Trần Ngọc Bảo

AI ĐẶT HÀNG CẢ CHUYẾN XE PHÂN THẾ NÀY

Thiền sư Ajahn Brahm

Trần Ngọc Bảo dịch thuật

SỰ HOÀN HẢO VÀ MẶC CẢM TỘI LỖI

Hai viên gạch xấu

Sau khi mua đất để xây tu viện vào năm 1983, chúng tôi hết sạch tiền. Chúng tôi lâm vào hoàn cảnh nợ nần. Miếng đất trống trơn, chẳng có nhà cửa gì cả, một túp lều cũng không. Những tuần sau đó chúng tôi không có giường để nằm mà phải ngủ trên những tấm cửa cũ mua rẻ từ một vựa phế liệu và chúng tôi kê gạch bên dưới các góc để nâng nó lên cao một chút. (Dĩ nhiên là không có nệm vì chúng tôi là những tu sĩ ở ẩn trong rừng.)

Vị viện chủ được dành cho tấm cửa đẹp nhất, một tấm cửa phẳng phiu. Còn tấm cửa của tôi thì có một lỗ trống ở giữa do trước kia đó là chỗ tra bộ khóa. Tôi nói đùa rằng khi ngủ dậy tôi không cần bước xuống giường để đi vệ sinh. Thật ra thì buổi tối rất lạnh vì gió luồng qua lỗ trống đó thổi lên khiến tôi ngủ không yên giấc.

Chúng tôi là những tu sĩ nghèo cần cất nhà nhưng không đủ tiền để thuê thợ xây – đối với chúng tôi tiền mua vật liệu xây dựng cũng hầu như vượt quá khả năng rồi. Vì thế chúng tôi phải học cách xây: nào là đào móng, trộn hồ, đặt gạch, nào là cất mái, lắp ống nước – nói chung là tất cả mọi công việc. Hồi chưa xuất gia tôi học vật lý và là một giáo viên trung học, chưa biết lao động chân tay. Thế nhưng sau vài năm sống ở đây tôi đã trở thành thợ khéo, và thậm chí gọi nhóm xây dựng của chúng tôi là BBC (Buddhist Building Company – Công ty Xây dựng Phật giáo). Nhưng nhớ lại khi mới bắt đầu thật là khó khăn.

Mới thoạt nhìn thì việc xây tường đâu có gì khó: chỉ lót một lớp hồ mỏng bên dưới, một chút ở hai bên, một lớp ở trên. Thế nhưng khi bắt tay đặt viên gạch lên thì công việc hóa ra không dễ : tôi gõ nhẹ ở một đầu cho bằng thì đầu kia nhô lên. Tôi gõ đầu kia xuống thì viên gạch chệch ra, không còn thẳng hàng nữa. Sau khi gõ lại cho ngay ngắn thì ở góc nó lại hơi vênh. Bạn cứ thử làm đi thì biết.

Là thầy tu tôi có thì giờ lẫn sự kiên nhẫn cần thiết để tiến hành công việc. Thế nên tôi cẩn thận từng chút để mọi viên gạch đều ngay hàng thẳng lối dù mất thời gian bao lâu cũng được.  Cuối cùng tôi cũng xây xong bức tường đầu tiên và đứng lùi ra mấy bước để ngắm nhìn. Chỉ lúc đó tôi mới thấy – Mô Phật ! – có hai viên gạch bị lệch. Thật là xấu xí khủng khiếp. Nó làm hỏng cả bức tường. Thật là quá dở.

Nhưng lúc đó thì vữa đã đông cứng rồi không thể gỡ hai viên gạch đó ra được. Thế nên tôi xin phép thầy Viện chủ cho đập bỏ bức tường để xây lại. Tôi thật là vụng về và lấy làm xấu hổ. Nhưng thầy Viện chủ không cho.

Sau này khi dẫn khách đi xem công trình tôi tránh để khách đi ngang qua bức tường đó. Tôi không muốn người ta nhìn thấy nó. Nhưng một hôm, sau khi xây xong chừng ba bốn tháng tôi đi cùng với một vị khách đi xem và vị ấy nhìn thấy bức tường.

Ông ta khen ngợi, “ Bức tường này xây đẹp đó.”

Tôi ngạc nhiên hỏi, “ Đạo hữu có bỏ quên kính trong xe không? Hay là mắt của đạo hữu có làm sao? Đạo hữu có thấy hai viên gạch lệch kia không? Nó làm xấu cả bức tường.”

Những gì ông ta nói sau đó làm thay đổi quan niệm của tôi về bức tường, về cách tôi nhìn chính mình và cả cách nhìn đời. Ông ta nói, “ Có, tôi có thấy hai viên gạch xây lệch đó. Nhưng tôi cũng thấy 998 viên gạch xây ngay hàng thẳng lối.”

Tôi hết sức kinh ngạc. Đó là lần đầu tiên trong vòng nhiều tháng tôi nhìn thấy được những viên gạch khác ngoài hai viên bị lỗi kia. Phía trên, phía dưới, ở hai bên hai viên gạch lệch là những viên gạch tốt, được xếp ngay ngắn. Ngoài ra, những viên gạch xây tốt chiếm một số lượng nhiều hơn hai viên gạch xấu rất nhiều. Thế mà trước đây mắt tôi chỉ tập trung nhìn hai viên gạch hỏng thôi. Tôi không nhìn thấy cái gì khác. Đó là lý do khiến tôi không thích nhìn bức tường, cũng không thích mọi người nhìn thấy nó. Đó là lý do khiến tôi muốn đập bỏ nó. Bây giờ khi tôi có thể nhìn thấy những viên gạch khác thì bức tường trông cũng không tệ lắm. Mà ông khách còn khen là xây đẹp nữa đấy. Hai mươi năm sau bức tường vẫn còn đó nhưng tôi không còn nhớ hai viên gạch xấu nằm ở đâu. Tôi không còn nhìn thấy lỗi lầm.

Có bao nhiêu người đã cắt đứt mối quan hệ hay đi đến ly dị bởi vì họ nhìn thấy “hai viên gạch xấu”? Bao nhiêu người trong chúng ta đây đã từng thất vọng, thậm chí nghĩ đến việc tự tử, chỉ vì thấy trong ta “hai viên gạch xấu”? Sự thật là có nhiều viên gạch tốt, hoàn hảo, ở bên trên, bên dưới, ở khắp xung quanh viên gạch lỗi – nhưng chúng ta có lúc không nhìn thấy. Thay vào đó, mắt chúng ta chỉ tập trung nhìn vào chỗ không tốt. Chúng ta chỉ thấy lỗi lầm và chúng ta nghĩ tất cả đều xấu, thế cho nên chúng ta muốn đập bỏ. Và đôi khi, thật đáng tiếc, là chúng ta phá hủy cả “một bức tường đẹp”.

Tất cả chúng ta đều có hai viên gạch xấu, nhưng những viên gạch đẹp trong mỗi người chúng ta lại rất nhiều, nhiều hơn những viên gạch xấu. Khi chúng ta thấy được điều này thì sự việc không đến nỗi tệ. Không những chúng ta có thể làm lành với mình, với những lỗi lầm của mình, mà còn có thể hòa giải với người khác. Đây là một tin tức không tốt đối với giới luật sư, nhưng là một tin tốt lành cho tất cả các bạn.

Tôi đã kể lại câu chuyện này nhiều lần với những người xung quanh. Một hôm, có một người thợ nề bước đến gần và nói cho tôi nghe một bí mật nghề nghiệp. “Tất cả thợ nề chúng tôi đều phạm lỗi, nhưng chúng tôi nói với khách hàng là nó làm cho ngôi nhà có một “nét độc đáo” không có nhà nào khác có được. Thậm chí chúng tôi còn đòi thêm vài ngàn đô la vì nét độc đáo này!”

Vậy thì “nét độc đáo” trong ngôi nhà của bạn thoạt đầu có thể là một lỗi lầm. Tương tự như thế, bạn có thể xem các lỗi lầm của bạn, của bạn bè, và của cuộc đời nói chung là những “nét độc đáo” làm phong phú cái toàn thể - một khi bạn không tập trung nhìn vào những lầm lỗi .

Vườn chùa

 Các chùa ở Nhật Bản nổi tiếng về những khu vườn. Có một ngôi chùa mà cách đây nhiều năm người ta đánh giá là có khu vườn đẹp nhất. Du khách từ mọi miền đất nước kéo nhau đến để chiêm ngưỡng sự sắp đặt khéo léo, gợi nhiểu mỹ cảm trong sự giản dị.  

Một hôm có một vị sư già đến thăm. Ông đến từ sáng sớm, khi trời vừa hừng đông. Ông muốn tìm hiểu xem vì sao khu vườn này lại được xem là quyến rũ nhất, vì thế ông núp sau một bụi cây lớn để quan sát.

Ông thấy một sư trẻ từ chùa đi ra cắp theo hai giỏ mây. Trong suốt ba tiếng đồng hồ kế đó ông nhìn vị sư trẻ cẩn thận nhặt từng chiếc lá, từng cành cây rơi xuống từ cây mận xòe tán ở giữa vườn. Khi nhặt từng chiếc là, từng cành cây lên, bằng bàn tay mềm mại, vị sư trẻ lật qua lật lại, xem xét kỹ càng, và khi bằng lòng thì nhẹ nhàng đặt vào trong một giỏ, và khi thấy không dùng được thì đặt vào trong giỏ thứ hai, giỏ đựng rác. Sau khi thu nhặt sạch sẽ tất cả và đem rác đổ thành một đống phía sau chùa, vị sư trẻ ngừng tay uống trà và sắp đặt trong đầu những gì cần làm.

Vị sư trẻ tiếp tục làm việc trong ba tiếng đồng hồ nữa một cách chăm chú, cẩn thận, khéo léo đặt từng chiếc lá, từng cành cây vào đúng chỗ của nó trong khu vườn. Nếu không bằng lòng về vị trí của một cành cây, vị ấy xoay nó qua một chút hay đặt nhích tới một chút, cho đến khi với một nụ cười đắc ý, vị ấy chuyển sang chiếc lá khác, chọn kỹ từng hình dạng, màu sắc của nó cho đúng chỗ trong vườn. Sự chăm chút đến từng chi tiết của vị này thật không ai có thể sánh bằng. Tài nghệ sắp đặt cho phù hợp với từng hình dạng, màu sắc của vị sư thật là siêu đẳng. Sự hiểu biết về cái đẹp của thiên nhiên của sư thật là tinh tế. Khi vị ấy hoàn thành công việc, khu vườn đẹp không chê vào đâu được.

Khi ấy vị sư già mới bước ra khỏi bụi cây. Với nụ cười khoe hàm răng sún, vị ấy khen ngợi vị sư trẻ làm vườn. “Giỏi lắm, giỏi lắm đó thầy! Tôi đã nhìn thầy làm việc cả buổi sáng. Sự chăm chỉ của thầy quả là rất đáng khen. Và khu vườn của thầy thật là . . . gần tới mức hoàn hảo.”

Khuôn mặt của vị sư trẻ biến sắc. Toàn thân như tê cứng vì bị bò cạp châm. Nụ cười hài lòng hoàn toàn biến mất và thay vào đó là tâm trạng hoang mang. Ở Nhật khi thấy nụ cười toe toét của một vị sư già quí vị không bao giờ chắc chắn là mình hiểu được chuyện gì đâu.

Vị sư trẻ nói lắp bắp, “Thưa thầy, thầy nói. . . nói vậy nghĩa là, nghĩa là sao ạ?” “Thầy nói . . .  gần, gần tới mức hoàn hảo nghĩa là sao ạ?” và vị này sụp lạy dưới chân vị sư già. “Lạy thầy, bạch thầy, xin thầy nhủ lòng từ bi. Xin đức Phật gia hộ, xin thầy từ bi chỉ dạy cho con làm sao cho khu vườn được hoàn hảo. Xin thầy chỉ dạy cho con.”

“Thầy có thật sự muốn tôi chỉ bày cho thầy không?”

“Vâng ạ, bạch thầy, vâng ạ.”

Vị sư già bèn bước tới giữa khu vườn. Vị ấy đưa đôi tay già nhưng vẫn còn mạnh mẽ ôm lấy cây mận cành lá sum sê. Rồi với một nụ cười thánh thiện, vị ấy dùng sức rung thật mạnh thân cây. Nào lá, nào cành, nào vỏ cây đổ xuống ào ào rơi rụng khắp nơi, vậy mà ông sư già vẫn lắc, lắc mãi. Khi lá cành không còn rụng nữa vị ấy mới ngừng tay.

Vị sư trẻ hoảng hồn. Khu vườn như thế là tiêu ma rồi. Công sức bỏ ra cả  buổi sáng thành công dã tràng. Chắc vị sư trẻ muốn giết quách ông sư già cho rồi. Với một nụ cười làm tiêu tan cơn giận, vị sư già nhỏ nhẹ nói, “Giờ đây khu vườn của thầy mới thật sự hoàn hảo.”

Việc gì làm rồi là xong

Mùa mưa ở Thái Lan là từ tháng 7 cho đến tháng 10. Trong thời gian này, các vị tu sĩ ngừng đi du phương, gác qua mọi việc để chuyên chú vào việc học tập và hành thiền. Quãng thời gian ấy được gọi là Vassa, An cư mùa mưa.

Cách đây một vài năm ở miền Nam Thái Lan, một vị viện chủ đang xây dựng một ngôi điện mới trong tu viện ở trong rừng. Khi mùa An cư đến ngài ngưng công trình và cho thợ thuyền nghỉ việc. Đây là lúc để tu viện có được sự yên tĩnh.

Vài hôm sau có một vị khách đến nhìn thấy ngôi điện đang xây dựng dang dở, ông ta hỏi thầy viện chủ khi nào ngôi điện mới xong. Vị sư già đáp: “Xong rồi.”

Vị khách ngạc nhiên hỏi, “Thưa thầy, thầy nói thế nghĩa là sao? Ngôi điện chưa có mái. Cũng chưa có cửa lớn, cửa sổ gì cả. Gỗ và xi măng còn để ngổn ngang. Thầy định để như vậy luôn hay sao? Vì sao thầy nói là đã xong?”

Vị sư già mỉm cười và đáp một cách từ tốn, “Việc gì làm rồi là xong,” và cáo từ vị khách để đi ngồi thiền.

Đó là cách duy nhất để có được mùa an cư hay mùa yên tĩnh. Còn không thì công việc của chúng ta không bao giờ xong.

Lời hướng dẫn của một người ngu về tâm bình yên

Một hôm, vào tối thứ sáu tôi kể câu chuyện trên cho một số thính giả ở Perth. Ngày chủ nhật kế có một vị phụ huynh đến tìm tôi với thái độ giận dữ. Trước đó vị khách này có đi nghe giảng cùng với đứa con trai. Chiều hôm qua thứ bảy, đứa con muốn đi chơi với bạn. Người cha hỏi, “Con đã làm xong bài tập ở nhà chưa?” Đứa con trai đáp, “Tối hôm qua ở tu viện thầy Brahm dạy chúng ta là việc nào làm rồi là xong. Con đi nghe ba!”

Tuần sau tôi lại kể một câu chuyện khác.

 Hầu hết mọi người ở Úc đều có một khu vườn, nhưng chỉ một ít người biết làm sao có được sự yên tĩnh trong khu vườn của mình. Vì thế cho nên tôi khuyến khích những người có vườn  nuôi dưỡng vẻ đẹp của nó bằng cách chăm sóc nó đôi chút và nuôi dưỡng tâm trí mình bằng cách ngồi thật yên trong vườn, thưởng thức quà tặng của thiên nhiên.

Người làm vườn thứ nhất nghĩ rằng đây là một ý tưởng hay. Thế rồi anh ta quyết định làm một ít việc lặt vặt trước rồi nghỉ ngơi sau. Vì thật ra thì bãi cỏ cũng cần phải cắt, hoa cần phải tưới nước, lá cần được cào cho sạch, các bụi cây cần phải tỉa, rồi thì lối đi cần phải quét. . . Dĩ nhiên những việc gọi là lặt vặt này chiếm hết thời gian rảnh rỗi của vị này mà công việc cũng chưa xong. Vì vậy vị này chẳng bao giờ có được một phút giây bình yên nào (Quí vị có để ý rằng trong nền văn hóa phương tây, người được “yên nghỉ” [rest in peace] chỉ có ở nghĩa trang?)

Người làm vườn thứ hai nghĩ rằng mình phải thông minh hơn người thứ  nhất. Anh ta dẹp bỏ tất cả các thứ cào cuốc, bình tưới, và ngồi trong vườn duỗi chân ra và lấy báo đọc – có lẽ đó là tờ báo có hình ảnh thiên nhiên rất đẹp. Nhưng mà đó là thưởng thức tờ báo, chứ không phải thưởng thức sự yên tĩnh trong khu vườn.

Người làm vườn thứ ba dẹp bỏ tất cả đồ nghề làm vườn, mọi thứ báo chí, sách vở, radio và ngồi xuống trong không khí yên tĩnh của khu vườn – trong khoảng hai giây! Rồi anh ta bắt đầu nghĩ: “ A, cần phải cắt cỏ đây. Mấy cái bụi kia phải xén bớt. Còn mấy cây hoa kia nếu không tưới thì sẽ héo mất. Cái góc kia mà trồng một cây hoa ngọc anh thì chắc là đẹp lắm. Ừ, đằng trước cây hoa phải có một cái lỗ cho chim tắm nữa. Cây ngọc anh có thể xin ở vườn ươm . . .” Đó là thưởng thức việc suy nghĩ và lập kế hoạch. Và cũng chẳng có sự bình yên trong tâm trí.

Còn người làm vườn thứ tư thì suy nghĩ, “ Mình làm việc đã khá nhiều rồi, bây giờ đến lúc thưởng thức hoa trái mà mình đã bỏ sức vun trồng, lắng lòng để được bình yên đôi chút. Ừ, phải cắt cỏ, cào lá, cũng còn nhiều việc, nhưng mà thôi, gác qua một bên cái đã.” Bằng cách này chúng ta có được thời gian thưởng thức khu vườn mặc dù nó chưa phải là hoàn hảo.

Người làm vườn khôn ngoan thưởng thức mười lăm phút yên tĩnh trong sự bất toàn tuyệt diệu của thiên nhiên, không nghĩ suy, không lập kế hoạch, không cảm thấy tội lỗi. Tất cả chúng ta đều xứng đáng được thoát ra khỏi sự náo động và nghỉ ngơi, còn một số người khác cũng xứng đáng được nghỉ ngơi khi không có chúng ta quanh quẩn bên cạnh họ. Rồi sau khi có được mười lăm phút thảnh thơi quí giá chúng ta sẽ tiếp tục các nghĩa vụ khác trong khu vườn.

Khi chúng ta đã hiểu được làm thế nào để tìm sự bình yên trong khu vườn của mình chúng ta sẽ biết cách tìm được sự bình yên bất cứ khi nào, bất cứ ở đâu. Nhất là chúng ta sẽ biết cách tìm được sự bình yên trong khu vườn tâm của chúng ta, mặc dầu đôi khi chúng ta thấy nó là một mớ hỗn độn, và có rất nhiều việc cần phải làm.

Tội và xá tội

Cách đây vài năm có một người phụ nữ Úc đến chùa ở Perth tìm gặp tôi. Người ta thường đi gặp các sư để xin ý kiến về những vấn đề riêng tư, có lẽ bởi vì lời khuyên của các thầy rất rẻ - chúng tôi không bao giờ bắt ai trả tiền dịch vụ. Bà ta bị dằn vặt bởi một mặc cảm tội lỗi. Sáu tháng trước đó bà làm việc trong một vùng mỏ ở phía bắc bang Tây Úc. Công việc vất vả nhưng lương bổng thì khá. Chỉ có điều là giờ rảnh không có gì để giải trí. Vì vậy một hôm vào chiều chủ nhật bà ấy rủ cô bạn thân nhất và người bạn trai của cô ấy nữa lái xe vào rừng chơi.  Cô bạn không thích đi và anh bạn trai cũng không thích, nhưng đi một mình thì không vui cho nên bà ta cố tán tỉnh, thuyết phục, nài nỉ và cuối cùng thì các bạn ấy chịu đi vào rừng chơi.

Trên đường đi thì xảy ra tai nạn: chiếc xe bị trượt trên con đường rải sỏi không dầm chặt. Cô bạn gái bị chết và người bạn trai của cô ấy bị liệt. Còn bà ta, người đề xuất ý tưởng thì lại không sao.

Bà ta kể chuyện cho tôi nghe với đôi mắt buồn rầu: “Giá như con không cố ép họ đi thì cô bạn con vẫn còn sống và anh bạn kia vẫn còn đôi chân. Lẽ ra con không nên nài ép họ. Con cảm thấy rất khổ tâm. Con có mặc cảm tội lỗi.”

Ý nghĩ đầu tiên xuất hiện trong trí tôi là nói rằng bà ta không có lỗi gì cả. Bà ta không lên kế hoạch để tai nạn xảy ra. Bà ta không có dự định làm thương tổn bạn bè. Sự việc   xảy ra, thế thôi. Hãy quên đi. Bỏ cái mặc cảm tội lỗi ấy đi. Nhưng nghĩ lại tôi thấy có lẽ  bà ta đã nghe những lời lẽ như thế hàng trăm lần rồi và rõ ràng là không có hiệu quả gì. Thế nên tôi ngừng lại, nhìn sâu vào tình cảnh của bà ta và nói nếu như bà cảm thấy có tội là rất tốt.

Khuôn mặt bà ta biến đổi ngay, từ chỗ buồn rầu chuyển thành ngạc nhiên, và từ chỗ ngạc nhiên đến chỗ nhẹ nhõm. Bà ta ắt hẳn chưa từng nghe là nên cảm thấy có tội. Tôi đoán đúng. Bà ta cảm thấy có tội về mặc cảm tội lỗi. Bà ta cảm thấy tội lỗi nhưng mọi người lại bảo là đừng có như vậy. Bà ta cảm thấy “có tội gấp đôi”, vừa cảm thấy có tội về tai nạn vừa có tội vì mang mặc cảm có tội. Tâm trí phức tạp của chúng ta vận hành như vậy đó.

Chỉ khi xử lý xong lớp mặc cảm thứ nhất và xác định rằng cảm thấy có tội là đúng chúng ta mới có thể tiếp tục xử lý giai đoạn kế tiếp  là tìm cho ra cách giải quyết Vậy thì phải làm gì với nó?

Có một phương ngôn Phật giáo nói rằng: “Nên thắp một ngọn đèn hơn là than phiền về bóng tối.”

Luôn luôn có thể làm một điều gì đó thay vì cứ hoang mang. Thậm chí có thể ngồi yên một lúc, không than van.

Cảm thấy tội lỗi về cơ bản khác với ăn năn. Trong văn hóa của chúng ta “có tội” là một phán quyết của quan tòa kèm theo một tiếng búa nện xuống bàn.  Nếu không ai trừng phạt, chúng ta sẽ tìm cách này, cách khác tự trừng phạt. Có tội nghĩa là trừng phạt trong sâu thẳm tâm hồn.

Thế nên người phụ nữ trẻ này cần phải có cách sám hối để giải tỏa tội lỗi này. Nếu bảo bà ta quên đi và cứ tiếp tục sống yên vui với cuộc đời sẽ không có hiệu quả. Tôi đề nghị bà đi làm công tác thiện nguyện ở một đơn vị phục hồi chức năng của bệnh viện địa phương, chữa trị cho những người bị chấn thương vì tai nạn xe cộ. Trong môi trường đó bà sẽ làm việc hết lòng và nguôi ngoai dần mặc cảm tội lỗi, và như vẫn thường xảy ra trong công việc thiện nguyện, là người đi giúp đỡ cũng được giúp đỡ nhiều không kém những người được giúp.

Mặc cảm tội lỗi

Trước khi tôi có vinh dự được giao trọng trách làm viện chủ một tu viện, tôi vẫn thường viếng thăm các nhà tù xung quanh thành phố Perth. Tôi ghi hồ sơ cẩn thận những giờ phục vụ trong nhà tù như những công trạng để phòng khi tôi bị kết án !

Trong chuyến viếng thăm nhà tù đầu tiên ở Perth tôi rất ngạc nhiên và có ấn tượng mạnh về số người tham gia cuộc nói chuyện của tôi về hành thiền. Phòng họp đầy ắp. Khoảng chín mươi lăm phần trăm tội nhân đến học thiền. Tuy nhiên tôi nói chuyện càng lâu thì thính giả càng nhốn nháo. Chừng mười phút sau đó, một người tù đưa tay lên ngắt lời và xin phép đặt câu hỏi. Tôi nói được rồi, cứ hỏi.

Ông ta nói, “Phải chăng qua thiền định có thể học cách bay lên cao qua khỏi những bức tường của trại giam?”

Lúc ấy tôi mới hiểu tại sao có đông người đến nghe tôi nói chuyện như thế. Tất cả đều muốn học thiền để bay ra khỏi nhà tù! Tôi nói rằng chuyện ấy cũng có thể làm được, nhưng chỉ với một số thiền sinh xuất sắc, và phải mất nhiều năm tập luyện. Lần kế tiếp tôi đến nhà tù đó nói chuyện thì chỉ còn bốn người tới dự.

Sau nhiều năm giảng dạy trong tù tôi trở thành quen thân với một số tù nhân. Tôi khám phá ra một điều là mọi tội nhân đều cảm thấy có lỗi về những gì họ đã làm. Sâu thẳm trong lòng, họ cảm thấy như thế suốt đêm ngày. Họ chỉ nói điều này cho những người bạn rất thân. Trước mặt người khác họ luôn luôn mang một bộ mặt ngang tàng. Nhưng một khi họ đã tin cậy bạn, xem bạn như một người hướng dẫn tâm linh, thì họ sẽ cởi mở và bộc bạch mặc cảm tội lỗi đớn đau. Tôi chỉ có thể giúp họ với câu chuyện sau đây: chuyện về những học sinh lớp B.

Học sinh lớp B

Cách đây nhiều năm một thí nghiệm về giáo dục đã được bí mật tiến hành ở một trường học tại nước Anh. Trường có hai lớp nhận học sinh cùng độ tuổi. Cuối năm nhà trường tổ chức một kỳ thi để chọn lựa học sinh cho năm học sau. Tuy nhiên người ta không công bố kết quả. Để giữ bí mật chỉ có hiệu trưởng và vài nhà tâm lý học biết kết quả ấy, rồi người ta xếp các học sinh có điểm cao nhất vào cùng một lớp với các học sinh điểm cao thứ tư và thứ năm, rồi thứ tám, thứ chín, mười hai và mười ba, và cứ như thế. Đồng thời người ta xếp học sinh có điểm cao thứ nhì và thứ ba vào một lớp khác cùng với học sinh thứ sáu và bảy, mười và mười một, và cứ như vậy. Nói cách khác, dựa vào điểm số trong kỳ thi, người ta xếp các học sinh khá và kém chia đều trong hai lớp. Các thầy cô giáo trong năm học kế cũng được chọn lựa về năng lực và kinh nghiệm giảng dạy đồng đều nhau. Thậm chí các phòng học cũng được trang bị với những tiện nghi như nhau. Mọi thứ đều được xếp đặt làm sao cho ngang nhau trong chừng mực có thể, ngoại trừ một chuyện, là một lớp được gọi là lớp A, và lớp kia được gọi là lớp B.

Trên thực tế hai lớp có học sinh có trình độ ngang nhau, nhưng trong đầu óc mọi người thì học sinh lớp A là những học sinh giỏi còn học sinh lớp B thì kém hơn. Một số phụ huynh học sinh lớp A cũng lấy làm ngạc nhiên với sự hài lòng là con mình thông minh và do đó khen ngợi và tưởng thưởng các cháu đó. Trong khi đó phụ huynh học sinh trách mắng con cái mình là không học hành chăm chỉ và không còn cho các cháu những món quà thưởng nữa. Thậm chí các thầy cô giáo dạy lớp B cũng có một thái độ khác. Họ  không trông mong những học sinh lớp B đạt kết quả cao. Cái ảo tưởng đó được duy trì suốt năm. Và rồi người ta tổ chức kỳ thi chung cuối năm.

Kết quả làm người ta lạnh xương sống tuy rằng không ngạc nhiên cho lắm. Những học sinh lớp A làm bài tốt hơn rất nhiều so với học sinh lớp B. Kết quả giống như là năm trước người ta đã chia đôi một nửa học sinh giỏi cho vào lớp A.  Các học sinh đều trở thành học sinh “lớp A”. Và học sinh của lớp kia, mặc dầu sức học tương đương vào năm trước đã trở thành học sinh “lớp B”. Đó là điều người ta đã bảo các cháu trong suốt năm học, đó là cách mà các cháu được đối xử, và đó là cách mà các cháu đã tin – và quả là đã trở thành như thế.

Đứa trẻ trong siêu thị

Tôi bảo các “bạn tù” đừng bao giờ nghĩ mình là tội phạm mà chỉ là những người đã từng làm một hành vi tội lỗi. Bới vì nếu họ được gọi là tội phạm, nếu họ bị cư xử như là những tội phạm, và tin rằng họ là những tội phạm thì họ trở thành tội phạm. Sự thể là như thế.

Tại một siêu thị nọ ở quầy tính tiền một đứa trẻ đánh rơi một hộp sữa. Hộp sữa bị vỡ và sữa chảy lênh láng khắp sàn nhà. Bà mẹ mắng con: “Đồ ngu!”

Ở một quầy khác, một đứa trẻ đánh rơi một hộp mật ong. Hộp bị vỡ, mật chảy lênh láng. Bà mẹ la con, “Ồ, con làm bậy quá.”

Đứa trẻ thứ nhất bị xếp loại ngu suốt đời; còn đứa kia chỉ phạm lỗi có một lần. Đứa trẻ đầu tiên có thể trở thành một thằng ngu, còn đứa thứ hai có thể học được cách làm sao để khỏi làm bậy.

Tôi hỏi những người bạn trong tù là họ làm gì khác trong ngày phạm tội. Họ làm gì khác vào những ngày khác trong năm ấy? Họ làm gì vào những năm khác trong cuộc đời của họ? Rồi tôi kể cho họ nghe câu chuyện về bức tường gạch của tôi. Có những viên gạch tượng trưng cho cuộc đời của chúng ta ngoài lúc phạm tội. Quả thật, những viên gạch tốt luôn luôn nhiều hơn, nhiều hơn rất nhiều những viên gạch xấu. Vậy thì, các bạn phải chăng là một bức tường gạch xấu cần phải phá bỏ? Hay các bạn là một bức tường gạch tốt có vài viên xấu giống như mọi người khác?

Vài tháng sau đó tôi trở thành viện chủ và không đi thăm các trại giam nữa tôi nhận được một cuộc gọi của một sĩ quan quản giáo. Ông ta mời tôi đến chơi. Ông ta có một lời khen mà tôi rất quí. Ông ta nói rằng các học trò của tôi ở nhà tù khi đã thi hành xong án phạt không bao giờ trở lại nữa.

Tất cả chúng ta đều là tội phạm

Trong câu chuyện trước tôi nói về những người mà tôi đã trò chuyện trong trại giam, nhưng thông điệp đó cũng áp dụng cho bất cứ ai  đang “bị giam” trong nhà tù lương tâm. Ngoài “tội lỗi” mà chúng ta đã phạm và làm cho chúng ta mang mặc cảm – thì chúng ta còn làm gì khác trong ngày hôm đó, trong năm đó, trong cuộc đời này? Chúng ta có thể nhìn thấy những viên gạch khác ở bức tường ấy không? Chúng ta có thể nhìn vượt ra khỏi hành vi sai lầm đã gây ra mặc cảm phạm tội hay không? Nếu như chúng ta cứ tập trung suy nghĩ về hành vi “lớp B” quá lâu, chúng ta có thể trở thành những con người “lớp B” – đó là lý do khiến chúng ta cứ mãi nhắc đi nhắc lại lỗi lầm của mình và chất chồng thêm mặc cảm tội lỗi. Nhưng nếu chúng ta nhìn vào những phần đời khác, những viên gạch khác trong bức tường của mình, khi chúng ta có một tầm nhìn hiện thực thì một tuệ giác tuyệt vời có thể bừng nở trong tâm: chúng ta xứng đáng được tha thứ.

Buông bỏ mặc cảm tội lỗi vĩnh viễn

Giai đoạn khó khăn nhất trong cuộc hành trình vượt thoát mặc cảm tội lỗi là tự mình tin tưởng rằng mình xứng đáng được tha thứ. Những câu chuyện mà tôi kể cho tới lúc này là để hỗ trợ cho chúng ta, nhưng bước cuối cùng để thoát ra khỏi nhà tù thì mỗi người phải tự làm lấy.

Hồi còn nhỏ, một người bạn của tôi đang chơi đùa với một đứa bạn thân. Trong khi đùa nghịch trên một cầu ở bến nước, bạn tôi xô người bạn kia xuống sông.

Bạn kia bị chết đuổi.

Trong suốt nhiều năm bạn tôi sống trong sự dằn vặt thường xuyên. Cha mẹ của người bạn chết đuối đó sống bên cạnh nhà. Bạn tôi lớn lên trong ý thức rằng mình đã cướp đi sinh mạng của một người con của họ. Rồi một hôm, người bạn ấy nói với tôi rằng anh ta nhận ra rằng không cần phải mang hoài mặc cảm tội lỗi nữa. Anh ta đã bước ra khỏi nhà tù của mình để đến với bầu không khí ấm áp của tự do.

Trang Trần Ngọc Bảo

Chân trần

art2all.net