Trần Ngọc Bảo

 

Trong mỗi người sự luyến ái vận hành rất khác với sự giận dữ. Cơn giận chiếm lĩnh bạn. Bạn cảm thấy nó rất nóng, và bạn có thể thấy được nó sắp sửa xuất hiện. Luyến ái thì mát mẻ, dịu êm. Nó giống như nhúng tờ giấy vào dầu. Khi tờ giấy chạm vào dầu, dù chỉ một góc thôi, một lượng lớn dầu cũng lập tức thấm vào. Và rất khó mà tẩy sạch. Tương tự như thế, luyến ái lan tỏa nhanh. Nó đến một cách bất ngờ, chiếm lấy toàn bộ thân tâm ta và cả lời ăn tiếng nói. Luyến ái chiếm lấy ta hồi nào mà ta không hề hay biết. Đó là sự khác biệt giữa luyến ái và giận dữ. Giận dữ thì thô tháo, luyến ái thì nhẹ nhàng. Khi chúng ta nhận ra nó thì chúng ta đã đắm chìm đến tận cổ.

Vào thập niên 1700 ở vùng Amdo của Tây Tạng có một vị tăng già rất mê loại bơ dùng trong món trà bơ Tây Tạng. Vị ấy thích tích góp bơ và dùng lại. Bơ tái chế gọi là zhah.

Dạo nọ vị tăng bị ốm, nhưng vẫn cố gắng đến tu viện hằng ngày để dự bữa điểm tâm khi các sư được dâng trà bơ. Chẳng bao lâu sau vị tăng yếu đến độ không thể tự mình nâng cốc, thế nên ông đặt một cái muỗng có cán dài trong một chiếc bao và treo bao vào cổ Khi không thể tự mình bước nỗi, ông phải nhờ hai ông tăng trẻ dìu hai bên để có thể đi và nhận bơ. Vị tăng già yếu quá đến nỗi mọi người đều thắc mắc sao ông chưa chết cho rồi.

Một vị giáo thọ nổi danh thời ấy tên là Gungtang Jampelyang nghe chuyện và do cũng tình cờ có quen biết với vị ấy nên quyết định đi gặp vị tăng.

Gungtang hỏi vị tăng già, “Thầy cảm thấy trong người thế nào?”

“Tôi đau yếu quá, nhưng chưa bỏ một buổi trà sáng nào – Tôi rất thích trà., “ vị ấy đáp.

Thầy Gungtang Jampelyang nói,” Ờ, tốt. Có phải thầy xin nhiều zhah lắm phải không?”

Vi tăng đáp, “Vâng, có, tôi xin lại quí thầy khác cũng nhiều.”

Thầy Gungtang Jampelyang nói, “ Thầy biết không, tôi nghe nói ở cõi tịnh độ của Phật Tushita, bơ ngon hơn  và cũng được phát nhiều  hơn ở đây.”

Vị tăng nói,” Có thật vậy không?”

Gungtang Jametelyang nói, “Vâng, quí thầy của tôi bảo như thế đó.”

Vị tăng già nói,” Nếu thầy nói như thế thì chắc là đúng rồi.” Hai ngày sau vị tăng ấy chết một cách bình an.

 

Tình thương hay luyến ái? 

Luyến ái là một loại cảm xúc. Bạn nhìn thấy một thứ gì đó, bạn thích nó, biến nó thành vật sở hữu và không muốn xa rời nó. Cảm giác ấy mạnh đến độ trí óc bạn cứ dính chặt với đối tượng ấy. Bạn không thể nghĩ ngợi hay làm gì khác, bạn không thể thiếu vắng nó. Bạn bị ám ảnh hoàn toàn.

Từ “luyến ái” có thể chưa cho các bạn một khái niệm đầy đủ về loại cảm xúc mà tôi muốn diễn tả ở đây - luyến ái là một ham muốn rất mạnh mẽ, nhắm vào một đối tượng, đó là một sự ám ảnh. Bạn đồng hóa với đối tượng, như thử cảm giác về bản ngã của bạn tùy thuộc vào con người ấy, công việc ấy, mối quan hệ ấy. Ý nghĩ về việc xa lìa đối tượng ấy không thôi cũng đủ làm cho tim bạn đau nhói.

Một số loại cảm xúc thật sự đẹp đẽ, cao quí, và kỳ diệu. Nhưng cũng có loại cảm xúc ích kỷ, cực kỳ ích kỷ. Bạn cần nhìn sâu vào tâm hồn mình để phân biệt loại cảm xúc thiện lành và bất thiện. Phần nào là phần tốt đẹp của tình yêu, phần nào không tốt? Nói chung ta có thể cho rằng tình yêu thuần khiết là kỳ diệu, rằng đó là tình yêu vạn vật, tình nhân ái, lòng từ bi. Khi tình yêu của bạn là thuần khiết thì bạn mong cho đối tượng được hạnh phúc. Bạn muốn cuộc đời của họ thay đổi theo chiều hướng tốt đẹp, dù cuộc đời đó có bạn chia sẻ hay không, bạn nghĩ đến những gì tốt đẹp nhất cho họ chứ không phải tốt đẹp cho mình. Tuyệt vời. Tình yêu đó thật sự đẹp đẽ, nó đưa đến tự do. Nhưng nếu ta làm tô điểm màu sắc cho tình yêu, và nẩy sinh ý nghĩ rằng: “ Đối tượng ấy phải là của ta và của ta mà thôi. Nếu ta không có được thì không ai được cả !” thì đó là khía cạnh ích kỷ của tình yêu.

Sự luyến ái làm cho bạn cảm thấy hưng phấn, mặc dù nó không phải là cảm xúc thiện lành. Nó đem đến khoái cảm, mặc dù nó không phải là niềm vui thật sự vì nó không kéo dài lâu và gây ra nhiều tác dụng phụ. Khi sự luyến ái lên ngôi, đôi khi ta cảm thấy mình đang gặt hái được một điều gì đó, chúng ta đã chiến thắng, nhưng trong vòng một thời gian ngắn, mọi việc có thể đổi thay và mọi việc dường như tuột khỏi tầm tay. Ta thấy ta không thu hái được gì, không thắng lợi được gì. Trái lại chúng ta đang mất mát, đã bị thất bại. Rồi đau khổ đến với giá phải trả cao hơn khoái cảm ban đầu.

Giữa luyến ái và tình thương có một khác biệt rất tinh tế. Đường phân cách hai loại tình cảm này rất mong manh, khó thấy. Tình thương xuất hiện cùng với sự luyến ái, sự luyến ái cùng đến với tình thương. Bằng cách nào đó khi chúng ta có tình thương thì luyến ái cũng len lỏi đến. Bạn khó mà phân biệt một cách dễ dàng rằng bạn đang mong muốn những gì tốt đẹp xảy ra cho đối tượng mình thương với ước muốn kiểm soát đối tượng ấy. Và đó là lý do vì sao mình cố gắng bao nhiêu thì yêu thương vẫn hơi khó khăn. Nhưng bạn đừng cảm thấy buồn bực gì khi tình thương của mình có pha lẫn với sự luyến ái. Sự luyến ái khó kiểm soát được. Đó là chất keo giữ cho chúng ta dính chặt vào vòng luân hồi sinh tử.

 

Có một cách để biết loại cảm xúc mà bạn đang có trong lòng có phải là luyến ái không. Bạn hãy xem xét cảm giác của bạn như thế nào, nó ảnh hưởng đến cách cư xử của bạn ra sao, và nó có khuấy động sự yên tĩnh trong tâm hồn của bạn hay không?

Thoạt đầu, luyến ái có thể đem lại sự phấn khích và hạnh phúc. Nhưng trong hạnh phúc ấy, trong sự phấn khích ấy, nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy sự đòi hỏi của dục vọng, một thứ dục vọng làm cho ta muốn sở hữu hay muốn thuộc về. Lòng mong muốn sở hữu ngày càng mạnh mẽ. Rồi mình muốn đối tượng phải đúng như mình mong đợi chứ không thích nó như hiện trạng. Mình muốn nó phải thuộc về mình và không thuộc về ai khác.

Tất nhiên, ở mức độ luyến ái nhẹ nhàng thì sẽ không có những góc cạnh thô tháo nào. Nhưng khi sự mong muốn sở hữu nổi lên thì sự thô tháo cũng xuất hiện. Luyến ái sẽ đem đến sự ghen tuông và giận hờn. Tất cả mọi nút đều được bấm và các ngọn đèn đều bật sáng: xanh , đỏ, vàng, rồi tất cả mọi màu sắc. Nó giống như con hổ thức dậy do bị con khỉ trêu chọc. Rồi do đám đông gần đó ồn ào, con hổ nổi cáu, gầm lên và rồi tấn công. Và đó là sự chấm dứt sự yên tĩnh trong tâm hồn của bạn.

 

Chất keo luyến ái

Một hôm bạn đi ngắm nghía hàng hóa và thấy một vật gì đó mình muốn mua, nhưng không mua. Rồi khi bạn về nhà, suy nghĩ về nó, bạn nhớ nó đẹp đẽ ra sao, bạn cho rằng chưa thấy vật gì đẹp hơn thế, và rồi kết luận rằng bạn thật sự ưa thích nó. Nhưng vào lúc bạn quay lại cửa hàng thì ai đó đã mua mất rồi. Bạn cảm thấy mất mát, nó giống như ai đang hành hạ mình. Khi đó bạn chỉ nghĩ rằng đang bị ai cướp đoạt và hành hạ, rồi bạn cố tìm cho ra ai sản xuất vật đó và phải tìm đến đâu để mua. Bạn sẽ không cảm thấy tâm hồn được yên tĩnh cho đến khi tìm cho ra vật ấy.

Những cảm giác tương tự xảy ra khi đối tượng giã từ bạn. Khoảng hai tuần sau đó bạn sẽ thấy mình không chấp nhận sự mất mát ấy. Các triệu chúng mà bạn thấy là cảm giác vô dụng, tuyệt vọng, bạn cảm thấy mình xấu, không tốt, mình là thứ vô giáo dục. Bạn bắt đầu mất đi lòng tự trọng. Cảm giác ấy có thể pha trộn với sự giận dữ, sân hận, nhưng bạn vẫn không chịu buông đối tượng. Bất kỳ tin tức nào về người yêu cũ cũng làm cho bạn phấn khích, thúc đẩy bạn phải tìm biết thêm.

Sự luyến ái cũng làm cho bạn mụ người đi. Bạn không thể suy nghĩ một cách rõ ràng. Đầu óc bạn bị bận rộn, ám ảnh. Bạn chỉ có thể nghĩ về điều đã mất, chứ không nghĩ đến những điều đã được. Bạn nhớ lại thứ khoái cảm đã đạt được và buồn bã vì nó đã mất. Bạn không nhớ đến sự đau khổ phải trải qua khi cố níu kéo mối quan hệ.

Khi bạn thấy mình hành xử theo lối này thì bạn bắt đầu nhận thức được đó là mình đã bị dính mắc như thế nào. Nhận thức này chỉ đến khi bạn đã tự kiểm tra. Nếu bạn kiểm tra thường xuyên thì sẽ không có ngạc nhiên. Chỉ có điều bạn không có thói quen tự kiểm tra.

 

Vào giữa thập niên 1970, có một người Tây Tạng vô gia cư. Anh ta cần có ba trăm rupi để chích một liều thuốc. Anh ta đi lang thang để xin tiền, nhưng anh ta đã chết trước khi được chữa bệnh. Sau khi anh ta chết người ta vứt hết đồ đạc của anh ta. Khi sắp quăng cái gối  người ta nghe tiếng sột soạt. Khi cắt gối ra, người ta tìm thấy tới ba chục ngàn rupi cất trong đó.

Lòng luyến ái tiền bạc có thể trở nên mạnh mẽ đến độ bạn không muốn tiêu một xu nào cho mình, và bạn cũng không để ý đến nhu cầu của người nào khác xung quanh.

Tôi có một sự luyến ái khá mạnh đối với đường và kẹo và nó có lẽ đã  góp phần vào việc gây ra bệnh tiểu đường cho tôi.Hồi mới đến Mỹ, mỗi ngày tôi ăn bốn, năm lát bánh nướng nhân táo, trên đó còn rưới hai, ba muỗng kem và sôcôla. Không bao giờ rưới một muỗng, khi nào cũng hai ba muỗng. Hồi còn nhỏ ở Tây Tạng tôi cũng thường được người ta cho kẹo đá vì người ta biết tôi thích. Những người hầu của tôi thường lấy mất cho nên tôi dấu trong những cuốn sách. Tối nào tôi cũng nhai kẹo và ngủ thiếp đi, mồm vẫn còn ngậm kẹo. Giường tôi ngủ không có tấm ra trải mà chỉ có chăn làm bằng lông bò yak, vì thế lông bò thường dính chặt vào mặt tôi vào lúc thức dậy sáng hôm sau.

Sự nghiện ngập thường khó dứt bỏ vì sự luyến ái. Người ta không thích cảm giác sân hận, lo sợ hay ghen tuông, nhưng người ta không thể buông bỏ vì lòng luyến ái. Người ta quen nghĩ rằng đó là một loại tình cảm cao quí của con người: đó là bạn yêu ai đó, hay vật gì đó và bạn trở nên quyến luyến với người hay vật đó. Dĩ nhiên cũng chẳng có gì không tốt, nhưng luyến ái lại không dừng ở đó – nó làm cho bạn ghét những người không thích bạn và ghen tuông với những người mà bạn yêu. Thế giới bị phân chia thành hai phe, phe những người” yêu tôi” và những người “ghét tôi”. Đó là một lối sống đem lại khổ đau.

 

 Một lần nữa, hãy nhận diện

Sự phân tích lòng luyến ái cũng hoạt động giống như một chiếc máy kiểm tra mức đường trong máu. Bạn thường dựa vào các triệu chứng như khát nước, ngáp vặt hay uể oải, nhưng bạn không thể biết chắc chắn cho đến khi đi kiểm tra. Thường là bạn không đúng. Dù bạn  nghĩ rằng chắc không sao, thế nhưng mức đường hoặc là cao, hoặc là thấp. Bạn cần được xác nhận. Nếu không có kiểm tra tình trạng sẽ ngày càng xấu.

Nếu bạn bắn cung mà không nhìn thấy đích thì chỉ là bắn cầu may. Mũi tên có thể trúng đâu đó, trúng vật gì đó. Nếu bạn muốn bắn trúng bạn phải nhìn rõ đích mà mình nhắm. Khi mình muốn khắc phục sự luyến ái - hoặc là giận dữ hay bất kỳ một cảm xúc bất thiện nào đó, thì điều đầu tiên là phải nhận thức được mình đang có sự luyến ái. Bạn cần nhận diện các ảo tưởng rồi bạn mới xử lý chúng được.Hãy tự hỏi mình: Luyến ái là gì? Nó vận hành như thế nào? Nó có tác dụng gì đối với mình? Nó cho mình khoái cảm hay đau khổ nào?

Ngay khi chúng ta bắt đầu nhìn thấy những sai lầm chúng ta thường tìm cách biện hộ. Chúng ta thường nói, “ Mình thấy rồi. Mình không có luyến ái;  cảm xúc này là tình yêu trong sáng.” Hay ta nói, “Trường hợp của mình là một trường hợp đặc biệt. Sự luyến ái của mình là một sự luyến ái đặc biệt.” Mọi người đều nghĩ như thế, và nói như thế. Mọi người đánh lừa người khác và lừa mình như thế.

Thậm chí ta còn nói, “À, không sao, luyến ái là một ảo giác, vì thế ta có thể buông bỏ nó.” Đó là  giả vờ khắc phục sự luyến ái.Đó là từ lừa dối mình chứ không phải ai khác. Nhiều người còn chơi chữ: “Mình đã vuợt qua và không còn luyến ái. Tình yêu của mình là tình yêu thuần khiết.” Nếu bạn làm như thế thì bạn chỉ tự lừa dối mình thôi.

Bạn có thế tiếp tục lừa mình một thời gian, nhưng rồi cuộc đời của bạn sẽ trôi qua và bạn mất đi cơ hội làm một điều gì đó để xử lý sự luyến ái. Hiện bạn đang có cơ hội, bạn có những gì mình cần có, bạn có bằng hữu - đủ mọi thứ. Nếu không hành động ngay bây giờ thì bạn chờ đến khi nào?

 

Nhìn sâu tận dưới làn da

Tôi đã từng nhìn thấy một chiếc damaru xinh xắn, đó là chiếc trống nghi lễ nhỏ làm bằng ngà voi ở Nhà Tây Tạng tại Delhi và tôi rất muốn mua. Chiếc trống có giá 700 rupi và lúc đó tôi không có tiền. Tôi muốn mua mắc chịu. Nhưng, Daisy, vợ tôi, lúc ấy đang điều hành Nhà Tây Tạng nói: “Rimpoche cái gì cũng muốn mua, mà lại không có tiền.” thế nên tôi không mua được. Hai chục năm sau đó, tôi thấy chính chiếc trống đó trong một cửa hàng Tây Tạng ở New York với giá 700 đôla, như thế là cao gấp 46 lần giá hồi ở Ấn Độ. Tôi nhớ chiếc trống rất rõ. Nhưng sau hai mươi năm, tiếng trống nghe không còn hay vì bị độ ẩm không khí làm hư hao. Da trống đã bị bong ra. Nhìn thấy tình trạng đó không ai muốn mua, nhưng người bán vẫn không hạ giá vì ông ấy tinh ý nhận thấy là tôi rất thích. Khi ấy tôi vẫn mua vì tình luyến ái cũ.

Sự phóng đại phẩm chất của đối tượng luyến ái thật không có giới hạn. Thông thường chúng ta có sẵn định kiến về những gì chúng ta muốn. Khi người nào đó đáp ứng được khoảng 70 phần trăm những gì có trong định kiến của chúng ta, thì chúng ta bắt đầu khởi lòng ưa thích. Sự luyến ái của chúng ta sẽ bù cho phần thiếu còn lại. Chúng ta có thể đánh giá một người trông bình thường là rất đẹp hay người mà chúng ta ghét là xấu xí.

Giáo pháp Phật truyền thống có một bài thực tập thiền quán về sự luyến ái. Ví dụ, nếu bạn mê nhan sắc của một người nào đó thì hãy tập nhìn sâu bên dưới làn da vào tận trong cơ thể - vào những gì cấu tạo nên cơ thể ấy, nhìn cơ thể ấy là tập hợp những thứ gì – thì sẽ giúp mình thấy rõ sự luyến ái của mình. Nhìn vào hoạt động của cơ thể ấy. Nhìn xuyên qua da, nhìn vào các cơ , mạch máu, cơ quan. Nếu bạn có thể nhìn toàn cơ thể mà vẫn còn yêu mến người ấy thì đó có thể đó không phải là luyến ái mà là tình yêu thuần khiết. Tình yêu thuần khiết không có sự phóng chiếu ý tưởng của mình lên đối tượng.

Nếu bạn thấy mình vẫn yêu mến, bạn có thể tận dụng cơ hội này để phát triển tình thương thuần khết. Thay vì bám víu, hãy nhìn vào tình cảnh của người ấy. Cố gắng để thấy rằng, họ cũng giống như bạn thôi - cả hai đều chịu khổ đau. Hãy sử dụng cơ hội này để cầu chúc cho họ có niềm vui và hạnh phúc. Bạn có thể nghĩ cách bảo vệ cho người ấy tránh đau khổ. Cầu cho người ấy thành công và sung sướng, và cả giác ngộ và giải thoát. Khi bạn thấy có sức hút của sự luyến ái, hãy dùng sức hút ấy làm phương tiện để trao tình thương, tình thương thuần tịnh, buông bỏ dục vọng và sự phóng chiếu, buông bỏ sự phóng đại. Hãy dùng sức hút ấy để chấp nhận người đó như trong hiện trạng. Và cầu chúc cho họ mọi điều tốt lành. Đừng nghĩ, “Cầu cho người tôi yêu mọi sự tốt lành” rồi ngưng ở đó. Hãy cầu chúc tốt lành và đưa mình đến gần với họ hơn. Bằng cách hứa cho họ tình thương và sự bảo vệ, chúng ta có thể biến luyến ái thành tình thương.

 

Đừng để chiếc xe lái bạn đi

Không phải mọi thứ dục vọng đều xấu. Có ước muốn được ăn, ước muốn được giác ngộ, ước muốn được sung sướng và thưởng thức cuộc sống, ước muốn giúp đỡ các chúng sinh khác. Những ước muốn này xấu chăng? Không thể. Tuy nhiên, nếu không tự kiểm, ước muốn bình thường có thể biến thành một sự nghiện ngập.

Điều này không có nghĩa là mình không thể hay không nên thưởng thức cái đẹp hay những gì đẹp đẽ. Chúng đem lại niềm vui và sự thoải mái cho cuộc sống. Có lần một người ở Hồng Kông nói với tôi, “Ông nói với tôi đừng nên có lòng luyến ái đối với những vật dễ thương. Vậy thì tôi nên làm gì với chiếc xe Rolls-Royce của tôi đây?” Tôi đáp, “Nếu ông thích lái xe Rolls-Royce thì tốt thôi. Nhưng nếu để chiếc Rolls-Royce lái ông thì ông sẽ gặp rắc rối đấy.”

Hãy xem xét đối tượng mà bạn luyến ái. Ví dụ, tôi đang nhìn chiếc chuông nghi lễ của tôi. Nó là một thứ nhạc khí hơi cổ. Nó có một nước sơn bóng rất đẹp. Âm thanh nó rất hay. Tôi nghĩ đến chất lượng, độ tuổi , và kích thước hoàn hảo của nó. Đây là những thứ làm gia tăng sự luyến ái của tôi đối với nó. Để làm tiêu tan sự bám víu của tôi, tôi nghĩ đến tính vô thường: Cái chuông này rồi cũng sẽ không còn giữ được thanh âm của nó. Nó có thể bị nứt. Màu sắc nó có thể nhạt phai. Nó có thể bị đánh rơi và vỡ nát. Bất kỳ thứ gì cũng sẽ xấu đi. Nghĩ đến tính chất vô thường làm cho tôi giảm thiểu lòng luyến ái.

 

 Nhận diện luyến ái

Nếu ta ham thích cái gì đó đến độ sẵn sàng hy sinh bất cứ thứ gì và hy sinh mọi thứ cho nó, thì ta nên quán sát những tư tưởng này cẩn thận. Phải chăng mục đích của ta là thỏa mãn các dục vọng của mình? Nếu thế, thì hành động dựa trên các tư tưởng này nhất định sẽ tạo ra khổ đau và làm tổn hại người khác và cả bản thân. Khi ấy ta biết rằng thứ cảm xúc đó không thanh khiết mà đơn giản chỉ là dục vọng và luyến ái. Ta hãy nhận diện là  ta đang luyến ái, mặc dầu ta chưa có thể dứt bỏ nó được ngay. Nếu thấy rằng mình sẵn sàng hành động có hại cho mình, cho người thì có nghĩa là mình bị tác động bởi lòng luyến ái quá mạnh. Ta phải cân nhắc những hệ lụy của lòng luyến ái, và quyết tâm ngay từ bây giờ, ở đây, rằng mình sẽ không bị nó khuất phục.

Luyến ái là thứ keo gắn chặt  ta vào vòng luân hồi sinh tử, không có tự do, không được chọn lựa. Tôi quyết dứt bỏ sự luyến ái vĩnh viễn. Tôi cầu nguyện các bậc giác ngộ, ánh sáng và nước đến từ quí vị ấy tràn ngập thân tâm tôi, tẩy sạch mọi điều bất thiện nói chung và lòng luyến ái nói riêng. Cơ thể tôi trở về với bản chất là ánh sáng. Tôi trở nên thuần khiết và giải thoát khỏi sự luyến ái.