ là một điều khủng khiếp. Bằng cách luôn luôn cảnh giác tự vệ và lo âu, bám víu vào tài sản của ḿnh, ta làm tắc nghẽn cuộc sống của chính bản thân. Ḍng nước lẽ ra phải được tự do chảy vào, chảy ra để mang đến sự lợi lạc, th́ giờ đây lại trở nên tù hăm. Khi một xoáy nước đă dựng lên một con đập xung quanh chính nó và tự đóng nhốt ḿnh tách biệt khỏi ḍng sông, th́ xoáy nước đó sẽ trở nên tù hăm và đánh mất sức sống của ḿnh. Thiền tập có mục đích giúp ta thoát ra, không c̣n bị dính kẹt vào cái đặc thù, tính tách rời; thay vào đó, Thiền tập giúp ta nh́n đời ta trong thực tướng của nó – một bộ phận của cái toàn thể. Thế nhưng, chúng ta tiêu phí phần lớn năng lượng của ḿnh vào việc tạo ra những ḍng nước tù hăm. Chính việc tạo ra ḍng nước tù hăm, sẽ dẫn đến nỗi sợ hăi trong cuộc sống. Sở dĩ nỗi sợ hăi hiện hữu, là bởi v́ cái xoáy nước không hiểu nó là cái ǵ – nó chính là ḍng sông. Bao lâu mà chúng ta chưa có một khái niệm sơ khởi về cái chân lư đó, th́ tất cả năng lượng của ta c̣n đi lạc hướng. Ta tạo ra những ao nước tù hăm, và chúng sẽ nuôi dưỡng sự ô nhiễm và bệnh tật. Những ao nước này t́m cách ngăn đập xung quanh chúng để tự vệ, và bắt đầu xích mích, kèn cựa với nhau. “Bạn quá thối tha. Tôi không ưa bạn.” Những ao nước tù hăm tạo ra nhiều rối rắm. Cái tươi mát của cuộc sống đă bị đánh mất.

Thiền tập giúp chúng ta thấy, bằng cách nào mà chúng ta đă tạo ra sự tù hăm trong đời ḿnh. “Phải chăng là từ hồi nào đến giờ, tôi vẫn luôn sân hận, mà chưa từng nhận biết điều đó?” Bởi vậy, cái khám phá đầu tiên của chúng ta trong Thiền tập, là nhận diện sự tù hăm của chính ḿnh, được tạo ra bởi những ư tưởng qui-ngă của ta. Những vấn đề lớn nhất đều được tạo ra bởi những thái độ mà ta không thể thấy được trong chính ḿnh. Trạng thái bị dồn nén, nỗi sợ hăi và sân hận sẽ tạo ra sự khô cứng, nếu chúng không được nhận biết. Khi ta nhận ra sự khô cứng và sự tù hăm, nước sẽ bắt đầu chảy lại, từng chút một. Bởi vậy, cái phần cốt tủy nhất của Thiền tập, là sẵn sàng trở thành chính tự thân cuộc sống – mà nó chỉ đơn giản là những cảm giác đang đi vào ngũ quan ta – là cái tạo ra xoáy nước của ta.

Qua bao nhiêu năm tháng, chúng ta đă tự đào luyện ḿnh để làm cái ngược lại: tạo ra những ao nước tù hăm. Đây là cái “thành tựu” sai lầm, hư dối của chúng ta. Cái nỗ lực liên tục này [tạo ra những ao nước tù hăm] đă mang đến cho chúng ta tất cả mọi rối rắm, và tách chúng ta ra khỏi cuộc đời. Ta không biết cách để trở nên thâm t́nh, để trở thành chính tự thân ḍng đời. Một xoáy nước tù hăm – được bảo vệ bởi những đường ranh giới – th́ không gần gũi với cái ǵ cả. Bị dính kẹt trong giấc mơ qui-ngă, chúng ta khổ đau, nói như một câu trong bài kinh sám nguyện được tụng đọc hằng ngày tại thiền viện chúng ta. Thiền tập là từng bước một làm đảo ngược t́nh trạng đó. Đối với phần lớn thiền sinh, th́ sự đảo ngược đó là công việc của cả một đời người. Sự biến đổi thường gây đau đớn, nhất là lúc ban đầu. Khi chúng ta đă quen với sự cứng ngắc và sự chấp thủ được kiểm soát của một cuộc sống được bảo vệ, chúng ta không muốn để cho những luồng nước tươi mát đi vào ư thức, cho dù chúng có thực sự bổ dưỡng đến đâu chăng nữa.

Sự thật là, chúng ta không mấy ưa ḍng nước mát lành. Phải mất một thời gian dài, ta mới thấy được tính chất tự vệ của ḿnh, thấy được cái mánh lới thủ đoạn, mà ta dùng để xử lư đời ta trong những sinh hoạt thường nhật. Thiền tập giúp ta thấy những thủ đoạn ấy một cách rơ ràng hơn, và sự nhận thức, sự nh́n nhận đó th́ luôn luôn khó chịu. Dù vậy, điều cốt yếu là ta phải thấy được cái mà ta đang làm. Càng Thiền tập lâu ngày, ta càng nhanh chóng nhận ra những cơ chế tự vệ của ta. Tuy nhiên, cái quá tŕnh này th́ không bao giờ dễ dàng hoặc là không gây đau đớn, và những ai đang hy vọng t́m kiếm – một một cách dễ dàng và nhanh chóng – một nơi chốn an nghỉ, th́ những người đó không nên bắt tay vào việc Thiền tập.

Chính v́ vậy mà tôi thấy bứt rứt với sự phát triển của thiền viện San Diego. Quá nhiều người đang t́m kiếm những giải pháp dễ dàng, cho những vấn đề khó khăn của họ. Tôi thích một Thiền viện nhỏ hơn, dành riêng cho những ai sẵn sàng và sốt sắng với công việc Thiền tập. Dĩ nhiên, tôi không mong đợi ở những người mới bắt đầu Thiền tập cái mà tôi mong đợi ở những thiền sinh đă có nhiều kinh nghiệm về Thiền tập. Tất cả chúng ta đều học hỏi trong quá tŕnh thực hành. Tuy vậy, thiền viện càng lớn, th́ càng khó mà giữ cho giáo pháp được trong sạch và nghiêm mật. Điều quan trọng không phải là việc chúng ta lôi cuốn được bao nhiêu thiền sinh đến thiền viện; cái quan trọng chính là duy tŕ được sự tinh tấn trong việc Thiền tập. Bởi vậy, càng ngày tôi càng thắt chặt việc Thiền tập. Nếu người ta đang t́m kiếm một sự an lạc giả tạo hay là một trạng thái đặc biệt nào khác, th́ nơi đây không phải là cái nơi thích hợp dành cho họ.

Cái mà chúng ta thực sự thu lượm được từ Thiền tập, là trạng thái tỉnh thức hơn. Sống động hơn. Biết những khuynh hướng sai trái của ḿnh quá rơ, đến nỗi ta không muốn để cho chúng tác hại đến người khác. Ta học được rằng, cái việc la hét ỏm tỏi với người khác chỉ v́ ta đang cảm thấy bực tức, cái việc ấy th́ không bao giờ tốt cả. Thiền tập giúp ta nhận ra đời ta bị tù hăm ở chỗ nào. Không giống như những con suối trên núi, với ḍng nước tuyệt vời chảy ra chảy vào, chúng ta có thể bị chặn đứng lại, hoàn toàn bị tắc nghẽn bởi những câu nói như: “Tôi không thích điều đó… Anh ấy thực sự xúc phạm đến tôi,” hoặc là “Đời tôi lao đao quá thể.” Thật ra, th́ chỉ có ḍng nước đang ào ạt chảy vào. Cái mà ta gọi là đời ta, nó chỉ là một khúc ngoặt nhỏ bé, một xoáy nước nổi lên, rồi dần tan đi. Đôi khi những chỗ ngoặt ấy rất nhỏ bé và rất phù du: sự sống xoay ṿng trong một hoặc hai năm tại một nơi, rồi bị xóa đi. Người ta tự hỏi, tại sao một số hài nhi chết khi chúng c̣n bé bỏng. Ai biết được? Chúng ta không hiểu tại sao. Nó là bộ phận của ḍng chảy ào ạt và vô tận của năng lượng. Khi ta có thể ḥa nhập vào cái ḍng chảy này, ta được b́nh an. Khi tất cả những nỗ lực của ta đi nghịch hướng với nó, ta không có niềm an lạc.

* * * * * *

THAM VẤN

* Hỏi : Trong cuộc sống riêng của cá nhân, có nên chọn một hướng đi đặc biệt nào đó và chú tâm vào đó, hay tốt hơn là nên chấp nhận mọi sự một cách hồn nhiên, không chọn lựa? Phải chăng là việc ấn định những mục đích đặc biệt, có thể làm ngăn trở sự trôi chảy của ḍng đời?

+ Đáp : Vấn đề không nằm ở chỗ ấn định những mục đích, mà nằm ở cái cách mà chúng ta quan hệ với chúng. Chúng ta cần có một số mục đích. Thí dụ, các bậc bố mẹ thường đặt ra cho chính họ những mục đích nào đó, chẳng hạn như đặt kế hoạch để lo liệu cho việc giáo dục con cái họ. Những người có tài năng thiên phú, có thể lấy việc phát triển những tài năng đó làm mục đích. Cái đó th́ không có ǵ sai trái cả. Cái việc đặt ra những mục đích, việc ấy là một phần của kiếp nhân sinh. Chính cái cách thức mà chúng ta xử lư với những mục đích, mới là cái cái tạo ra sự rắc rối.

* Hỏi : Phương cách tốt nhất là đặt ra những mục đích, nhưng đừng bám víu vào kết quả sau cùng?

+ Đáp : Đúng rồi. Người ta chỉ đơn giản làm cái ǵ cần thiết cho việc đạt tới cái mục đích mà ḿnh đă đặt ra. Chẳng hạn, bất cứ ai muốn có một bằng cấp về học vấn, người ấy phải ghi danh một chương tŕnh giáo dục và dự những khóa học. Điểm then chốt, là chúng ta phải thành tựu cái mục đích ấy bằng cách từng bước thực hiện nó ngay trong hiện tại: hăy làm những ǵ cần thiết phải làm ngay tại đây, ngay lúc này. Vào một thời điểm nào đó trong tương lai, ta sẽ có cái bằng cấp ấy, hay bất cứ cái ǵ mà ta muốn có. Trái lại, nếu ta chỉ ngồi mơ mộng về cái mục đích xa xôi, mà lơ là không chú tâm đến hiện tại, th́ rất có thể, ta sẽ ngăn trở ḍng chảy của đời ḿnh, và trở nên tù hăm.

Bất cứ sự chọn lựa nào của ta đều mang đến cho ta một bài học. Nếu ta chú tâm và tỉnh thức, ta sẽ biết ḿnh cần làm cái ǵ kế tiếp. Trong ư nghĩa này, không có quyết định nào đáng gọi là sai lầm cả. Ngay cái phút giây mà ta làm một quyết định, ta chạm mặt với một vị thầy – bởi v́ mỗi quyết định đều dạy cho ta một cái ǵ đó. Ta có thể làm những quyết định mà chúng khiến cho ta rất đỗi khó chịu. Ta có thể hối tiếc v́ đă làm một cái ǵ đó, và ta học hỏi được nhiều từ lỗi lầm đó. Chẳng hạn, ta học được rằng, không thể có một mẫu người lư tưởng để cho ta làm bạn đời, hoặc không thể có một cách sống nào gọi là lư tưởng, để cho ta sống cuộc đời ḿnh. Ngay cái giây phút mà ta kết hôn với một người nào đó, ta có một chuỗi những cơ hội mới mẻ để học hỏi – đó cũng là nhiên liệu cho việc Thiền tập. Điều đó không chỉ đúng cho việc hôn nhân, mà c̣n đúng cho bất cứ mối quan hệ nào. Nếu ta biết sử dụng mọi sự xảy đến với ta như là những cơ hội để Thiền tập, th́ hầu như kết quả sẽ luôn luôn khả quan và lợi lạc.

* Hỏi : Khi tôi đặt ra một mục đích cho chính ḿnh, tôi có khuynh hướng “lao ḿnh về phía trước” và lơ là, quên đi sự trôi chảy của ḍng sông.

+ Đáp : Khi cái xoáy nước cố trở thành biệt lập với ḍng sông, th́ giống như một thủy lôi tách ḿnh ra khỏi tầm kiểm soát, nó có thể gây ra nhiều hư hại. Cho dẫu ta có một cùng đích xa xôi mà chỉ có thể thành tựu trong tương lai, th́ cái đích nhắm chân thực vẫn luôn luôn là sự sống của khoảnh khắc này, khoảnh khắc này, khoảnh khắc này. Không có cách nào để đẩy ḍng sông qua một bên. Ngay cả khi ta đă dựng lên một con đập xung quanh ta, và trở nên một ao nước tù hăm, th́ một cái ǵ đó cũng sẽ nổi lên, mà ta không tiên liệu trước. Có thể là một người bạn không mời mà đến thăm chúng ta, cùng với bốn đứa con của cô ta, và lưu lại một tuần. Hay một ai đó qua đời; hay công việc của ta bỗng nhiên thay đổi. Cuộc sống dường như đưa đến cho ta bất cứ cái ǵ có thể làm xáo trộn niềm mơ ước của ta.

* Hỏi : Theo cách ví von giữa xoáy nước và ḍng sông, th́ đâu là sự khác biệt giữa sự sống và sự chết?

+ Đáp : Một xoáy nước là một cơn lốc, với một trung tâm, mà xung quanh nó ḍng nước xoay ṿng. Song hành với sự diễn tiến của đời người, cái trung tâm đó dần dần trở nên ngày càng yếu đi. Khi nó yếu đi tới một điểm nào đó, nó dẹt ra và khối nước chỉ đơn giản trở thành một phần của ḍng sông một lần nữa.

* Hỏi : Xét theo quan điểm đó, th́ há chẳng phải tốt hơn chúng ta nên luôn luôn để cho ḿnh chỉ đơn giản là một phần của ḍng sông?

+ Đáp : Ta luôn luôn là một phần của ḍng sông, bất luận ta có là một xoáy nước hay không. Ta không thể tránh được t́nh trạng ta là một phần của ḍng sông. Tuy vậy, ta không biết điều đó, bởi v́ ta có một thân xác riêng biệt và không nh́n vượt lên khỏi cái xác thân đó.

* Hỏi : Do vậy, cái quan niệm cho rằng, sự sống khác biệt với sự chết chỉ là một vọng kiến?

+ Đáp : Trên quan điểm tuyệt đối, th́ sự sống và sự chết không phải là hai sự thể khác biệt nhau, mặc dù trên quan điểm tương đối, th́ chúng là khác biệt. Trên những cấp độ khác nhau, mỗi quan niệm đều đúng: không có sự sống và sự chết, và có sự sống và sự chết. Khi ta chỉ biết độc nhất cái quan điểm thứ hai, ta đeo níu vào sự sống và sợ hăi sự chết. Khi ta nh́n thấy cả hai, th́ nỗi đau đớn của sự chết được giảm đi khá nhiều.

Nếu ta có thể đợi trong một thời gian đủ lâu, ta sẽ thấy rằng, sau cùng mọi xoáy nước đều sẽ dẹt ra. Sự biến dịch là tất yếu, không tránh được. Nhờ sống tại San Diego một thời gian dài, tôi đă quan sát những vách đá vôi của La Jolla trong nhiều năm. Chúng đang thay đổi. Những cái bờ đá mà đang hiện hữu hôm nay, th́ không c̣n giống với những bờ đá mà tôi thường nh́n thấy cách đây ba mươi năm. Những xoáy nước cũng vậy; chúng cũng biến đổi và sau cùng, chúng yếu đi. Một cái ǵ đó buông ra và nước chảy ̣a vào – và đó là điều tốt đẹp.

* Hỏi : Khi chúng ta qua đời, chúng ta có lưu giữ được một cái ǵ của thân tâm ta trong kiếp này, hay là mọi thứ đều mất đi?

+ Đáp : Tôi không có ư định trả lời câu hỏi đó. Việc Thiền tập của bạn sẽ cho bạn một tri kiến nào đó về câu hỏi đó.

* Hỏi : Đôi khi Ni-sư vẫn thường mô tả năng lực của sự sống như là một trí tuệ bẩm sinh, mà trí tuệ đó chính là chúng ta. Cái trí tuệ đó có biên giới nào không?

+ Đáp : Không. Trí tuệ đó không phải là sự vật có h́nh tướng; nó cũng không phải là một con người. Ngay cái giây phút mà ta tạo ra biên giới cho một cái ǵ đó, ta đă đặt nó trở lại vào trong cái thế giới hiện tượng của sự vật, giống như một xoáy nước tự thấy ḿnh tách biệt khỏi ḍng sông.

* Hỏi : Một lời sám nguyện khác, được đọc tụng hàng ngày tại Thiền viện chúng ta, nói về một “lănh vực vô biên của lạc phúc”, phải chăng đó cũng chính là cái ḍng sông, cái trí tuệ bẩm sinh mà chúng ta là?

+ Đáp : Vâng. Cuộc sống con người chỉ đơn giản là một h́nh thể, một biểu hiện nhất thời của cái năng lực này.

* Hỏi : Thế nhưng trong cuộc sống của chúng ta, quả thật cần phải có những ranh giới. Tôi gặp nhiều khó khăn trong việc ḥa giải điều này với cái điều mà Ni-sư đang nói.

+ Đáp : Có một số ranh giới nội tại ngay trong cái mà chúng ta là – trong con người chúng ta hiện nay; chẳng hạn, mỗi một chúng ta đều có một số lượng hạn chế về năng lực và thời gian. Ta cần phải nhận ra những hạn chế, những giới hạn của ḿnh về phương diện này. Nhưng điều này không có nghĩa là, ta phải thiết lập những ranh giới giả tạo để tự vệ, là cái sẽ làm tắc nghẽn cuộc sống của ta. Ngay cả với tư cách là những xoáy nước nhỏ, ta vẫn có thể nhận ra rằng, ta là một phần của ḍng sông, và không trở nên tù hăm.
 

Ni-sư C. J. B.

[Trích dịch một chương từ tác phẩm NOTHING SPECIAL của Ni-sư Charlotte Joko Beck].
 

 

chân trần

art2all.net