Trương văn Thanh, Lê Đức Thiệp & Trần Ngọc Bảo

 

 

Phần 2: Làng xưa, tích cũ



Cuộc lữ hành hôm nay trải qua hai bên bờ sông Như Ư bắt đầu từ Đập Đá đi song song trên hai đường Hàn Mặc Tử và đường Nguyễn Công Trứ
- dĩ nhiên không phải nhờ phép thần thông mà do cách tường thuật thôi - cho đến gần cầu ngói Thanh Toàn, nơi sông Như Ư nhập vào sông Lợi Nông để cùng nhau đổ ra phá Hà Trung. Ḍng sông xanh xanh này không ngờ cũng mang trong ḿnh khá nhiều chuyện xưa tích cũ để kể cho những người muốn lắng nghe, mặc dù nhiều biến cố lịch sử đều dần dần rơi vào quên lăng.

Con đường Hàn Mặc Tử chạy theo bờ đông con sông này ngày nay thuộc phường Vỹ Dạ, nhưng hồi xưa thuộc ấp Hô Lâu, một trong 10 ấp của làng cổ Dương Xuân, và rồi của làng Dương Xuân Hạ. Sau này, ấp ghép với làng Thọ Lộc thành làng Thọ Lâu, nhưng đ́nh làng vẫn ghi đ́nh Hô Lâu. Khuôn viên đ́nh do bị sử dụng vào mục đích khác cho nên c̣n rất hẹp, chỉ có cây cổ thụ bên ngoài là c̣n lớn.

 



Làng Thiên Lộc thành lập vào thời các chúa Nguyễn (thế kỷ 16), đến thời vua Tự Đức (thế kỷ 19) mới đổi thành Thọ Lộc. Dân làng Thọ Lộc cư ngụ cả hai bên bờ sông Như Ư cho nên sau này phần bờ tây mới ghép chung với làng Phú Xuân thành Phú Lâu. Chùa Phú Lâu là một chứng nhân của sự kết hợp này.

Con sông chảy ngang đoạn này được gọi là sông Thọ Lộc. Nhưng làng Thọ Lộc th́ kéo dài về hướng tây đến gần Bệnh Viện Trung Ương Huế. Như vậy, một phần làng ngày nay thuộc phường Phú Hội, một phần được chia cho phường Vĩnh Ninh và Phú Nhuận.

 


 

Chùa Phú Lâu ở góc đường Nguyễn Công Trứ và Vơ Thị Sáu (trước 1975 tên là Nguyễn Thị Giang) (cho nên quán chè đối diện ngôi chùa được gọi là quán chè chùa, một địa điểm thường được học sinh ghé thăm vào những năm 60, 70 của thế kỷ trước.

Bên cạnh quán chè (giờ không c̣n) là miếu Bà (thờ Mẫu) và cây thị có tuổi hơn 150 năm.

 

Cây thị cổ sau lưng miếu Bà


Những con đường của làng Thọ Lộc gần đó như Chu Văn An, Phạm Ngũ Lăo đă thay đổi rất nhiều để biến thành khu phố "Tây ba lô" với rất nhiều khách sạn, nhà nghỉ, hàng quán. Nhưng đường Nguyễn Công Trứ vẫn có vẻ chưa chịu "đổi mới".  Di tích xưa c̣n lại là phủ An Thường Công Chúa của công chúa Lương Đức (1817-1897) (con thứ tư của vua Minh Mạng) và pḥ mă Lê Văn Oánh. Gần đó c̣n có phủ Hàm Thuận lập năm 1840 của Hàm Thuận Công Miên Thủ, con thứ chín của vua Minh Mạng và bà Mỹ Nhân Nguyễn Thị Bân. Khuôn viên cả hai phủ ngày nay đều bị chia thành nhiều mảnh nhỏ để làm nhà nên mất đi phần nào nét đẹp nguyên thủy.

 

Cổng phủ An Thường Công Chúa

 

Phủ từ, nơi thờ công chúa Lương Đức (hiệu An Thường)

 

Cổng phủ Hàm Thuận

 

Nhà thờ có lẽ được trùng tu nhiều lần, không c̣n hai chái như xưa


Cuối đường là khu vực chợ Cống. Chợ họp cả hai bên đường Nguyễn Lộ Trạch (nối tiếp Nguyễn Công Trứ), ngày xưa bên phía bờ sông thuộc làng B́nh Lục, bên kia đường thuộc làng Phú Xuân. Ngày nay cả hai bên đường thuộc phường Xuân Phú (thành lập năm 1981 kết hợp làng Phú Xuân với xă Thủy Phú của huyện Hương Thủy). Làng Phú Xuân xưa kia ở trong khu vực kinh thành, nhưng khi xây dựng thành quách đầu thế kỷ 19, dân làng buộc phải di dời đi nhiều nơi, do đó nhiều nơi trong thành phố Huế cùng mang địa danh là Phú Xuân. Làng chỉ được giữ lại đ́nh nay ở đường Thái Phiên trong Tây Lộc. Sông Như Ư đi ngang đây được gọi là sông B́nh Lục.

 

 

Chợ Cống


Chợ Cống nằm ở góc đường Nguyễn Lộ Trạch và Nguyễn Thái Học. Ở đây từ năm 1998 có cầu bắc qua sông, gọi là cầu Vỹ Dạ . Bên kia cũng là làng B́nh Lục. Đường Hàn Mặc Tử chạy dưới dạ cầu Vỹ Dạ, quẹo tay trái th́ sẽ có con nhỏ chạy ṿng lên đường 49. Ở đây có một ngôi từ đường của họ Tống Phước. Họ Tống Phước gốc gác ở huyện Tống Sơn, nay là huyện Hà Trung, Thanh Hóa, là một ḍng họ có nhiều vơ tướng dưới thời các chúa Nguyễn  (cùng quê Tống Sơn), trong đó nổi tiếng nhất là Tống Phước Hiệp, Tống Phước Ḥa, và Tống Phước Thiêm.

 

Nhà thờ họ Tống Phước
 

C̣n nhớ chúa Nguyễn Phúc Khoát (1714-1765) vị chúa Nguyễn thứ tám có người cậu là Trương Phúc Loan, một gian thần tham lam quỷ quyệt, khuynh loát chính trị, đưa đến sự sụp đổ của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Các anh em Tây Sơn nổi dậy với danh nghĩa trừ gian thần Trương Phúc Loan, pḥ Hoàng Tôn Nguyễn Phúc Dương (cháu nội chúa Nguyễn Phúc Khoát, con của Thế tử Nguyễn Phúc Hiệu) lên ngôi chúa thay cho Định Vương Nguyễn Phúc Thuần (do Trương Phúc Loan đưa lên khi mới 12 tuổi, sau khi bắt bỏ ngục Nguyễn Phúc Luân, là Thế Tử, được chỉ định nối ngôi chúa). Chúa Trịnh Sâm ở Đàng Ngoài cũng đem binh đánh chiếm Quảng B́nh, và rồi Phú Xuân (1774), cũng với danh nghĩa trừ quyền thần họ Trương. Quân Tây Sơn sau khi đánh được thành Quy Nhơn năm 1773 đă nhanh chóng tiến ra bắc chiếm Quảng Ngăi, và về nam chiếm Phú Yên, Diên Khánh, B́nh Thuận. 

Tống Phước Hiệp lúc ấy là lưu trấn ở Dinh Long Hồ (Vĩnh Long ngày nay) đem quân ra đánh lấy lại được phủ B́nh Thuận, Diên Khánh rồi tiến ra Phú Yên. Nguyễn Nhạc, bị kẹt giữa quân Trịnh và Nguyễn bèn cho người đem thư với vàng, lụa ra dâng cho quân Trịnh xin nộp đất Quảng Ngăi, Qui Nhơn, Phú Yên, và xin làm tiên phong đi đánh quân Nguyễn. Chúa Trịnh phong Nguyễn Nhạc làm Tây Sơn Hiệu Trưởng, trao ấn kiếm đi đánh Nguyễn. Mặt khác Nguyễn Nhạc xin dâng con gái ḿnh là Thọ Hương cho Hoàng Tôn Nguyễn Phúc Dương, viết thư xin hàng Tống Phước HIệp, và bàn việc khôi phục lại Phú Xuân. Tống Phúc Hiệp cho sứ đến gặp để xem xét thật hư th́ Nguyễn Nhạc đưa Nguyễn Phúc Dương ra tiếp. Tống Phước HIệp tin là thật nên không pḥng bị nữa. Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ đến đánh úp, quân Nguyễn thua to, phải rút về  vịnh Vân Phong. Sau đó rút về Gia Định. Nguyễn Nhạc lại sai Nguyễn Lữ đánh thành Gia Định năm 1776. Nguyễn Phúc Hiệp chống cự được 1 tháng th́ lâm bệnh mất. Ông được phong tước Hữu Phủ Quốc Công, miếu thờ tại xă Long Châu. Dân ở đó hết sức thương tiếc, chợ búa nghỉ bán ba ngày, nông dân ngưng cày, ghe thuyền về bến để chịu tang. Thời Minh Mạng, nhà vua sắc phong làm Trung Đẳng Thần. Sau năm 1975 ngôi trường và con đường ở Vĩnh Long mang tên ông bị đổi tên. Năm 1982 cán bộ địa phương truy tội ông chống lại khởi nghĩa Tây Sơn nên phá miếu. Đến năm 2009, chính quyền mới cho dân làm lễ tế ông ở đ́nh làng Tân Giai, phường 1, thành phố Vĩnh Long. 

Tống Phước Ḥa là em con chú của Tống Phước Hiệp, cùng ở trong quân dưới trướng tướng Hiệp. Năm 1777, đại quân Tây Sơn từ Qui Nhơn kép vào tăng viện. Tống Phước Ḥa cùng Tống Phước Thiêm ra sức chống cự nhưng thấy không chịu nỗi, Tống Phước Ḥa cho người đưa Nguyễn Phúc Dương về Ba Vát (huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre), một ḿnh ông ở lại chiến đấu. Tây Sơn chia quân đuổi theo bắt được Hoàng Tôn. Tống Phước Hiệp quay về Bến Tre đánh một trận cuối cùng sau đó trở gươm tự sát. 

Sau này khi quân Tây Sơn bắt được cả chúa Nguyễn Phúc Thuần ở Ba Thắc, Cà Mau, họ đưa cả Định Vương và Tân Chính Vương về Gia Định và mặc dầu dựng ngọn cờ tôn pḥ Nguyễn Phúc Dương họ vẫn giết cả hai ông chúa này. Khi c̣n sống Tống Phước Ḥa được giao giữ đạo Đông Khẩu (Sa Đéc) nên khi ông mất, dân chúng lập miếu thờ ở đó. Ông cũng được sắc phong là Trung Đẳng Thần. Năm 1948 miếu bị hư hỏng, quân Pháp cho triệt hạ để lập đồn. Ngày nay người dân phối thờ ông ở đ́nh làng Vĩnh Phước, Sa Đéc.

Tống Phước Thiêm cùng là tướng trong quân cùng với Tống Phước Ḥa. Sau khi hai chúa bị giết ông theo pḥ Nguyễn Phúc Ánh, chinh chiến nhiều trận. Năm 1782 trong một trận thủy chiến ở Cần Giờ với quân Tây Sơn ông bị thua phải lui quân về Ba Giồng, Mỹ Tho, rồi bị đạo quân phản loạn Đông Sơn vây bắt và giết ở đó .

 

Nhà thờ tổ tiên họ Tống Phước

 

Án thờ ở giữa
 

Trong gia phả c̣n ghi nhiều vị quan vơ mà vị thủ từ không nhớ hết. Ng̣ai sân c̣n có miếu thờ Bà mà theo vị này trước đây miếu ở sát bờ sông. Sau này bị một trận lụt trôi vào đây cho nên ḍng họ tiếp tục nhận hương khói cho Bà ở đây.

 

Miếu Bà trong sân từ đường Tống Phước.
 

Nhưng đ́nh làng B́nh Lục th́ sao? Đ́nh làng hiện nằm ở phía trái cách đường Hàn Mặc Tử khoảng 50m, nh́n ra Bệnh Viện Mắt, nhưng bị cây cối che phủ um tùm. Đ́nh đă bị chính ông thủ từ cho phép dân và con ông lấn đất, cất nhà và sau khi ông mất, đ́nh rơi vào t́nh trạng hoang phế.

 



Đ́nh làng B́nh Lục



(c̣n tiếp)
Trương Văn Thanh
Lê Đức Thiệp
Trần Ngọc Bảo

 

Trang Trần Ngọc Bảo

Chân Trần

art2all.net