Nét quyến rũ của Hội An là mật độ đậm đặc của các công trình kiến trúc nhà cửa, đền chùa, miếu mạo, các tác phẩm điêu khắc gỗ cổ xưa trong một không gian văn hóa xưa cũ dường như còn lưu giữ được. Hội An giống như một thành phố đứng bên lề của bao biến động lịch sử, làm cho nó ít đổi thay. Vì sao? Để trả lời câu hỏi này cũng phải giở lại vài trang lịch sử.

Nhưng trước hết hãy cứ nhìn ngắm phố phường. Nhà cửa trong phố cổ cứ nhấp nhô theo một nhịp điệu khá đều đặn, chỉ có một hay hai tầng, bằng gỗ hay bằng gạch.
 

Nhà bằng gỗ, có nhiều cột, chia làm ba gian, có tường hai bên xây gạch. Kế bên có thể là nhà hai tầng xây gạch, ảnh hưởng kiến trúc của Pháp, tạm gọi là kiểu "thuộc địa."
 

Hãy xem lại những ngôi nhà gỗ, ba gian, hai bên có tường gạch, mái ngói âm dương, đầu hồi hình tam giác hoặc hình bán nguyệt (có khi xây cao hơn nóc nhà!).
 

Đây là kiểu nhà kết hợp giữa nhà rường và nhà phố (hình ống): có ba gian mà không có hai chái, không có cửa bảng khoa như nhà rường ở Huế. Nhà xưa chỉ có gian giữa mở ra để làm cửa hàng buôn bán. Ngày nay, nhiều nhà mở cửa cả ba gian. Mái ngói âm dương rộng bảng với hình dạng tương đối vuông vức, chứ không phải uốn lượn hình bán nguyệt.
Nhưng nhà ống phố Hội lại có một nhà cầu, nghĩa là có một sân lộ thiên, ngăn cách hai phần của nhà ống để lấy không khí và ánh sáng. Phần trống này thường có giếng nước và cây cảnh. Phần sau là các phòng ngủ và gian thờ.
 

Đây là loại nhà hai tầng bằng gỗ, có ban công - một kiểu kiến trúc nhà rường "cách tân" : nhờ có tường gạch chịu lực nên có thể nâng thêm một tầng và làm ban công như nhà kiểu Pháp. Tầng dưới làm cửa hàng và nhà kho, tầng trên làm phòng ngủ.
 

Còn đây là loại nhà gạch hai tầng theo phong cách "thuộc địa" đầu thế kỷ XX. Nhà cũng chia làm ba gian, với những hàng cột hình khối vuông. Có mái hiên. Tầng trên có ban công và vòm cuốn.

Theo lịch sử thì người Nhật đã đến định cư ở đây vào đầu thế kỷ XVII và xây khoảng 60 căn nhà. Nhưng hiện nay không còn nhà kiểu Nhật. Tại sao?

Trong thời gian công tử Nguyễn Phúc Nguyên cai quản xứ Quảng Nam, và lập phố Hội An (khoảng từ năm 1602 - 1612) và sau đó, chính thức lên ngôi chú (1612-1635) thì các thương gia người Nhật, không kể người Hà Lan, Bồ Đào Nha, đã đến buôn bán và tạm cư. Nhưng đến năm 1633, nhà cầm quyền tại Nhật ban hành chính sách bế quan tỏa cảng, không giao thương với nước ngoài. Năm 1637 chuyến tàu chở người Nhật cuối cùng đã rời Hội An.

Năm 1644, ở Trung Hoa xảy ra biến cố nhà Mãn Thanh tấn công vào Trung Nguyên, tiêu diệt nhà Minh. Các trung thần nhà Minh bắt đầu dùng tàu thuyền di tản sang Đại Việt, lập nên những phố Tàu ở Huế, Quảng Nam, Đồng Nai, Định Tường. Người Hoa thế chỗ người Nhật và làm cho Hội An trở thành một nơi buôn bán sầm uất trong suốt gần hai thế kỷ XVII và XVIII.
Cuối thế kỷ XVIII, do nhà Nguyễn ở Đàng Trong xảy ra nạn quyền thần Trương Phúc Loan khuynh đảo triều chính, lập thế tử Nguyễn Phúc Thuần còn nhỏ tuổi lên ngôi chúa, tham lam, vơ vét của cải dân lành, hiền tài chán nản bỏ đi, quân Tây Sơn nổi dậy chiếm Qui Nhơn năm 1773. Chúa Trịnh không bỏ qua cơ hội đã tiến chiếm Phú Xuân năm 1775 và thừa thắng tiến quân vào Quảng Nam. Tây Sơn cũng nhân cơ hội chúa Nguyễn bỏ chạy vào Nam để tiến ra bắc. Quân Trịnh đụng độ với quân Tây Sơn và thắng một trận lớn ở Cẩm Sa. Quân Trịnh tràn vào phố Hội phá tan mọi nhà cửa, cơ sở kinh doanh, chỉ chừa ra những nơi thờ tự.

Sau đó người Việt và người Hoa cùng nhau xây dựng lại. Do đó, bây giờ chỉ còn kiểu kiến trúc Việt và Hoa thế kỷ XIX và XX. Nhưng sự giao thương quốc tế không còn nữa, sự phồn thịnh đã mất đi.

Trong cuộc chiến tranh khủng khiếp của thế kỷ XX, Hội An là thủ phủ của tỉnh Quảng Nam, nhưng may mắn, thần chiến tranh chỉ đi lướt qua. Nơi đây chỉ lãnh vài quả đạn pháo kích. Sau 1975, Hội An cũng như một công chúa ngủ trong rừng, cuộc sống vẫn trôi qua êm đềm, cho tới những năm 1990, phố cổ mới thức giấc, khi đất nước bắt đầu mở cửa ra thế giới bên ngoài và du khách nước ngoài ghé qua. Người ta rất ngạc nhiên khi phát hiện ra một khu phố cổ bình yên trong một thế giới đầy náo động. Và sự ngạc nhiên vẫn còn đó cho nên du khách vẫn còn đổ về phố Hội.
 

Nhà Quân Thắng là một trong những ngôi nhà cổ đẹp, bảo quản rất tốt, được khách du lịch ái mộ.
 

Nhà cổ này có khoảng 150 tuổi, được cho là tác phẩm của các nghệ nhân làng nghề Kim Bồng. Nhìn qua hành lang có thể thấy nhà cầu hay sân trời ở giữa hai phần nhà làm cho nhà ống sáng sủa và thông thoáng.
Các nghệ nhân làng Kim Bồng được triệu ra Huế để đóng thuyền và thành lập làng Hòa An, gần làng Qui Lai, thuộc xã Phú Thanh, huyện Phú Vang.
 

Trong số các cơ sở thờ tự có nhà thờ họ hay còn gọi là nhà thờ tộc, miếu tộc. Đây là nhà thờ họ Trần (Trung Hoa) ở số 21 đường Lê Lợi, được xây dựng vào năm 1802. Ngôi nhà nằm trong một khuôn viên rộng khoảng 1500 m², tường cao bao quanh, sân trước trồng cây cảnh, hoa, và cả cây ăn trái. Ở phố Hội, có tới 38 nhà thờ họ tộc.
 

Trong số các công trình thờ tự, ngoài các chùa Phật giáo, thì chiếm số lượng khá nhiều là các di tích thời người Hoa vượt biển sang làm thần dân nước Đại Việt. Họ lập ra các bang hội, qui tụ đồng hương để sinh hoạt, tương trợ nhau trong đời sống và công việc kinh doanh.
Trên đây là hội quán Quảng Đông, còn gọi là chùa Quảng Triệu, ở 176 Trần Phú, được thương nhân từ tỉnh Quảng Đông xây dựng năm 1885 để thờ bà Thiên Hậu và Khổng Tử, sau đổi sang thờ Quan Công và các vị tiên hiền của bang. Sau chuyến vượt biển thành công, người ta nghĩ rằng đó là nhờ vị Thánh Mẫu này phù hộ mới vượt qua được sóng gió nên người Hoa thường thờ bà để tỏ lòng biết ơn.
 

Hội quán Phúc Kiến nằm ở số 46 đường Trần Phú. Trước kia, đây là một ngôi chùa Phật giáo do người Việt dựng vào năm 1697 . Sau một thời gian, ngôi chùa bị hư hỏng và những thương nhân Phúc Kiến mua lại ngôi chùa vào năm 1759 . Họ đổi thành Hội quán Phúc Kiến năm 1792.

Cổng hội quán sát lề đường của hội quán chắc là mới được xây dựng trong mấy năm gần đây. Cổng tam quan bên trong chính là cổng chùa.Trên cổng, ở tầng mái trên còn một tấm bảng ghi "Kim Sơn Tự". Tầng mái dưới có một tấm biển đề "Hội quán Phúc Kiến".

Trong chính điện thờ Bồ Tát Quán Âm. Hậu điện thờ sáu vị tướng nhà Minh, người Phúc Kiến. Ngoài ra còn thờ 3 bà chúa Sanh Thai (những vị phù hộ thai phụ), 12 bà mụ (vị thần dạy trẻ con trong 12 tháng đầu đời), và Thần Tài.
 

Hội quán Trung Hoa hay ội quán hDương Thương, còn gọi là chùa Ngũ Bang do thương khách Trung Hoa từ năm tỉnh Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông, Hải Nam, Gia Ứng cùng nhau xây dựng vào năm 1741 để sinh hoạt đồng hương và thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Hội quán này có lúc được gọi là Trung Hoa Công Học, rồi Lễ Nghĩa Học Hiệu - cái tên cũng cho biết vị trí của công trình này trong việc giáo dục Hoa kiều. Ở đây còn thờ Khổng Tử, Tôn Dật Tiên, và 13 liệt sĩ Hoa kiều hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Nhật. Ngoài ra, còn có mô hình chiếc tàu vượt biển của người Hoa trong thế kỷ XVII.
 

Miếu Quan Công, còn được gọi là Chùa Ông, ở số 24 đường Trần Phú, đối diện với chợ Hội An. Ngôi miếu được người Minh Hương xây dựng vào năm 1653, thờ Quan Công, vị tướng nổi tiếng thời Tam Quốc, biểu tượng của lòng trung thành và nghĩa khí – và có lẽ cũng là biểu hiện lòng trung thành với quê cũ của người Hoa, cho nên đi đâu, họ cũng lập miếu thờ Quan Công - ở Huế hay Sài Gòn cũng đều có chùa Ông. Đặc biệt, khi lập các giao kèo hay hợp đồng buôn bán hay vay nợ quan trọng, các bên có thể đến đây ký dưới sự chứng giám của ngài.
 

Hội quán Quỳnh Châu hay Quỳnh Phủ, còn gọi là chùa Hải Nam, lập năm 1875 để thờ 108 người Hoa định cư ở Việt Nam, đang trên thuyền về thăm quê, bị quan quân thời vua Tự Đức giết năm 1851 trên vùng biển Quảng Nam-Quảng Ngãi vì bị nghi là cướp biển. Vua đã cho điều tra và phạt tử hình hai võ quan chỉ huy là Lang Trung Tôn Thất Thiều và Chưởng Vệ Phạm Xích. Đồng thời, triều đình cũng cấp tiền cho thân nhân và cho lập miếu thờ (ở Huế cũng có miếu tương tự ở 143 đường Chi Lăng).

Ở Huế cũng có các hội quán người Hoa, chùa Ông, chùa Bà trên đường Chi Lăng, được bảo quản rất tốt, nhưng ít du khách viếng thăm
 

Chợ Hội An, đối diện với chùa Ông, với một giếng cổ được bảo tồn, được lập năm 1848, cũng là một nơi du khách thích viếng thăm để tìm hiểu về các sản vật và đời sống địa phương.
 

Tượng Kiến trúc sư Kazimierz Kwiatkowski (được gọi thân mật là Kazik), người Ba Lan. Ông đến Mỹ Sơn và Hội An, làm công tác khảo cổ vào năm 1981. Ông đã vận động chính quyền địa phương tiến hành các biện pháp bảo tồn, trùng tu đô thị cổ Hội An, tự mình vận động tài chính cho công trình nghiên cứu của nhóm khảo cổ do ông điều hành, đồng thời giới thiệu Hội An ra thế giới. Chính nhờ các hoạt động của ông mà Hội An và Mỹ Sơn được công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào năm 1999.

Kiến trúc sư Kazik qua đời năm 1997 tại Huế khi đang tham gia trùng tu khu vực đại nội. Tượng kỷ niệm được dựng năm 2007.
 

Những nơi đáng tham quan ở Hội An còn có các nhà bảo tàng văn hóa, lịch sử, bảo tàng gốm sứ, bảo tàng đá quí, và nhiều ngôi miếu, đình, chùa xưa.

Gần 4 giờ chiều rồi. Trời bắt đầu dịu nắng. Đường phố bắt đầu đông lên. Thôi thì đành nhường lại phố cổ cho các du khách thích không khí rộn rã lúc chiều xuống và hội hè lúc phố lên đèn.

Mong sao, Hội An vẫn giữ duy trì được một nơi chốn mà chúa Nguyễn Phúc Chu đã đặt tên với ý nghĩa tụ hội người bốn phương mà vẫn an lành.

 

Tháng 8, 2014

Trần Ngọc Bảo
Thể Tú
Thể Yên