Trần Ngọc Bảo

 

Kẻ thù đích thực nằm bên trong ta. Kẻ gây rối, cội nguồn của mọi khổ đau, kẻ phá hoại niềm vui, và kẻ tiêu diệt mọi đức hạnh nằm bên trong ta. Đó là bản ngã. Ta thường nói: “Tôi, con người quí báu nhất.”

“Tôi, con người quí báu nhất.” chẳng dùng được vào việc gì. Nó chỉ đưa ra những đòi hỏi phi lý, hầu như không thể thực hiện được. Cái ngã muốn mình là nhất, không quan tâm đến người khác. Mọi việc ổn thỏa nếu như những mong ước của cái “Tôi, con người quí báu nhất.” được thực hiện. Nhưng khi mong ước không thực hiện được thì Ngã quay về mình, trở thành tự ghét mình. Cái cảm xúc tự ghét mình cuối cùng sẽ đốt cháy cả ngôi nhà.

Trước hết cái Ngã phân biệt mình với phần còn lại của thế giới và thấy cái “tôi” là quan trọng nhất. Rồi “tôi” biến thành “của tôi”, chẳng hạn như “bạn tôi”, kẻ thù của tôi. Tôi mến bạn tôi. Tôi ghét kẻ thù của tôi. Tôi giúp đỡ bạn tôi. Tôi làm hại kẻ thù của tôi. Sự luyến ái và sân hận bắt đầu như thế đó. Chúng không phải đột nhiên mà có.

Rồi khái niệm về cái của tôi mạnh lên. “Của tôi” trở thành quan trọng đối với tôi. Một cái ly bình thường, khi trở thành cái ly của tôi, thì có giá trị cao hơn cái khác. Cơ thể của tôi, đất nước tôi, đạo của tôi hoặc pháp phái của tôi cũng như thế.

Tôi là nhân vật quan trọng nhất và để bảo vệ mình tôi phải giành phần của tôi. Bạn cũng sẽ giành phần của bạn mà thiệt thòi sẽ về phía tôi, còn tôi cũng quyết giành phần của mình trước khi bạn đụng chạm đến. Chúng ta đối đầu với nhau, người này xem người kia là khác biệt. Nhưng nếu bạn không có ở đó thì tôi cũng không có mặt ở đây. Thế cho nên đây và đó, phía này và phía kia, tôi và anh, cái ngã này và cái ngã khác, tất cả đều phụ thuộc vào nhau. Đây dựa vào đó; đó dựa vào đây. Chúng tùy thuộc lẫn nhau.

“Mình là ai?”, từ một góc độ nào đó, là câu hỏi của Bản Ngã. Ta thường trả lời, “ Mình là Nawang Gehlek,” “Mình là người Mỹ,” “Mình là một luật sư,” “Mình là một người mẹ,” “Mình là người dễ tính,” nhưng tất cả những thứ này đều là những nhãn hiệu và chúng đổi thay. Định dạng không thường hằng; nó không hiện hữu theo cách chúng ta tưởng. Nó chỉ dựa trên một số điểm tham chiếu – một cái tên, một thời điểm, một hình dạng vật lý – và những thứ ấy đều luôn đổi thay, thậm chí là cả khi bạn không tin vào sự tái sinh. “Cái tôi” không cố định. Nó không thường hằng. Chúng ta trẻ đó, rồi già đó, chúng ta mập đó rồi ốm đó; khoẻ đó rồi bệnh đó. Chúng ta kết hôn hay độc thân. Tên ta thay đổi. Nếu định dạng cố định thì cứ mỗi lần đổi thay chúng ta sẽ trở thành một con người hoàn toàn khác.

Nawang Gehlek tồn tại bởi vì cơ thể Gehlek tồn tại, và đó là cơ sở của định dạng, kế đó có một tâm trí đi cùng với cái tên và cơ thể. Cái tên Gehlek là nhãn hiệu của định dạng ấy, biển chỉ đường đến hướng đó, và ai có đầu óc tỉnh táo cũng  đều thừa nhận rằng sự kết hợp của các yếu tố đó làm cho Gehlek tồn tại. Đó là “cái tôi” qui ước và chúng ta cần nó vận động trong đời sống hàng ngày. Nhưng bản ngã của tôi lại nghĩ nó không tùy thuộc vào bất cứ thứ gì vừa kể; nó nghĩ rằng cái tôi tự tồn tại. Đó là một tri giác sai lầm.

Bản ngã nhìn thấy mọi vật độc lập với nhau. Bản ngã thấy rằng cái bàn, chẳng hạn, tồn tại tự thân vì nó là một cái bàn bằng gỗ vững chắc. Có người cho tôi. Thế thì nó là của tôi. Tôi trả tiền để mua nó, vậy thì nó là cái bàn của tôi. Thật sự ra, cái bàn tồn tại một cách tương thuộc: Nó đứng trên đất, và nó làm bằng gỗ và các phân tử trong gỗ; nó có một mặt bàn và bốn chân. Nếu thiếu đi một chân thì nó là một cái bàn hư hỏng. Nếu cưa hết chân thì nó chỉ là một chiếc khay. Nếu thiếu một phân tử, nó không còn là gỗ. Cái bàn sẽ tan thành từng mảnh. Bản ngã không biết điều ấy.

Và rồi , khi bạn tìm kiếm cái Ngã, đâu rồi cái “Tôi, con người quí báu nhất,” “Tôi, nhà độc tài”? Bạn không thể nào tìm thấy nó. Có người nói,” Tất nhiên là tôi đang ở đây này. Tôi đang tồn tại.” Nhưng ở đâu? Con ong chúa thường trú ở đâu? Phải chăng nó đồng nhất với cơ thể? Hay tách biệt khỏi cơ thể? Hay nó đồng nhất với tâm trí? Hay tách biệt khỏi tâm trí? Nó là định dạng của tôi ư? Nó tách biệt khỏi định dạng của tôi ư? Cơ thể tôi là tôi chăng, hay tâm trí tôi là tôi? Nếu cơ thể tôi là tôi thì phần nào của cơ thể là tôi? Máu ư? Trái tim ư? Xương sườn ư? Bộ óc ư? Và nếu tâm trí của tôi là tôi thì nó là phần nào đây? Tư tưởng? Tình cảm? Tri giác? Cảm giác? Bạn có thể phân chia toàn bộ cơ thể thành nhiều phần, nhưng bạn sẽ không thấy phần nào mình có thể chỉ ra, “Đây là tôi.” Bạn có thể  phân chia tâm trí ra thành nhiều phần, nhưng bạn không thể tìm ra đâu là mình. Đó là sự thật tuyệt đối. Nó không có nghĩa là bạn không tồn tại. Nó không có nghĩa là bạn không có tư tưởng, cảm giác, và tri giác. Nó không có nghĩa là bạn không có các mối quan hệ hay bạn không đưa ra những phán đoán, bởi vì cũng có một sự thật tương đối. Bạn đang tồn tại: Đó là cái “tôi” làm cho cho bạn hiện hữu trong cuộc sống hằng ngày. Nhưng cái “Tôi, nhà độc tài” lại là một thứ hoàn toàn khác, một thứ chúng ta không cần đến.

Con người có một xu hướng nhận thức tự nhiên về tính chất thường hằng, và cái ngã nhìn thấy cái “tôi” là một thực thể độc lập. Nó thấy cái bàn cũng độc lập. Nó muốn rằng mọi vật không thay đổi. Chúng ta không cần Enstein nói với chúng ta rằng nó không phải như vậy. Bởi vì chúng ta sinh ra rồi chết đi. Bởi vì cái gì đó hình thành, nó sẽ phân rã và thay đổi hình dạng. Ánh sáng biến thành bóng tối, đêm thành ngày, các hạt cơ bản nhảy múa trong chân không và không thể đo lường hay định vị trong không gian hoặc thời gian. Phương trình của Einstein e=mc² chứng minh rằng vật chất và năng lượng được bảo toàn. Khi một trái bom nguyên tử được kích nổ, vật chất và năng lượng được chuyển hóa cái này thành cái kia nhưng không bị tiêu diệt. Tuy nhiên trong phương trình này có một thiếu sót. Vũ trụ này không chỉ được làm bằng vật chất và năng lượng; nó được làm bằng vật chất, năng lượng và tâm thức (consciousness). Thức không thể biến thành phi thức (non-consciousness). Nó không thể bị xóa bỏ. Nó chuyển hóa hình dạng nhưng nó tiếp tục tồn tại. Vật chất, năng lượng, và thức, thời gian, không gian tất cả là một phần của một thực thể luôn biến đổi, chuyển động, hít thở, hoàn toàn tương thuộc. Không có gì vững chắc như chúng ta tưởng.

Tôi luôn luôn nói rằng nếu những người cọng sản Trung Quốc không chiếm đất nước tôi thì tôi sẽ chẳng bao giờ đến Mỹ, và nếu tôi không đến Mỹ thì tôi sẽ không sống và giảng dạy ở đây. Rằng người Tây Tạng mất nước là điều bi đát. Nếu như mọi vật đều tương đối, thì nó tùy thuộc bạn nhìn nó ở góc độ nào. Người Trung Quốc có thể có ý kiến khác.

Nó quả là giống như con búp bê Nga: bạn cứ tiếp tục mở ra, mong được thấy con búp bê cuối cùng. Khoa học bấy lâu vẫn tìm kiếm hạt cơ bản cuối cùng, hạt mà chẳng thể nào phân nhỏ hơn. Một thời gian người ta cho rằng đó là nguyên tử, rồi sau đó ta tìm ra âm điện tử, dương điện tử, trung hòa tử, và đến hạt quark.  Stephen Hawking tin rằng con búp bê cuối cùng tồn tại và một ngày nào đó sẽ được tìm thấy, nhưng tôi được dạy để suy nghĩ rằng dù cho bạn có mở bao nhiêu con búp bê đi nữa thì vẫn còn con nhỏ hơn, một con búp bê nhỏ hơn trong con búp bê ấy. Nếu chúng ta tìm thấy hạt cuối cùng, thì chúng ta sẽ sống trong một vũ trụ tĩnh tại và thường hằng. Không có cái gì di chuyển hoặc đổi thay.

Theo thuyết tương đối của Einstein, không có một thực tại khách quan, cố định, mà bất cứ sự đo đạc nào cũng tùy thuộc vào góc độ quan sát của người đo đạc và tốc độ di chuyển của người ấy. Họ đang di chuyển đến gần hay ra xa vật họ đo đạc? Hay hợp thành một góc? Tất cả vấn đề này sẽ có ảnh hưởng đến kết luận mà bạn rút ra, vì không có một điểm tham chiếu cố định.

Nếu không có điểm tham chiếu cố định thì tôi là ai? Ai thế mà giả vờ làm cái “tôi” vững chắc? Có lẽ bạn đã từng nghe chuyện về những nhà cai trị có một người phó và người phó ấy trở nên có quyền lực mạnh đến nỗi người đứng đầu trở thành bất lực, vô dụng. Cái ngã và tôi cũng có mối quan hệ ấy. Cái ngã thống trị hoàn toàn. Nó không bằng tôi, nhưng nó kiểm soát tôi hoàn toàn.

“Tôi, con người quí báu nhất.” là một kẻ mạo danh tôi. Nó cảm thấy vững vàng, và nó nghĩ nó kiểm soát mọi sự, nhưng thật ra nó là một tập hợp các tư tưởng, ý nghĩ, và sợ hãi. Làm sao tôi biết nó không phải là tôi thật? Vì những điều quan tâm của tôi và của cái ngã khác nhau. Tôi muốn bình an và hạnh phúc, nhưng trò tinh quái vẫn được tạo ra. Từ nơi sâu xa tôi không muốn làm tổn hại người khác, ấy thế nhưng, tôi vẫn làm. Tôi thật không muốn người khác thất bại, nhưng khi họ thành công thì tôi ganh tỵ. Từ sâu xa chúng ta đều có bản chất tốt đẹp, diệu kỳ và có tiềm năng trở thành từ bi và trí huệ giống như đức Phật. Chúng ta được tạo thành từ những gì tạo nên những bậc thầy vĩ đại, tạo nên đức Phật. Nhưng cái ngã của tôi do sợ mất đi sự sống nên muốn bảo vệ mình bằng mọi giá. Nếu bạn quán sát thật gần để thấy nó là gì thì sẽ thấy bản ngã để lộ sự lo sợ bị tiêu vong. Nó sẽ tự khẳng định mình với sự giận dữ và luyến ái để làm cho nó vững chắc. gống như con ong chúa, nó sai sử mọi con ong khác làm theo lệnh nó, bất chấp hậu quả thế nào – và những con ong ấy là sự ghen ghét, kiêu căng và sân hận. Nếu không thì “Tôi, con người quí báu nhất.” sẽ bị tiêu diệt, mặc dầu, tôi, con người, sẽ vẫn tồn tại và tiến lên một cuộc đời đẹp đẽ hơn.

 

Tìm cho ra kẻ thù và đá cho nó văng ra ngoài không phải dễ dàng như vậy. Nó khó hơn là xử lý sân hận hay luyến ái bởi vì chúng ta nghĩ bản ngã chính là chúng ta. Làm sao bạn phát hiện nó được? Hãy chờ đợi có người sỉ nhục bạn. Hãy chờ lòng kiêu mạn bị tổn thương. Hãy chờ cho tới khi có người cáo buộc bạn điều gì đó mà bạn không làm. “Tôi, con người quí báu nhất.” sẽ lập tức nổi giận với người sỉ nhục bạn, nó sẽ biến người ấy thành kẻ thù, và rồi sợ rằng người kia đúng, nó sẽ quay lại giận chính mình. Nó sẽ làm cho bạn xuống tinh thần, làm cho bạn nghĩ mình là một con người thất bại, làm cho bạn nghĩ bạn là con người tồi tệ nhất thế giới.

Tôi đã trải qua kinh nghiệm này nhiều lần. Kinh nghiệm đầu tiên là vào năm tôi khoảng 15 tuổi, vào một trong các kỳ thi. Trong số khoảng 10.000 tu sĩ ở tu viện Drepung, chỉ khoảng hơn 10 người tham gia cuộc thi này hằng năm. Nó kéo dài suốt năm và diễn ra theo nhiều giai đoạn. Một dạo tôi phải đi gặp nhiều nhóm trong tu viện để được sát hạch. Ở những cuộc tranh luận này,ai cũng có thể đặt câu hỏi cho bạn về bất cứ thứ gì trước hàng trăm tu sĩ và thầy giáo.

Thoạt đầu tôi định đi gặp một nhóm có rất nhiều bạn cùng lớp và lớp lớn hơn. Người nhóm trưởng nói đùa với tôi, “Khi anh bạn đến hội chúng của tôi, bảo đảm chúng tôi sẽ làm cho bạn không thể nào mở miệng.” Tôi sợ quá cho nên hủy cuộc hẹn và chọn một nhóm khác chỉ có hai thành viên xuất chúng mà tôi nghĩ rằng họ sẽ không tham dự. Một người là thầy của tôi và sắp sửa trở thành tu viện trưởng. Người kia là một geshe, hay là học giả uyên thâm.

Khi cuộc tranh luận bắt đầu, tôi để ý thấy thêm một tấm tọa cụ bọc gấm đặt trên sàn, và tôi nghĩ, “Ồ, thầy giáo sắp đến.” Bất cứ khi nào có ai hỏi, thầy tôi liền giành phần trả lời và người hỏi chỉ có việc đứng chờ. Một lát sau vị học giả cũng tới. Ông cũng bắt đầu đặt câu hỏi. Tôi không trả lời được một câu nào. Ông ấy biện luận. về đề tài ấy và giải thích cho tôi nghe, nhưng cứ mỗi khi tôi tỏ ra hiểu những gì ông đang nói thì ông lại đổi đề tài. Ông hỏi tôi mười một câu, và câu nào cũng làm tôi nghẹn họng. Thật là xấu hổ hết sức.

Tối hôm ấy tôi khóc rất nhiều và nghĩ, “Mình chẳng biết gì cả.” Trước đó tôi rất tự mãn, tôi nghĩ mình hiểu hết mọi đề tài. Thế là tôi quyết định, “Chẳng có lý do gì để ở lại học hành ở đây. Mình sẽ đi xuống miền nam Tây Tạng và trở thành một thiền giả độc cư.” Tôi đã quyết chí. Những người thị giả dọa tôi: “Cậu đi đâu hả, đồ ngu?” Và họ cho tôi mấy tát tai. Tôi không đánh lại nhưng cũng không nghe lời. Đêm hôm ấy tôi không ngủ được. Trời vừa rạng sáng tôi bắt đầu ra đi. Khi bước xuống bậc thềm tôi gặp thầy giáo. Ông nói rất nhiều về cuộc thảo luận hôm qua và khen ngợi tôi, “Con hiểu như vậy là khá lắm. Nhưng dĩ nhiên không phải con đã biết hết mọi chuyện – con chưa thành Phật kia mà.” Lời thầy làm cho tôi quyết định ở lại và tiếp tục cuộc thi.

 

Bạn có bao giờ tự hỏi các ước muốn xuất phát từ đâu, tại sao mình cố gắng hết sức để đạt được, tại sao lại quá nhạy cảm trước những lời chỉ trích, tại sao khi mình đạt được điều mình mong muốn rồi, mình lại không thật sự vừa lòng?

Mọi thứ này sinh ra từ ước muốn bảo vệ mình, khi lòng tự ái biến thành một con quái vật và một ông chủ sai khiến nhất cử nhất động của mình, làm cho mình hết sức lưu tâm, nó bảo đảm cho mình có nhiều tiền nhất, địa vị tốt nhất, công việc và cuộc sống tốt nhất. Nó nói rằng bạn giỏi hơn người láng giềng, anh, chị mình và cả cha mẹ mình. Nó nói với bạn rằng khi có người nào gặp may thì họ sẽ giành mất phần của bạn. Nó ra lệnh cho bạn phải làm việc siêng năng để thỏa mãn những ước muốn của nó, dù điều đó có thể làm tổn hại sức khoẻ của bạn. Nó nói với bạn rằng bạn là người giỏi nhất, thông minh nhất, có khả năng nhất, và phải làm sao cho mọi người đều biết rõ điều đó. Nó nói rằng bạn phải xông lên và tiêu diệt bất kỳ ai không đồng ý với kế hoạch này. Nó nói rằng bạn phải bám lấy người náo đồng ý với nó và giữ thật chặt.

Ai đang nói cho bạn nghe những điều ấy? Là cái ngã, chứ không phải bạn.

Để cho tia lửa gây nên ngọn lửa thì phải có vật liệu dễ cháy. Vật liệu dễ bắt lửa là cái ngã. Nó bắt lửa khi nó tự bảo vệ. Những ngọn lửa là sự giận dữ và ám ảnh, kiêu căng và ghen ghét. Nhiên liệu làm cho ngọn lửa cháy hoài là sự sợ hãi.

Khi một người bạn nói gì đó và tôi mất bình tĩnh, phải chăng người bạn đã gây ra sự giận dữ của tôi? Không phải, người bạn chỉ là một phần trong một loạt điều kiện dẫn tôi đến chỗ nổi xung. Và khi tôi không thể từ bỏ mối quan hệ đã đổ vỡ rồi thì phải chăng người lìa bỏ tôi đã tạo ra nỗi ám ảnh? Không phải, người ấy chỉ là một phần của các điều kiện đưa tôi đến các phản ứng. Nếu nguyên nhân ở bên ngoài ta thì mọi người sẽ phản ứng như nhau trước mọi chuyện. Thế nên, ông sếp của bạn không phải là người chịu trách nhiệm về lòng tự ái bị tổn thương của bạn, cha mẹ bạn không tạo ra cơn giận của bạn. Chúng ta đổ lỗi cho các điều kiện, trong khi vấn đề của chúng ta - và nguyên nhân của vấn đề - lại ở bên trong.

 

Trò ảo hóa

Ở Tây Tạng,một lạt ma ở địa vị của tôi nhận được khá nhiều đặc quyền, chẳng hạn như một đoàn tùy tùng đông đảo. Các tu viện và làng xóm sẽ làm lễ đón rước người ấy bằng lư trầm, kèn thổi, cờ bay, lọng vàng, ngai cao. Khi tôi rời Tây Tạng, mọi thứ, qua một đêm, đều biến mất. Tôi rơi vào hoàn cảnh hầu như không có gì để ăn hay một nơi để ngủ, tất cả làm tổn thương lòng tự hào của tôi. Tôi không được mời vào những ngôi nhà đẹp đẽ mà phải lê gót đến những kho thóc tạm bợ và các chòi tranh. Những người khá giả đem theo được của cải từ Tây Tạng thì cố làm ra vẻ cao sang hơn địa vị mà họ có, trong khi những người địa vị cao hơn tôi, thông thái hơn, lại ở trong tình trạng còn tệ hơn cả tôi. Họ đã bị vùi vào bùn đất. Tôi cố giữ những xáo động này trong lòng, nhưng đôi khi nó cũng làm cho tôi khóc vì nỗi buồn mất mát và đôi khi làm cho tôi cười.

Mặc dù chúng ta cũng là những người như thế thôi, cùng trong xã hội như thế, nhưng hoàn cảnh chúng ta đã thay đổi. Đó là một bài học lớn lao cho tôi – nhận thức được rằng tước vị, gia đình, học vấn, tài sản, mọi thứ đều như tạo vật của một nhà ảo thuật, hay một ngôi sao trên bầu trời. Khi nhà ảo thuật ra đi thì các tạo vật của ông cũng ra đi. Cũng như khi mặt trời mọc, các ngôi sao đều biến khỏi bầu trời. Điều ấy thật giống như một giấc  mơ và đem lại sự đau khổ, nhưng nó dạy tôi rằng mình phải thích nghi với bất kỳ điều kiện nào, bất kỳ ở đâu.

Sự dằn vặt trong tôi không kéo dài lâu. Một hôm, tôi nghe nói một tu viện trưởng trước đây của tu viện Loseling, nơi có trường đại học mà tôi theo học, đã trở về từ miền đồng bằng Ấn Độ vì ông không được khoẻ và người ta định đưa ông vào bệnh viện ở Bomdila, nơi khí hậu lạnh hơn. Tôi đến phòng ở của ông để thăm. Ông đứng dậy chào đón tôi và khi tôi trông thấy áo quần ông đang mặc thì tôi phá ra cười, không thể nào nhịn được, mặc dù như thế là bất lịch sự. Ông ta đang mặc một chiếc áo pijama và một cái váy phụ nữ. Ông ta và tôi đều không biết đó là cái áo pijama nhưng tôi biết chắc đó là váy phụ nữ vì tôi có nhìn thấy trong tạp chí Life từ hồi còn ở Tây Tạng. Ông ta xoay một vòng trước mặt tôi rồi nói, “Khi ông bạn đi xuống miền đồng bằng thì họ sẽ đưa cho ông mặc thứ này, dù ông là một tu viện trưởng, một lạt-ma tái sinh, một học giả uyên bác, một tu sĩ hay cư sĩ cũng đều thế thôi.” Việc này có lẽ đã giúp tôi – nó gây một ấn tượng mạnh vào tâm thức của tôi – nhận ra rằng chuyện gì cũng có thể xảy ra và người ta phải biết thích nghi.

 

Năm lý lẽ chứng minh bản ngã là sai lầm

Bản ngã tự thấy mình là trung tâm của vũ trụ, và vị trí của nó là thường hằng. Làm sao chúng ta phản đối tri giác sai lầm này? Hãy tranh luận với bản ngã. Tranh luận về việc nó nhìn nó và nhìn người khác như thế nào. 

1. Tất cả chúng ta đều mong muốn điều  giống nhau. Có những người bạn thích, có người bạn không thích, có người bạn không thích cũng không ghét. Sụ thật là mọi người trong số đó, bất kể bạn thích hay không, đều mong muốn giống y như bạn vậy, đều mong muốn hạnh phúc. Họ muốn không bị đau khổ, cũng như bạn vậy. Bạn có thể nêu ra người nào xứng đáng chịu đau khổ hay không? Làm sao bạn phân biệt ra được? Mọi người đều muốn tinh thần sảng khoái, có những giấc mơ đẹp, muốn bình an, giống như bạn vậy. Họ có những ước muốn bất thành, cũng như bạn , họ xứng đáng thành tựu những ước mơ đó. Hạnh phúc của họ cũng quan trọng như hạnh phúc của bạn.

2.  Nhãn hiệu “bạn bè” đáng tin cậy tới mức nào? Nhãn hiệu “kẻ thù” đáng tin cậy đến mức độ nào? Giả sử chúng ta đang đi băng qua đường và một chiếc xe sắp đụng chúng ta. Trong giây phút ấy, khi biết rằng sự sống của chúng ta sắp sửa biến đi như một giấc mơ thì có đáng để chúng ta nuôi giữ lòng ghét bỏ ai đó không? Hay lòng luyến ái với người nào đó? Khi đối mặt với thần chết mọi thành kiến hay sự cãi vả của chúng ta thường trở nên vô nghĩa. Sự khác biệt giữa chúng ta và người sắp bị xe đụng là họ có ý nghĩ rõ ràng hơn về lúc nào họ sẽ ra đi. Còn ta thì không chóng thì chầy cũng ở trong vị thế tương tự, chỉ có điều là không biết vào lúc nào thôi. Có thể là ngày mai, hay vài năm nữa. Ta sẽ phải lìa bỏ mọi người và mọi thứ, vậy thì có đáng để nuôi giữ lòng ghét bỏ hay luyến ái không?

3.  Chúng ta sống dựa vào lòng tốt của người khác. Mọi người, dù chúng ta có biết họ hay không, đều có ảnh hưởng đến cuộc sống của chúng ta theo một cách nào đó – hoặc là họ sản xuất một đồ phụ tùng để sửa xe cho chúng ta, hay trồng lúa mì để làm bánh cho chúng ta ăn. Nếu bạn nhìn mọi sự vật dưới góc độ tái sinh, thì chúng ta đã hiện hữu tự thuở nào, dưới dạng này hay dạng khác, thế nên mọi chúng sinh vào lúc này hay lúc khác đều có liên hệ với chúng ta. Mọi chúng sinh đều đã từng là người gần gũi và thân yêu nhất của ta, đã từng gặp gỡ ta trên đường đời, đã từng là mẹ của ta, tắm rửa và cho ta ăn. Họ cũng đã từng sỉ nhục và gây tổn hại cho ta, nhưng thông thường hơn là họ làm gì đó để duy trì cuộc sống cho ta. Và bất kỳ tổn hại nào họ gây ra cho ta đều do lòng sợ hãi. Kẻ thù hôm nay có thể là người yêu hôm qua. Chúng ta không biết. Đó là điều có khả năng xảy ra. Hãy ghi nhớ điều này một cách sâu sắc.

Nếu tôi quyết định dẹp bỏ bản ngã của tôi, thì tôi không thể làm như vậy mà không có người khác: Khi tôi cố gắng thực hành kham nhẫn, nếu tôi cố giữ mình không gây tổn hại người nào đó, thì chính người làm tôi giận dữ đã cho tôi cơ hội để thực tập kham nhẫn. Khi tôi cố biến lòng luyến ái thành tình thương thuần khiết thì người làm tôi bị ám ảnh đã cho tôi cơ hội để cố gắng. Tôi không thể nào sống còn mà không có lòng tốt và sự hào phóng của người khác.

4.  Tất cả chúng ta đều ở trong cảnh ngộ giống nhau. Tất cả chúng ta đều đau khổ như nhau và mọi người sinh ra đều sẽ chết. Nếu tôi là một bác sĩ và đứng trước ba người sắp chết, tôi có thể nào nói, “ Mình sẽ chữa trị cho người mình thích thôi.”? Có thể không có đủ thì giờ để chữa hết cho cả ba, nhưng nên có ý nghĩ như thế.

Vì tôi sẽ chết và bạn sẽ chết, điều đó có nghĩa là mọi vật đều vô thường. Không có chuyện là một người nào đó sẽ là bạn của mình mãi mãi hay người nào đó là kẻ thù mãi mãi. Chúng ta có thể thấy điều đó ngay trong cuộc sống của mình. Người mà chúng ta thề yêu thương suốt đời trở thành kẻ thù tệ hại nhất của ta ở tòa án. Hoặc người trước đây chúng ta không chịu được lại trở thành người bạn tốt nhất của ta. Xem người nào đó là “bạn” hay “thù” luôn luôn, không thay đổi thì đó là sự mù quáng của bản ngã. Nhưng “bạn” tùy thuộc vào “thù” cũng giống như phương đông tùy thuộc vào phương tây, đêm phụ thuộc vào ngày, trên tùy thuộc vào dưới. Những gì bạn làm đều ảnh hưởng đến tôi và ngược lại. Người ta nói rằng, chuyển động của một con bướm ở Trung Quốc ảnh hưởng đều chiều gió ở Mỹ. Cơ thể của chúng ta, nhân thân, và cuộc sống của chúng ta đều quyện chặt vào nhau. Chúng ta không thường hằng, chúng ta không tồn tại biệt lập, và không ai tự bản chất là bạn hoặc thù.

5.  Hãy noi gương những bậc giác ngộ. Khi bạn nhìn những bậc vĩ nhân như đức Phật hay chúa Jesus, nhìn những bậc tiên tri hay bậc thánh, những vị ấy có phân biệt giữa người này với người khác không? Không. Họ không có thích hay không thích. Họ đều muốn giúp mọi người như nhau. Những bài pháp xưa dạy cho chúng ta biết rằng những bậc giác ngộ cư xử với người khác như người mẹ đối xử với con một của mình. Các vị thầy cũng dạy rằng đức Phật cảm nghĩ về người dâng cúng dầu thơm cho ngài cũng như người người chặt cánh tay ngài. Ngài thương tất cả và muốn giúp đỡ cho họ, bời vì mọi người đều đau khổ và mong muốn hạnh phúc. Điều này đối với chúng ta dường như cực đoan, nhưng điều ấy là điều có thể. Tôi đã thấy các vị thầy của tôi sống cuộc đời trong trạng thái thanh thản. Không ai đến để chặt tay họ, nhưng tôi thấy họ cư xử với những người đối xử tệ với họ cũng như cư xử với học trò thân cận.

 

Khi các bạn thấy được chân tướng của “cái tôi, cái quí giá nhất” thì các bạn bắt đầu phát triển tuệ giác. Khi các bạn thực sự hiểu sự tương thuộc của tất cả mọi sự vật, bản chất của thực tại, thì bạn có tuệ giác. Nhưng chừng đó có đủ để đạt được giải thoát khỏi khổ đau? Có lẽ là chưa. Cái bất thiện cần phải được thay thế bằng cái thiện. Sân hận cần phải được thay thế bằng sự kham nhẫn hay hiểu biết. Luyến ái cần được thay thế bằng tình thương thuần khiết. Sự ghen ghét cần phải được thay thế bằng sự thương yêu, chăm sóc. Tuệ giác không thôi chưa đủ. Tình thương và từ bi sẽ dẫn đến sự phát triển khả năng lựa chọn cuộc sống mà chúng ta mong muốn. Khi chúng ta từ bỏ bản ngã, thì chúng ta thay thế nó bằng cái gì? Chúng ta thay “cái tôi, cái quí giá nhất” bằng việc xem người khác là quí giá nhất.

Chiêu thức cuối cùng để dẹp trừ “cái tôi, cái quí giá nhất” là bắt đầu công việc cho người khác hạnh phúc và nhận đau khổ cho người. Bản ngã nghĩ rằng mình nên có cái gì tốt nhất, cho nên nếu như cho nó cái tệ nhất thì nó sẽ rút lui. Phương pháp thực tập này gọi là tonglen – cho và nhận.

Lúc đầu – nếu như bạn thật sự thực tập - không cần phải hướng đến nhiều người, một người thôi cũng được, có thể là người bạn yêu mến, con của bạn, hoặc bất kỳ người nào bạn rất quan tâm. Hãy hình dung người ấy ngồi bên cạnh; bạn hãy thở ra bằng lỗ mũi bên phải, và đi ra cùng với hơi thở ấy là tất cả nghiệp thiện và tình thương của bạn. Hãy cho người ấy mọi sự tốt đẹp không chút do dự. Đó là thực tập tình thương. Rồi hít vào bằng lỗ mũi bên trái và nhận tất cả nguồn gốc gây đau khổ cho người ấy – đó là thực hành từ bi – và để cho nó đánh ngay vào đầu bản ngã .

Lúc này có lẽ có một sự do dự - chắc chắn là như vậy – khi nhận vào sự đau khổ của người khác. Nếu ý nghĩ này làm bạn sợ thì hãy bắt đầu bằng cách nhận lấy mọi đau khổ trong tương lai của bạn, những khổ đau mà bạn sẽ trải qua vào ngày mai, vào những tuần lễ sắp đến, tháng, năm sắp đến, những kiếp sắp đến. Hãy nhận hết ngay bây giờ và để nó hòa tan trong trái tim của bạn và đi vào bản chất của thực tại.

Chúng ta có thể dùng sự thực tập này để lợi dụng những khó khăn của chúng ta thay vì để cho chúng làm cho chúng ta điên đảo. Chúng ta đang nhận lãnh quả của những gì chúng ta đã gieo nhân trong quá khứ, và chúng ta lấy làm sung sướng rằng nó sẽ qua đi, biến khỏi cuộc đời của chúng ta và chúng ta sẽ vượt qua nó. Rồi chúng ta có thể nhớ thật sự cầu nguyện rằng một chút đau đớn hoặc sợ hãi, hay là gì đó đi nữa, cũng có thể làm cho người khác đỡ phải gánh chịu một sự đau khổ như thế hoặc hơn thế. Các bậc tôn đức xưa dạy rằng bằng vào năng lượng của từ bi thì một chút đau khổ có thể cứu chúng ta khỏi sự khổ đau tệ hại hơn rất nhiều trong tương lai. Một chút khó khăn về tài chính có thể thay thế cho một triệu năm làm con ma đói. Một chút nhức đầu có thể thay cho một thời kỳ rất dài ở chốn địa ngục. Nếu chúng ta nhìn nó theo cách: “Ừ mình bị tai nạn, nhưng mình vẫn còn sống,” hoặc, “Ừ, thì mình bị thương, nhưng ít ra là không ai làm cho vết thương tệ hại hơn,” thì vấn đề sẽ trở thành không có gì lớn như mình vẫn nghĩ.

Sau một thời gian hãy thực tập với người khác, người mà bạn thật sự yêu thương, những người mà bạn sẵn sàng làm mọi việc để cho họ khỏi đau khổ. Tất cả mọi đau khổ sẽ ở dưới dạng một đám mây đen trong tim, Hơi thở của bạn kéo đám mây đen ấy ra khỏi người họ hay ra khỏi người của bạn. Ở bên trong trái tim, bản ngã là một ngọn đèn nhỏ đang cháy. Đám mây đen đi vào và thổi tắt ngọn lửa ấy. Phù, thế là nó đã tắt, đã bị tiêu diệt. Và những người ấy, do bạn đã hút ra nguyên nhân bất thiện gây ra đau khổ và cả sự đau khổ, đều sẽ giải thoát khỏi cả hai. Thay vào đó bạn cho họ sự may mắn, niềm vui, phúc lành, và tuệ giác của bạn dưới dạng ánh sáng. Và họ sẽ ngập tràn ánh sáng đó và trở nên sung sướng.