Đỗ Tư Nghĩa

 

THIỀN TẬP LÀ G̀

Ni-sư Charlotte Joko Beck

Đỗ Tư Nghĩa dịch

 

 

Vài nét về tác giả:

[ 1917- 2011]

Sinh năm 1917, tại New Jersey. Học âm nhạc tại Nhạc viện Oberlin. Tŕnh diễn và dạy piano một thời gian. Lập gia đ́nh, có 4 đứa con; ly thân, làm thư kư, rồi trợ giảng tại một phân khoa đại học.

Bắt đầu thực tập Zen vào tuổi 40. Học đạo với Thiền sư Hakuyu Taizan Maezumi tại Los Angeles, và sau đó, với Thiền sư Hakuun Yasutani.

Năm 1983, thành lập Trung tâm Zen tại San Diego.

Ni sư luôn dạy học tṛ của ḿnh nên đối mặt với những khó khăn trong đời sống thường nhật, thay v́ trốn tránh chúng. Nhiều đệ tử của Ni sư là nhà tâm lư học, nhà tâm lư trị liệu.

Tác phẩm chính: Everyday Zen [ 1989] và Nothing Special [ 1993].

Ni sư qua đời năm 2011, thọ 94 tuổi.

[ Theo từ điển Wiki pedia, bản tiếng Anh]
 


          Thiền tập th́ rất giản dị. Tuy vậy, không có nghĩa là nó sẽ không làm xoay chuyển đời ta. Tôi muốn xem xét lại cái mà chúng ta làm khi chúng ta ngồi, hoặc là thiền tọa. Và nếu bạn nghĩ rằng, đó là chuyện quá tầm thường, th́ bạn cứ việc nghĩ như vậy. Không sao cả.

Thiền tọa chủ yếu là [tạo ra] một không gian được giản dị hóa. Đời sống thường nhật của chúng ta di động thường trực: nhiều sự việc đang diễn ra, nhiều con người đang nói chuyện, nhiều biến cố đang xảy đến. Giữa cái đó, thật khó mà cảm nhận ta là cái ǵ trong đời ḿnh. Khi ta giản dị hóa t́nh huống, khi ta cất bỏ những cái bên ngoài và rời khỏi cái điện thoại đang reo, khỏi cái TV, những người khách thăm viếng ta, con chó mà cần đưa đi dạo, th́ ta có một cơ hội – là cái điều tuyệt đối có giá trị nhất có được – để đối mặt với chính ḿnh. Thiền [meditation] không nhắm đến một trạng thái nào đó, mà nhắm vào chính thiền giả. Nó không nhắm đến một hoạt động nào đó, hoặc đến việc điều chỉnh một cái ǵ đó, hoặc thành tựu một cái ǵ đó. Nó nhắm vào chính chúng ta. Nếu chúng ta không giản dị hóa cái t́nh huống, th́ cái cơ may được nh́n vào chính ḿnh là rất nhỏ bé – bởi v́ cái mà chúng ta có khuynh hướng nh́n vào, th́ không phải là chính ḿnh, mà là mọi thứ khác. Nếu một cái ǵ đó không ổn xảy đến, th́ chúng ta nh́n vào cái ǵ? Chúng ta nh́n vào cái đang bất ổn, và thường là nh́n vào những kẻ khác, những người mà chúng ta nghĩ là đă tạo ra cái bất ổn đó. Chúng ta đang nh́n ra ngoài đó trong mọi lúc, chứ không phải nh́n vào chính ḿnh.

Khi tôi nói Thiền là nhắm vào chính hành giả, tôi không có ư nói rằng, chúng ta dấn ḿnh vào sự tự phân tích bản thân. Cái đó cũng không phải là thiền. Vậy th́ chúng ta làm cái ǵ?

Một khi chúng ta đă ngồi vào tư thế tốt nhất (nên ở tư thế thăng bằng, thoải mái), chúng ta chỉ đơn giản ngồi ở đó, tọa thiền. Với cụm từ, “chỉ ngồi ở đó,” tôi muốn nói điều ǵ? Nó là cái hoạt động có tính yêu sách nhất trong mọi hoạt động. Thường khi, trong khi tọa thiền, chúng ta không nhắm mắt. Nhưng ngay lúc này, tôi muốn bạn nhắm mắt lại và chỉ ngồi ở đó. Cái ǵ đang diễn ra? Mọi loại sự việc. Một cái giật nhẹ nơi vai trái bạn; một áp lực nơi hông bạn… Hăy ghi nhận cái mặt của bạn trong một khoảnh khắc. Nó có bị căng thẳng ở chỗ nào không? Xung quanh miệng, xung quanh trán? Bây giờ, hăy di chuyển xuống một chút. Hăy ghi nhận cổ của bạn, chỉ ghi nhận cảm giác về nó. Rồi hai vai bạn, lưng bạn, ngực, vùng bụng dưới, cánh tay, đùi. Hăy duy tŕ cảm giác về bất cứ cái ǵ mà bạn phát hiện. Và hăy cảm nhận hơi thở của bạn khi nó đến và đi. Đừng cố kiểm soát nó, chỉ đơn giản cảm nhận nó. Bản năng đầu tiên của chúng ta là, cố kiểm soát hơi thở. Cứ để hơi thở tự nhiên. Nó có thể cao trong ngưc bạn, nó có thể ở khoảng giữa, nó có thể thấp. Có thể nó căng thẳng. Hăy hiện nghiệm nó trong trạng thái hiện hành của nó. Bây giờ, hăy chỉ đơn giản cảm nhận mọi cái đó. Nếu một cái xe đi qua ở phía ngoài, hăy nghe nó. Nếu một phi cơ bay trên đầu, hăy nhận biết nó. Hăy chỉ là cái đó. Đó là tất cả những ǵ mà bạn cần phải làm, tuyệt đối tất cả những ǵ bạn phải làm: hiện nghiệm cái đó, vả chỉ lưu lại với nó. Bây giờ bạn có thể mở mắt ra.

Nếu bạn chỉ có thể làm cái đó trong 3 phút, cũng đă là tuyệt diệu. Thường khi, sau khoảng 1 phút, chúng ta bắt đầu suy nghĩ. Chúng ta không ưa việc chỉ đơn thuần có mặt với thực tại (là cái mà chúng ta vừa mới làm). “ Ni sư muốn nói rằng, tọa thiền chỉ có vậy thôi ư?” Mối quan tâm của chúng ta đối với cái thực tại, là hết sức nhỏ bé. Không, ta muốn suy nghĩ. Ta muốn lo lắng xuyên suốt tất cả những mối bận tâm của ḿnh. Ta muốn dùng tư duy để giải quyết. Và do vậy, vô t́nh ta đă quên mọi thứ về cái khoảnh khắc này, và ta trôi dạt vào trong sự suy nghĩ về một cái ǵ đó: bạn trai, bạn gái của ta, con cái, ông chủ, nỗi sợ hăi của ta… Ta trôi dạt lang thang! Không có ǵ tội lỗi về cái quá tŕnh tưởng tượng đó, chỉ có điều, khi ta ch́m đắm trong đó, ta đă đánh mất đi một cái ǵ khác. Khi ta đắm ch́m trong tư tưởng, khi ta đang mơ mộng, ta đă đánh mất cái ǵ? Ta đă đánh mất thực tại. Đời ta đă vuột khỏi ta.

Đây là cái mà con người vẫn làm. Và ta không chỉ làm cái đó một đôi khi, mà phần lớn thời gian. Tại sao ta làm cái đó? Dĩ nhiên, bạn biết câu trả lời. Ta làm cái đó, bởi v́ ta đang cố che chở chính ḿnh. Ta đang cố loại bỏ cái khó khăn hiện hành ra khỏi ta, hoặc, ít nhất là hiểu nó. Không có ǵ sai trái với những ư tưởng quy ngă, chỉ có điều là, khi ta tự đồng nhất với chúng, th́ cái nhăn quan của ta về thực tại bị tắc nghẽn. Vậy th́, ta nên làm cái ǵ khi những ư tưởng khởi lên? Ta nên định danh những ư tưởng. Hăy cụ thể trong việc định danh của bạn: không chỉ là “suy nghĩ, suy nghĩ” hoặc “lo lắng, lo lắng,” mà phải cụ thể hơn.

Thí dụ: “Có một ư nghĩ rằng cô ta độc đoán. “Có một ư nghĩ rằng, anh ta không công bằng với tôi.” “Có một ư tưởng rằng, tôi không bao giờ làm một cái ǵ đúng.” Hăy cụ thể. Và nếu những ư tưởng đang tuôn ra quá nhanh, đến nỗi bạn không thể nhận ra cái ǵ ngoài sự hỗn độn, th́ chỉ định danh cho cái mớ tùng phèo mờ mịt đó là “hỗn độn.” Nhưng nếu bạn kiên tŕ trong việc cố phát hiện ra một ư tưởng riêng biệt, chẳng sớm th́ muộn, bạn sẽ t́m thấy.

Khi ta thiền tập như thế này, ta trở nên quen với chính ḿnh, đời ta vận hành ra sao, ta đang làm ǵ với nó. Nếu ta phát hiện rằng, những ư tưởng nhất định nào đó khởi lên hàng trăm lần, ta biết một cái ǵ đó về chính ḿnh, những cái mà trước kia ta không biết. Có lẽ, ta liên tục nghĩ về quá khứ, hoặc về tương lai. Một số người luôn nghĩ về những biến cố, một số người luôn nghĩ về những người khác. Một số người luôn nghĩ về chính ḿnh. Những ư tưởng của một số người th́ hầu như hoàn toàn là những phán đoán về những người khác. Cho đến khi ta định danh 4 - 5 năm, ta không biết rơ chính ḿnh. Khi ta định danh những ư tưởng một cách chính xác và cẩn thận, cái ǵ xảy đến với chúng? Chúng bắt đầu lắng xuống. Ta không cần phải cưỡng bách chính ḿnh phải loại bỏ chúng. Khi chúng lắng xuống, ta trở lại với cái kinh nghiệm về cơ thể và hơi thở, lặp đi lặp lại măi như vậy. Tôi thấy cần phải nhấn mạnh rằng, ta không chỉ làm việc này 3 lần, mà chúng ta làm việc này 10 ngàn lần; và khi chúng ta làm việc này, đời ta chuyển hóa. Đó là một mô tả lư thuyết về thiền tọa. Nó đơn giản; không có ǵ phức tạp cả.

Bây giờ ta hăy đơn cử một t́nh huống thường nhật. Giả thử, bạn làm việc trong một hăng máy bay và người ta bảo với bạn rằng, cái hợp đồng th́ sắp hết hạn, và rất có thể là không được kư tiếp. Bạn tự nhủ: “Tôi sắp mất việc. Tôi sắp mất cái nguồn thu nhập của tôi, tôi phải chu cấp một gia đ́nh. Điều này thật kinh khủng!” Vậy th́, cái ǵ xảy ra? Đầu óc bạn bắt đầu trăn trở qua lại với cái vấn đề đó. “Cái ǵ sắp xảy ra? Tôi sẽ làm ǵ?” Trí óc bạn mỗi lúc một xoay ṿng nhanh hơn với nỗi lo lắng.

Không có ǵ sai trái với cái việc hoạch định cho cái tương lai trước mặt; chúng ta phải đặt kế hoạch. Nhưng khi ta trở nên bị đảo lộn, th́ ta không chỉ đặt kế hoạch; ta bị ám ảnh. Ta bẻ cong vấn đề trong một ngàn cách thức. Nếu ta không biết cách thiền tập với những ư tưởng lo lắng của ḿnh, th́ cái ǵ sẽ xảy ra kế tiếp? Những ư tưởng sản sinh ra một cảm xúc và ta trở nên càng loạn động hơn. Mọi loạn động cảm xúc đều được gây ra bởi trí óc. Và nếu ta để cái này xảy ra qua một giai đoạn thời gian, th́ ta thường trở nên bệnh hoạn về thể xác hay bị dồn nén về tâm thần. Nếu một trí óc không muốn chăm sóc cái t́nh huống đó với sự tỉnh thức, th́ cơ thể sẽ làm cái đó. Nó sẽ giúp ta ra khỏi cái t́nh huống đó. Như thể là cơ thể nói: “Nếu bạn không muốn chăm sóc nó, tớ đoán rằng tớ phải làm cái ǵ đó.” Do vậy, ta tạo ra cơn cảm lạnh, chứng phát ban, bệnh ung loét, bất cứ cái ǵ vốn là cái “kiểu” của ta. Một trí óc mà không tỉnh thức, sẽ sản sinh ra bệnh tật. Tuy vậy, đó không phải là một sự chỉ trích. Tôi không biết, có ai mà không hề bị bệnh, kể cả chính tôi. Ta muốn lo lắng, và khi cái mong muốn đó trở nên mănh liệt, ta tạo ra những khó khăn. Với thiền tập đều đặn, ta bớt tạo ra những khó khăn. Bất cứ cái ǵ mà ta không nhận biết về chính ḿnh, nó sẽ tạo ra những hậu quả trong đời ta, cách này hay cách khác.

Từ quan điểm con người, những cái bất ổn trong đời ta thuộc về hai loại. Một loại là những biến cố bên ngoài ta, và loại thứ hai, là những cái bên trong ta, chẳng hạn, bệnh tật thể xác. Cả hai đều là cơ hội để ta thực tập, và ta xử lư chúng bằng cùng một phương cách. Ta định danh tất cả những ư tưởng mà xảy ra xung quanh chúng, và ta hiện nghiệm chúng nơi cơ thể ta. Cái quá tŕnh đó là tự thân của thiền tập.

Nói th́ dễ, nhưng làm nó th́ khó vô kể. Tôi không biết có ai mà có thể làm cái đó trong mọi lúc. Tôi biết một vài người có thể làm nó trong nhiều thời gian. Nhưng khi ta thiền tập trong cách này, trở nên nhận biết về mọi thứ đi vào đời ta (dù bên trong hay bên ngoài), th́ đời ta bắt đầu chuyển hóa. Và ta đạt tới sức mạnh và tuệ giác, và thậm chí, đôi khi sống trong trạng thái chứng ngộ, mà chỉ đơn giản có nghĩa là, hiện nghiệm cuộc sống như nó đang là. Nó không phải là một bí ẩn.

Nếu bạn chưa quen với thiền tập, th́ điều quan trọng là nhận thức rằng, chỉ đơn giản ngồi trên cái gối đó 15 phút, đă là một thắng lợi. Chỉ ngồi với sự trầm tĩnh đó, chỉ có mặt ở đó thôi, là điều tốt rồi.

Nếu chúng ta sợ bị ở trong nước và không biết bơi, th́ cái thăng lợi đầu tiên sẽ là, chỉ đơn giản tự đặt ḿnh xuống nước. Cái bước kế tiếp, có thể là làm cho cái mặt của ta bị ướt. Nếu ta là một tay bơi thiện nghệ, th́ sự thách đố có thể là, liệu ta có thể cho bàn tay vào trong nước ở một cái góc nhất định trong khi ta thực hiện cái động tác của ḿnh. Có phải cái đó có nghĩa là, một tay bơi th́ giỏi hơn và người kia th́ dở hơn? Không. Cả hai đều hoàn hảo đối với cái nơi chốn mà họ đang có mặt. Ở mỗi giai đoạn, Thiền tập là: chỉ đơn giản cái con người mà ta là, vào khoảnh khắc đó. Nó không phải là vấn đề tốt hay xấu, khá hơn hay dở hơn. Đôi khi, sau những pháp thoại của tôi, người ta sẽ nói, “Tôi không hiểu điều đó.” Và cái đó cũng là hoàn hảo. Sự hiểu biết của ta phát triển qua tháng năm, nhưng tại bất cứ điểm nào, ta đều hoàn hảo – trong trạng thái mà ta đang là [nghĩa là, không phải cải thiện xong th́ mới hoàn hảo. ND].

Ta bắt đầu học được rằng, chỉ có duy nhất một cái trong cuộc đời, mà ta có thể trông cậy vào. Đâu là cái duy nhất trong cuộc đời, mà ta có thể trông cậy vào? Ta có thể nói: “Tôi trông cậy vào người bạn đời của tôi.” Có thể, ta yêu chồng hay vợ ḿnh, nhưng ta chưa từng hoàn toàn có thể trông cậy vào họ, bởi v́ một người khác (giống như chúng ta) th́ luôn luôn là không thể trông cậy được, ở một mức độ nào đó. Không có người nào trên trái đất, mà chúng ta có thể hoàn toàn trông cậy vào, mặc dù chắc chắn là, ta có thể yêu thương kẻ khác và ưa thích họ. Vậy th́, ta có thể trông cậy vào cái ǵ? Nếu đó không phải là một con người, th́ nó là cái ǵ? Ta có thể trông cậy vào cái ǵ trong cuộc đời? Có lần tôi hỏi một ai đó và cô ta nói, “chính tôi.” Bạn có thể trông cậy vào chính bạn không? Tự trông cậy vào chính ḿnh là tốt, nhưng mà nó bị hạn chế một cách tất yếu.

Có một cái duy nhất trong cuộc đời, mà bạn có thể luôn luôn trông cậy: cuộc sống như nó đang là. Ta hăy nói cụ thể hơn. Giả thử, có một cái ǵ đó mà tôi rất muốn có: có lẽ, tôi muốn cưới một ai đó, hay có một cái bằng cấp cao, hay muốn con cái tôi mạnh khỏe và hạnh phúc. Nhưng cuộc sống như nó đang là, có thể hoàn toàn đối nghịch lại với cái mà tôi muốn. Ta không biết, liệu ta có lấy được người đó hay không. Nếu ta cưới được họ, th́ họ có thể qua đời ngày mai. Ta có thể lấy được cái bằng cấp đó, có thể không. Rất có thể ta sẽ lấy được, nhưng cũng không có ǵ chắc chắn. Ta không thể trông cậy vào một cái ǵ cả. Cuộc sống th́ luôn sẽ là cái cách mà nó là. Do vậy, tại sao ta không trông cậy vào cái sự kiện đó? Tại sao ta luôn bất an? Giả thử, cái không gian sống của bạn bị phá hủy bởi một trận động đất, và bạn sắp mất một cánh tay và tất cả khoản tiền tiết kiệm một đời của bạn. Sau đó, bạn có thể trông cậy vào cuộc sống như nó đang là không? Bạn có thể làm như vậy không?

Tin cậy vào những sự việc hiện như chúng đang là, đó là cái bí quyết [secret] của cuộc sống. Nhưng ta không muốn nghe cái điều đó. Tôi có thể tuyệt đối tin cậy rằng, trong năm tới đời tôi sẽ bị thay đổi khác đi, thế nhưng luôn luôn vẫn là cái cách mà nó đang là. Nếu ngày mai tôi bị một cơn bệnh tim, tôi có thể trông cậy vào cái đó, bởi v́ nếu tôi bị, tôi chấp nhận nó. Tôi có thể an trú trong cuộc sống như nó đang là.

Khi ta làm một đầu tư cá nhân vào những ư nghĩ của ḿnh, ta tạo ra cái “tôi” (như Krishnamurti thường nói), và rồi th́ đời ta bắt đầu không vận hành tốt. Đó là lư do tại sao ta định danh những ư tưởng của ta, để lấy cái đầu tư của ḿnh ra. Khi ta đă thiền tọa đủ lâu, ta có thể thấy rằng, những ư tưởng của ḿnh chỉ là cái “dữ liệu” giác quan thuần túy. Và ta có thể thấy chính ḿnh di chuyển xuyên qua những giai đoạn trước giai đoạn hiện nay: ban đầu, ta cảm thấy rằng, những ư tưởng của ḿnh là thực, và phát xuất từ đó, ta tạo ra những cảm xúc quy ngă, và cũng từ đó, ta tạo ra cái rào chắn, ngăn cản ta nh́n cuộc sống như nó đang là; bởi v́ ta bị vướng kẹt trong những cảm xúc quy ngă, ta không thể thấy những con người hay những t́nh huống một cách rơ ràng minh bạch. Một ư tưởng, trong tự thân nó, chỉ là một dữ liệu giác quan, một mảnh năng lượng. Nhưng ta sợ thấy những ư tưởng trong thực tướng của chúng.

Khi ta định danh một ư tưởng, ta bước lùi xa khỏi nó, ta loại bỏ sự đồng hóa của ḿnh. Có một khác biệt to lớn giữa việc nói, “Tôi không thể kết thân với cô ấy được!” Và “Có một ư tưởng rằng, không thể kết thân với cô ấy được!” [1] Nếu ta kiên tŕ định danh bất cứ ư tưởng nào, th́ cái lớp vỏ phủ lên cảm xúc bắt đầu rụng dần, và ta được bỏ lại với cái mảnh năng lượng vô ngă, là cái mà ta không cần đeo níu vào. Nhưng nếu ta nghĩ rằng, những ư tưởng của ḿnh là thật, ta hành động dựa vào chúng. Và nếu ta hành động từ nhưng ư tưởng như vậy, đời ta bị rối tung. Một lần nữa, thiền tập là làm việc với cái này, cho đến khi ta biết nó từ trong xương tủy ḿnh. Thiền tập không nhắm vào việc đạt tới một nhận thức trong đầu óc ta. Nó phải là máu thịt, xương tủy ta, là chính ta. Dĩ nhiên, để thích nghi với cuộc sống thực tiễn, tư duy là cần thiết – chẳng hạn, làm sao để lợp mái nhà, làm sao để lên kế hoạch kỳ nghỉ hè của ta, v.v. Nhưng ta không cần cái hoạt động quy ngă có tính cảm xúc mà ta gọi là tư duy. Nó không thực sự là tư duy, nó là một lệch lạc của tư duy.

Zen nhắm vào một cuộc sống năng động, dấn thân. Khi ta biết trí óc ta rơ ràng và (biết) những cảm xúc, mà cái tư duy của ta tạo ra, ta có khuynh hướng thấy rơ hơn cái mục đích của đời ta và cái ǵ cần phải làm, thường chính là cái nhiệm vụ kế tiếp “ngay dưới mũi” ta. Thiền là nhắm vào một cuộc sống hành động, không phải là một cuộc sống thụ động không làm cái ǵ cả. Nhưng những hành động của ta phải được đặt nền móng trên thực tại. Khi những hành động của ta đặt nền móng trên những hệ thống tư tưởng hư dối của ta (hệ thống tư tưởng này đặt nền trên sự quy định của ta), th́ nó không có một nền móng vững chắc. Khi ta đă thấy xuyên suốt những hệ thống tư tưởng đó, ta thấy cái ǵ cần phải làm.

Cái mà ta đang làm, không phải là tái “chương tŕnh hóa” chính ḿnh, mà là giải phóng ḿnh ra khỏi mọi chương tŕnh, bằng cách thấy rằng, chúng nó trống rỗng, chả có chút thực tại nào cả. Việc tái chương tŕnh hóa, chỉ là nhảy từ “núi này” sang “núi nọ.” Ta có thể có cái mà ta nghĩ như là một chương tŕnh tốt hơn; nhưng cái then chốt của thiền tọa, th́ không bị điều khiển bởi bất cứ chương tŕnh nào. Giả thử, ta có một chương tŕnh gọi là “Tôi thiếu tự tin.” Giả thử, tôi quyết định tái lập chương tŕnh sang cái “Tôi có tự tin.” [2] Không có cái nào trong cả hai sẽ đứng vững dưới những áp lực của cuộc đời, bởi v́ chúng dính líu tới một “cái tôi” và “cái tôi” này là một sự hư cấu rất mỏng manh, không thực – và dễ bị làm cho mê muội. Thật ra, chẳng bao giờ có một “cái tôi. Điều hệ trọng là thấy rằng, nó trống rỗng, là một ảo tưởng, việc này th́ khác với việc giải tan nó. Khi tôi nói rằng, nó trống rỗng, tôi muốn nói rằng, nó không có thực tại căn bản nào cả; nó chỉ là một “sáng tạo” của những ư tưởng quy ngă.
Thực thành thiền tọa, th́ không bao giờ đơn giản như là cái việc nói về nó. Ngay cả những thiền sinh, mà đă có một hiểu biết khá về cái mà họ đang làm, nhiều khi cũng có khuynh hướng bỏ rơi cái thiền tập cơ bản. Dù vậy, khi ta ngồi tốt, mọi thứ khác sẽ tự lo liệu cho chính nó. V́ thế, bất kể bạn đă ngồi 5, 20 năm hay vừa mới bắt đầu, th́ điều quan trọng là, phải ngồi một cách hết sức nghiêm mật, với sự chú tâm tỉ mỉ../.
 

Ni sư C.J. B

[Trích dịch từ Everyday Zen. NXB Harper, San Francisco, 1989]
_______________

[1] Đây là một phân biệt rất quan trọng: Câu đầu là một “ phán đoán” [ judgement] , câu sau là một “ sự kiện” [ fact]. Một phán đoán thường bị lèo lái bởi bản ngă; một sự kiện th́ có tính khách quan, không bị bản ngă chi phối. [ ND].

[2] Việc “ tái chương tŕnh” không phải là xấu, và một số nhà tâm lư học cũng khuyên nên làm như vậy. Tuy nhiên, theo Ni sư Joko, th́ việc “ tái chương tŕnh” là không triệt để, bởi v́ khi làm như vậy, ta vẫn c̣n bị kẹt vào “ cái tôi.” Đây là điều đáng suy ngẫm. [ ND].

 

chân trần

 

art2all.net