Trần Ngọc Bảo

   

Như chúng ta đều biết, cái chết chắc chắn sẽ đến. Không ai tránh được. Dù đó là những người phát triển về tâm linh như đức Phật cũng không tránh được. Chưa có ai trường sinh bất tử. Không ai đọc cuốn sách này sẽ sống mãi, dù người ấy già hay trẻ, đẹp hay xấu, giàu hay nghèo hoặc là một người có trí tuệ cao vời. Nhưng thay vì tránh né ý nghĩ về cái chết, chúng ta nên dành thời gian làm một cái gì đó cho mình nếu chúng ta nhìn vào những gì sắp đến, hay, ít ra là tưởng tượng về cái chết. Điều này không những giúp chúng ta giảm bớt nỗi sợ hãi, mà còn đặt cơ sở để chúng ta tận dụng cơ hội chuyển hóa quá trình chết thành quá trình giác ngộ. Và nếu chúng ta không hoàn thành được điều ấy thì , ít ra, cũng có một cái chết tốt đẹp hơn.

Dù sức sống ban đầu của chúng ta có mạnh mẽ đến đâu chăng nữa thì chúng ta cũng không thể kéo dài thêm cuộc đời, và ngày ngày qua đi, tháng tháng, năm năm qua đi sẽ làm giảm bớt kho dự trữ sức sống mà chúng ta có được lúc ban đầu. Một ngày nào đó, nó sẽ như hồ nước cạn khô khi nước đã bốc hơi hết. Những điều kiện sống của chúng ta có thể trở thành nguyên nhân cho cái chết một cách dễ dàng. Các hóa chất trong cơ thể chúng ta biến đổi theo chiều hướng xấu. Thực phẩm không tốt hoặc thuốc uống sai lầm có thể gây ra tác dụng xấu.

Chúng ta phải chấp nhận ngay từ bây giờ. Nếu đợi cho đến khi chúng ta thật sự hấp hối thì sẽ quá trễ để làm được gì. Thế nên ta phải chấp nhận rằng ta chắc chắn sẽ ra đi và cái chết chắc chắn sẽ đến với ta. Không ai biết khi nào. Vì không ai biết khi nào nên có thể là tuần tới, tháng tới, năm tới. Ta không biết chắc thậm chí là ngày mai hay một giờ nữa. Vậy thì nếu ta hiểu tình hình sẽ là như thế thì ta quyết tâm sử dụng thì giờ còn lại để làm cho sân hận, luyến ái, bản ngã của ta ngủ yên. Khi ta chết, tâm thức rời khỏi thể xác, cái gì ta có thể đem theo ngoài dấu vết của nghiệp tốt và xấu, đạo đức và vô đạo đức, thiện và bất thiện? Quả thật ta chỉ muốn đó thuần chỉ nghiệp tốt. Những nếu điều đó không thể được thì, ít ra, ta cũng muốn kết nối với nghiệp tốt trước khi kết nối với nghiệp xấu mà ta đã tạo tác.

Mặc dù cái chết chẳng có gì khác hơn là sự tách tâm thức ra khỏi thân xác mà chúng ta đã dùng trong một kiếp để đi sang kiếp khác, thì các cảm xúc mạnh mẽ sẽ nổi dậy vào giờ phút lâm chung. Cái chết là sự chấm dứt mọi hoạt động của chúng ta trong cuộc đời này, dù xấu hay tốt. Chúng ta sẽ đau khổ với ý nghĩ không còn nhìn thấy hay cảm thấy gì nữa, không có thể gần gũi hay trò chuyện với những người thân yêu. Không chịu buông bỏ là vấn đề lớn nhất của chúng ta. Hãy nói cho hết những điều muốn nói với những người thân hoặc viết ra cho hết những điều cần viết. Nhưng ngoài ra, nếu cứ bám giữ sự chống cự hay luyến ái mạnh mẽ thì không tốt, cho cả người chết lẫn những người ở lại. Điều quan trọng là bạn phải dùng sự hiểu biết và ý chí để cắt bỏ các cảm giác không tốt, và tốt hơn là, buông xả tất cả.

Đức Phật có một số đệ tử xuất sắc hồi còn tại thế, trong đó có Maudgalyama. Một trong số học trò của Maudgalyayana bị ràng buộc trong vòng luyến ái rất chặt, thế nên Maudgalyayana quyết định đưa hai người học trò đi một chuyến hành trình khác thường. Trước tiên ông dẫn học trò đến một đống xương lớn. Một người học trò hỏi, “Cái gì đây?” Maudgalyayana đáp, “Đây là đống xương từ cơ thể của các con trong kiếp trước.” rồi Maudgalyayana chỉ cho người học trò nhiều luyến ái thấy bộ xương có một con rắn đang luồn qua lại trong hốc mắt, xương sườn, lên, xuống, và khắp mọi khúc xương. Maudgalyayana nói với học trò, “Đây là con trong một kiếp trước. Vì lòng luyến ái thân xác quá mạnh cho nên con không buông bỏ được nó, và con tái sinh thành con rắn sống trong bộ xương ấy.” Đấy là một câu chuyện xưa và có thể chỉ là một câu chuyện cổ tích thôi, nhưng nó cho bạn một hình ảnh về những gì mà sự luyến ái có thể gây nên.

 

Chúng ta bắt đầu chuẩn bị như thế nào?

Việc làm hay nhất để chuẩn bị cho cái chết là chúng ta thực tập kham nhẫn, tình thương và lòng từ bi trong cuộc sống hằng ngày. Thực hành kham nhẫn để sân hận đừng phát sinh; thực tập yêu thương để luyến ái đừng trỗi dậy, kiểm soát bản ngã để cho nỗi sợ hãi bị tiêu diệt; và cố gắng hết sức để phát triển tình thương và lòng từ bi vô điều kiện. Nếu làm như thế hằng ngày thì bạn sẽ không còn hoảng sợ trong giờ phút lâm chung. Những ý nghĩ thiện lành sẽ trở thành một thói quen và sẽ nổi lên trong giờ phút ấy một cách tự nhiên. Và nếu tình cờ bạn ở bên cạnh một người hấp hối thì hãy giúp cho người ấy bằng cách nói những điều mình biết.

Hãy nhìn lại cuộc đời của mình và xem có gì tốt. Đừng hối tiếc về những gì mình đã làm sai. Nhiều điều có lẽ đã sai. Chúng ta là những người bình thường, cho nên thường hay lầm lỗi. Trong khi thực tập tâm linh chúng ta cũng phạm sai lầm; thế nên chúng ta mới gọi là thực tập. Thế thì hãy nhớ đến những điều tốt. Chúng ta đã cố gắng sống đạo đức trong cuộc đời của mình – có nghĩa là chúng ta cố gắng không gây tổn hại cho ai, chúng ta cố giữ những lời thệ nguyện. Nhưng dù chúng ta có tạo ra nghiệp bất thiện gì đi nữa thì nó cũng không thường hằng. Nó đều có thể đổi thay. Cách làm cho nó trở thành thiện lành là tịnh hóa. Ta không cần phải mang theo những điều bất thiện nếu như thật lòng hối lỗi, nếu như quyết tâm không lặp lại sai lầm, nếu như bạn đã thực hành thiền định như một liều thuốc chữa trị, và nếu bạn đã có một số đền bù về tâm linh cho những người mình đã gây thương tổn.

Nếu bạn đã thực hiện những hành động gây tổn hại cho người khác hoặc cho chính mình, thì cũng đừng phóng đại chúng lên. Nếu hồi ức về những hành động ấy xuất hiện ám ảnh bạn, thì hãy gạt sang một bên. Hãy nhớ rằng suốt cuộc đời bạn đã cố gắng để trở thành một người tốt, vậy thì đây không phải là lúc nhớ nghĩ về những hành động sai trái. Đừng để chúng quấy nhiễu bạn. Bạn đã chăm sóc chúng bằng cách tịnh hóa và bằng những ý nghĩ khác mà bạn đang thực tập, và rồi chúng sẽ cân bằng với nhau.

Với nghiệp tốt đã tạo, hành động tốt đã làm hãy nghĩ rằng chúng là vô lượng. Hãy nghĩ đến từng việc tốt đã làm dù rất nhỏ trong cuộc đời và nghĩ rằng chúng là vô biên. Điều này sẽ nâng đỡ bạn, thế nên hãy nghĩ đến chúng, nhớ đến chúng. Thậm chí là điều rất nhỏ nhặt cũng tưởng tượng rằng chúng là vô tận.

Đừng sợ hãi. Nỗi sợ đã hành hạ chúng ta suốt đời rồi. Nó chỉ là tiếng nói của bản ngã, chuyện bịa đặt của bản ngã. Hãy nghĩ rằng bạn đã thấy và hiểu điều này một cách rõ ràng. Bạn đã đập tan bản ngã rồi. Nếu cái sợ xâm chiếm bạn, thì phải nhớ đó chỉ là một tri giác sai lầm. Đó là trò chơi của ngã, và ngã là sai lầm. Nhớ tự bảo rằng bản ngã đã không còn.

Đừng ngạc nhiên về những gì sẽ trải qua. Mỗi và mọi hiện tượng đều không thường hằng. Thế cho nên dù điều gì xảy ra cho bạn trong quá trình này thì cũng nhớ rằng chúng đều vô thường và hoàn toàn bình thường. Luôn nhớ như thế trong suốt quá trình hấp hối sẽ chuẩn bị cho bạn một sự trung chuyển sang kiếp khác tốt hơn.

Thực tập tâm linh là ngủ với nó, sống với nó, chết với nó.Đó là cách làm cho cuộc đời mình thay đổi. Chừng nào mà việc này vẫn còn xa xôi, vẫn còn ở nơi thánh thiện trên cao đâu đó thì nó chẳng có ích lợi gì cho bạn. Các cảm xúc bất thiện sẽ ở lại với bạn chừng nào mà “điều thánh thiện” vẫn còn lơ lửng ở một nơi nào đó, xa lắc lơ, và không  có ích lợi gì cho bạn. Nếu bạn lâu lâu mới cầu nguyện,thì làm sao mong đợi nó có tác dụng gì? Các bạn thỉnh thoảng được ban phước lành hay dự vài nghi lễ thì nó cũng có thể tạo ra tác động tốt một thời gian, nhưng nó có thể có tác dụng chừng đó thôi. Nó làm gì hơn được nữa? Không, nó không làm gì được đối với các cảm xúc bất thiện của bạn. Để đối phó với các cảm xúc bất thiện, bạn phải sống, ăn , ngủ, và chết trong sự thực hành – đó là cách tạo ra sự khác biệt.

 

Cái chết tốt đẹp

Bạn tôi là Allen Ginsberg thường nói, “Tôi không có bằng chứng về sự tái sinh nhưng tôi cũng không vì thế mà bác bỏ hoàn toàn, bởi vì nếu có thì tôi phải trải qua cho nên tôi phải sẵn sàng; tôi không muốn bỏ qua cơ hội tự giúp mình.” Và khi thời khắc của anh đến, anh đã sẵn sàng.

Anh đã gọi tôi đến khi anh được bác sĩ chẩn đoán mắc bệnh chết người và chỉ còn sống bốn tháng nữa. Chính anh cũng ngạc nhiên về thái độ của mình khi được báo tin. Trước đây anh nghĩ nếu có ai nói là anh sắp chết thì anh sẽ nổi trận lôi đình. Nhưng giờ thì anh đã chuẩn bị ra đi. Anh gọi bạn bè và báo tin anh sắp chết. Anh bắt đầu ăn mừng sự sống của anh cũng như sự kiện nó sắp sửa chấm dứt. Anh sắp xếp các việc riêng tư.

Không lâu sau đó anh bị đột quị và rơi vào trạng thái hôn mê và tôi đã đến bên anh. Căn gác xép của anh đầy người – nhiều nghệ sĩ, nhà thơ, và ca sĩ, những người quen biết và yêu mến anh. Tôi đến bên giường anh, đọc một bài kinh cầu nguyện ngắn, rồi tiến hành nghi thức dành cho người hấp hối.

Khoảng nửa đêm anh có vẻ như sẵn sàng ra đi rồi cho nên tôi kết thúc nghi thức và từ giã. Vào khoảng 2 giờ sáng, người ta kể rằng anh thức dậy, nhìn quanh, rồi nhắm mắt lại và trút hơi thở cuối cùng. Anh vẫn còn ở lại trong thân xác mình, trong một trạng thái thiền định, cho đến khoảng 11:30 tối hôm sau.

 

Trước khi bạn chết, hãy bảo đảm rằng môi trường xung quanh không có những xáo động nào có thể tạo ra những cảm xúc bất thiện. Hãy kiểm soát sự luyến ái và sân hận. Trong trường hợpcủa Allen, anh muốn chết giữa nhiều người. Còn người khác thì muốn chết một cách lặng lẽ. Môi trường xung quanh nên được như bạn mong muốn, và ước muốn của bạn phải được xem là ưu tiên so với ước muốn của gia đình.

Hãy chăm lo cho những điều cần phải chăm lo để bạn không phải bận tâm về những gì để lại sau lưng, để bạn giống như con chim đang đứng trên tảng đá sẵn sàng bay đi không có gì níu kéo lại. Bạn muốn cho ai cái gì hay để lại gì thì hãy làm trong khi còn khỏe mạnh và minh mẫn. Nếu có thể hãy tự mình làm lấy chứ đừng để phó mặc cho một luật gia chuyên về thừa kế. Tốt hơn là bạn nên nói rõ cho con cái và gia đình biết mọi chuyện bạn muốn sắp xếp như thế nào để họ bớt khó khăn sau khi bạn ra đi. Dù bạn cho ai cái gì thì đừng cho với bất kỳ sợi dây ràng buộc nào. Đừng để cho sự luyến ái hay sân hận ảnh hưởng đến quyết định của mình. Nó sẽ ám ảnh bạn và tạo ra hiểu lầm giữa những người bạn yêu thương. Quan trọng là phải rộng lượng. Nó sẽ giúp bạn cởi bỏ sự luyến ái.

Chúng ta thường có luyến ái mạnh mẽ đối với thức ăn, quần áo, và danh tiếng, hay nói một cách giản dị, là chúng ta bị ràng buộc vào những người hâm mộ chúng ta. Buông bỏ thức ăn hay tài sản khá dễ dàng nhưng buông bỏ tiếng tăm lại khó hơn. Thậm chí một người thiền định ở một nơi vắng vẻ cũng hy vọng rằng một người chăn cừu lẻ loi nào đó sẽ tìm ra ông ta và kể cho dân làng biết.

Nếu có gì níu kéo bạn lại thì hãy buông bỏ ngay lập tức, nếu không nó sẽ xuất hiện vào lúc bạn bắt đầu ra đi. Nó có thể can thiệp vào quá trình ấy.

Có một câu chuyện thú vị về việc này. Tôi có một ông thầy tên là Gomo Rimpoche, rất vui tính. Ông không hành xử như một vị lạt-ma tái sinh vĩ đại gì cả. Ông lập gia đình và được người ta gọi là “cha của lũ trẻ mồ côi nhà số 15” tại Mussoori. Ông có một số đệ tử rất cừ. Hai người trong số đó đã từng làm quan chức của chính phủ Tây Tạng trước đây và đã rờiTây Tạng đi Ấn Độ vào giữa thập niên 1950. Họ đều sống thọ cho đến khi sức khoẻ sa sút, và họ muốn chết trong lúc đầu óc còn sáng suốt để có thể thiền định vào giờ chết. Theo văn hóa Tây Tạng, việc nhập định như thế được những hành giả có kinh nghiệm thực hiện. Cùng với Gomo Rimpoche họ quyết định ngày ra đi. Họ chuẩn bị, bố thí mọi tài sản, và sắp xếp cho những người hầu hạ.

Nhưng vào ngày ấn định có một vị không chết theo kế hoạch. Gomo lúc ấy đang ở nhà với con cái khi có người đến báo tin vị quan chức thứ nhất đã chết và xin ông làm lễ cầu nguyện. Ông làm xong và chờ tin người thứ hai nhưng không thấy. Rimpoche ngại có chuyện gì xảy ra nên đi đến nhà người ấy để xem. Ông nghe nói,” Sáng nay ông ấy phát bệnh nặng và người nhà đưa đi bệnh viện rồi.”

Rimpoche đến Bệnh viện Hoa Kỳ và thấy người kia đang ở trong phòng chăm sóc đặc biệt. Người ta không cho phép thầy vào thế là ông giả bộ làm người bảo vệ và lẻn vào. Ông hỏi người học trò, “Có chuyện gì thế?” Người này nói, “Con bắt đầu thấy những dấu hiệu chết, nhưng đột nhiên mọi chuyện quay trở ngược lại và con cảm thấy rất đau đớn. Con la toáng lên nên người ta chở con đi bệnh viện.”

Người này là một hành giả rất giỏi và lẽ ra đã có thể tự mình đi đến tịnh độ rồi. Rimpoche lúc ấy chưa hình dung được chuyện gì đã tình hình xấu đi như thế. Sau đó ông để ý người học trò đang mặc một chiếc áo sơ mi mới tinh. Thầy hỏi, “Con kiếm được chiếc áo này ở đâu thế?”

Ông già kia trả lời, “ Đẹp phải không thầy? Một người bạn mới tặng cho con hôm kia và con mới mặc sáng nay.”

Rimpoche nói, “ Ừ! Đẹp quá, con cho thầy đi.”

Nhưng người học trò ngần ngừ, “Không. Con thích nó mà, thầy.”

Rimpoche nằn nì, “Thầy thích mà, con mà không cho thầy thì từ nay không còn thầy trò gì nữa đó.”

Thế là ông già cởi áo, Rimpoche đón lấy và xé tọac nó ngay trước mắt ông ta. Sau đó, người này đã ra đi rất nhẹ nhàng.

 

* * *

 

Dù chuyện gì xảy ra trong quá trình chết hay dù bạn đang trải qua việc gì, cũng đừng quên giữ tâm trí trong trạng thái tích cực với tình thương và lòng từ bi. Đừng để cho sự đau đớn hay lo âu làm phân tán sự tập trung. Nếu bạn thực tập ngay bây giờ thì vào lúc cái chết đến bạn sẽ quen đi. Những người thực hành tonglen luôn luôn, ban phát tình thương và nhận lấy khổ đau, có thể chết với tonglen. Bạn có thể thấy khó mà nhận lấy sự đau khổ của người khác để dẹp trừ bản ngã bên trong. Nó nghe có vẻ đáng sợ, nhưng thật ra là bạn chưa quen với ý nghĩ đó thôi. Trên thực tế, bạn không cho đi cái gì cũng không nhận cái gì – đó chỉ là một cách rèn uyện tâm trí để thích nghi với bất cứ điều gì có thể xảy ra. Khi bạn quen rồi thì bạn sẽ thấy dễ chịu, thư giãn và vui nữa. Nó sẽ làm cho bạn thậm chí là cảm thấy hạnh phúc. 

Mặc dầu bạn có thể đã săn sóc mọi thứ rồi, giận dữ và luyến ái vẫn có thể nổi lên, đặc biệt là giận dữ. Người ta thường tự hỏi, Tại sao lại là mình? Tại sao mình phải chết trong khi mình đã sống một cuộc sống thiện lành? Bạn chết vì điều đó không thể tránh khỏi. Hãy tự nhắc nhở mình rằng cái chết là điều tự nhiên, thế nên chẳng có gì bất thường xảy ra cả. Khi các bạn bình tĩnh và yên lặng và chấp nhận chết, thì bước kế tiếp là tác động lên tâm trí bằng những ý nghĩ tích cực. Nếu bạn tin tưởng vào thượng đế thì hãy nghĩ đến sự vĩ đại của thượng đế và chết với tư tưởng đó. Nếu bạn theo đạo Phật, hãy nghĩ đến đức Phật. Hay nghĩ đến vị thầy tâm linh của bạn, người gắn liền với đức Phật. Hay nghĩ về tình thương và lòng từ bi. Nếu không thì với một tâm trạng sẵn sàng và phấn khởi, hãy nghĩ về một cõi nước đẹp đẽ nơi mọi thứ đều vô hạn, mênh mông và có nhiều chúng sinh đẹp đẽ đang chờ đón bạn. Hãy giữ ý nghĩ này trong tâm trí cho đến khi bạn mất ý thức. Hình dung ra những thứ này sẽ giúp cuộc sống tương lai của bạn tốt đẹp hơn.

 

Học để biết con đường 

Trong quá trình chết, nhiều việc xảy ra có thể rất đáng sợ. Thính giác bị mất, rồi thị giác không còn, và cuối cùng là mất tất cả. Cũng vậy, sự sáng suốt, minh mẫn không còn. Điều này có thể rất đáng sợ. Nhưng điều quan trọng cần nhớ là chết là một quá trình mà mọi người đều trải qua. Nó hoàn toàn bình thường.

Khi tứ đại phân ly – đất, nước gió, lửa – và tâm trí bắt đầu quá trình phân ly, bạn có thể có cảm giác nặng nề, cảm giác bị chìm đắm, bị một cơn gió mạnh thổi bay. Và cùng với các triệu chứng ấy là các dấu hiệu tan rã bên trong. Lý do nói đến các dấu hiệu và triệu chứng này là để bạn đừng ngạc nhiên. Nếu bạn sẵn sàng thì bạn có thể tập trung ảnh hưởng lên tâm trí bạn một cách tích cực. Trong Phật Giáo Tây Tạng có một cách thiền định để nhận biết các dấu hiệu và triệu chứng này, mà nhiều người thực hành hằng ngày để khi chết họ đã quen thuộc với chúng rồi. Hãy hình dung như thế này:

Tôi thấy nước như trong một ảo ảnh

Đó là địa đại đang tan dần và tôi không còn cử động được

Tôi thấy khói khi chất lỏng trong cơ thể cạn khô và tôi không nuốt được nữa

Tôi thấy những tia lửa đỏ trong căn phòng tối như một nhúm than hồng –

Nguồn hơi nóng trong tôi tan biến

Tôi thấy ánh nến chập chờn khi tôi ngừng thở

Tôi thấy một màu trắng nhạt nhòa khi khối tinh của cha tôi tách rời khỏi huyết mẹ

Và màu đỏ của huyết mẹ cũng tan biến

Tôi rơi vào bóng tối mịt mù và rời khỏi thân xác tôi

Tôi thấy ánh trăng, mát mẻ, sáng rỡ – đó là bản chất thanh tịnh của tôi.

 

Nếu bạn có thể trải qua mọi giai đoạn này dưới ảnh hưởng của những ý nghĩ tích cực, của niềm tin, tình thương và lòng từ bi, với sự mong đợi các chúng sinh thanh tịnh đến giúp đỡ, nếu bạn có thể đạt đến ánh sáng rực rỡ sau một thời gian tối tăm thì đó là thành tựu tuyệt vời.

Nếu bạn làm tốt hơn thì đức Phật, hay Thượng Đế, hay Jesus hay Chân Lý hoặc bất kỳ chúng sinh giác ngộ nào sẽ từ đỉnh đầu đi vào cơ thể của bạn hòa làm một với tâm trí bạn để dẫn bạn đi qua trung giới. Tốt  hơn nữa, hãy nhớ đến bản chất của thực tại, nghĩ đến mọi vật tồn tại trong mối tương quan với mọi vật khác. Thêm vào đó hãy nguyện cho mọi chúng sinh hữu tình thoát khỏi khổ đau. Biết rằng họ có những tri giác sai lầm, nhưng trên thực tế tất cả đều là ánh sáng rỡ ràng thuần khiết. Chúng sinh thanh tịnh, bản chất thanh tịnh ở trong chúng ta. Chúng ta không cần phải tìm tòi bên ngoài. Trong thực tại tuyệt đối, mong vật đều thuần tịnh.Hãy nghĩ rằng tất cả đều thuần khiết.”Bản chất thanh tịnh. Mọi vật thanh tịnh. Thanh tịnh một các tự nhiên, đó là bản thể của mình” hãy nghĩ như thế.

Không phải mọi người đều chết từ từ. Trong một tai nạn, có thể không có thời gian để thấy được các dấu hiệu của cái chết. Nếu bạn sẽ chết đột ngột, hãy cố nhớ đến lòng từ bi, cố nhớ rằng mọi vật đều thuần khiết, và cố nhớ nguồn cảm hứng của mình. Và đừng nấn ná gì với sự luyến ái hay sân hận.

Nếu nhớ nghĩ thường xuyên mọi chuyện này, thì bạn sẽ nhớ lúc thời khắc ấy đến. Đừng cố bắt mình phải làm một cái gì đặc biệt; hãy làm gì phù hợp với mình nhất trong số các cách thức mà tôi đã trình bày.

 

Chúng sinh thanh tịnh

Khi bạn thấy những dấu hiệu tứ đại tan rã – nước, khói, tia lửa đỏ, ánh nến chập chờn – thì bạn biết cơ thể sắp tách rời khỏi tâm trí. Chẳng bao lâu bạn sẽ thấy ánh sáng trắng nhạt, rồi thì một làn sương mù màu đỏ, và rồi tối đen. Ngay lúc ấy là khi bạn có cơ hội để làm việc với bản chất thanh tịnh để trở thành giác ngộ. Đấy là lúc bạn có thể chuyển tâm thức vi tế, tâm thức nguyên sơ của bạn, thành tâm thức giác ngộ, nếu có thể duy trì được sự hội ngộ và nếu bạn thực sự biết mình đang tìm kiếm cái gì.

Trong quá trình chết, ánh sáng rực rỡ, đôi khi có thể tạo ra ảo giác về một đường hầm bởi vì nó xuất hiện sau thời kỳ tối đen, có thể đưa chúng ta đến tâm thức nguyên sơ. Tâm thức nguyên sơ thì thuần khiết và không đổi dù cho bất cứ điều gì xảy ra. Dù cho chúng ta có một cuộc sống tốt với những kinh nghiệm thiện lành hay một cuộc sống xấu xa với nhiều điều bất thiện, thì tâm thức nguyên sơ không bị ảnh hưởng hay thay đổi gì. Nó thanh khiết, như một tia nắng mặt trời. Và những lỗi lầm như luyến ái hay sân hận khởi lên trong ta, chúng như những vết bẩn trên thỏi vàng, nó không dính mắc và không thay đổi tính chất cơ bản của vàng.  Bản chất của tâm thức nguyên sơ không bao giờ bị tác động.

Chính vì có một giọt vật chất không thể hoại diệt tách rời khi bạn chết, nên cũng có một sự liên tục không thể hoại diệt dòng năng lượng và tâm thức mang dấu ấn của nghiệp của bạn. Giọt ấy không bao giờ phân ly. Tâm trí hay tâm thức ấy ở trong một dạng cực kỳ vi tế - nó trong ngần, bất động và sáng suốt. Đó là cái du hành với ta trong suốt các cuộc đời của ta. Chúng ta có thể nối kết với nó để chuyển hóa tâm trí của chúng ta thành tuệ giác và chọn lựa cuộc sống kế tiếp. Mặc dầu điều này có thể thực hiện được thông qua một số phương pháp hành thiền, cái chết là một cơ hội cho mọi người hội ngộ với tâm thức nguyên sơ.

Điều này có vẻ như thuần túy ức đoán, và cũng có thể là như vậy. Nhưng Phật Giáo Tây Tạng là một truyền thống tích cực: Nó dựa trên quan niệm là chúng ta có thể chuyển hóa mình thành những chúng sinh giàu tình thương và trí tuệ. Bản thân tôi đã chứng kiến tác dụng của những lời dạy này trên nhiều người, cả châu Á lẫn phương Tây, và kinh nghiệm của tôi cho biết nó là thật. Tưởng tượng bạn là một chúng sinh giàu tình thương và trí tuệ, hình dung bạn là một người như thế, thuyết phục bạn như thế, là một phần của việc đạt đến trạng thái ấy về sau. Đó là một lãnh thổ chưa được khai phá, vì thế chúng ta dùng bản đồ để giúp chúng ta biến thành sự thật những điều chúng ta tưởng tượng là có thể xảy ra.

 

Sau khi chết

Một buổi chiều lúc tôi vào độ tuổi thiếu niên, tôi đang ở trong một phòng trong tu viện ở Drepung. Lúc ấy trời chạng vạng, và tôi đang ngồi trên giường đọc cho vị  thầy nội trú của tôi nghe những gì mình ghi nhớ được các bài học trong ngày. Thình lình vị giáo thọ đầu tiên của tôi là Gen Yungtrung, từ nơi nhập thất mà tôi đã từng được gửi tới học lúc tôi ba tuổi, bước vào, mặc chiếc áo cà sa như bình thường. Tôi đứng bật dậy và vị thầy nội trú cũng đứng dậy và nói, “Gen, Gen, thầy đỡ hơn chưa?” Thầy Gen Yungtrung không trả lời. Thầy bước đến bàn thờ, chắp tay, nhìn chăm chú từng bức ảnh. Rồi thầy bước đến gần tôi, chạm trán thầy vào trán tôi, và nói với tôi điều gì đó mà tôi không nhớ. Thầy mỉm cười với vị thầy nội trú rồi bước ra khỏi phòng. Chúng tôi gọi theo, “Thầy ơi, mời thầy vào ngồi xuống đây.” Nhưng bên ngoài không thấy dấu hiệu nào của thầy. Chúng tôi hỏi mấy người đứng ở lối đi vào chỗ tôi, nhưng không ai thấy thầy cả.

Sau này tôi mới biết được vào lúc thầy Yungtrung bước vào phòng tôi là lúc thầy từ trần ở Lhasa, cách đó sáu dặm. Tôi đoán thầy đã đến chào từ giã và để cho chúng tôi biết rằng chúng tôi vẫn còn liên hệ với nhau.

 

Theo truyền thống của tôi, qui y là một bước ngoặt, vạch xuất phát bạn phải bước qua khi bạn muốn trở thành người Phật tử. Tại sao chúng ta qui y? Chúng ta đang tìm kiếm một sự che chở - sự che chở khỏi những điều mà có thể gây ra khó khăn cho chúng ta vào giờ chết và cho cuộc sống trong tương lai. Trong đạo, qui y là tam qui: Phật; pháp, là lời dạy của Phật; và tăng, là đoàn thể của những hành giả. Chúng ta biết rằng đức Phật Thích Ca Mâu Ni không thể giáng xuống trần từ một nơi nào đó, vớt chúng ta ra khỏi nơi xấu xa và đưa ta lên cõi thiên đường. Chỉ có chúng ta mới có thể tự giúp mình. Thế thì làm sao chúng ta có thể tìm được nguồn che chở nếu như cuối cùng chúng ta phải chịu trách nhiệm về chính mình? Cái nguồn ấy ở ngay bên trong ta: Đó là vật liệu mà chúng ta có ở bên trong có thể biến thành một vị Phật, và chính là Pháp ở bên trong ta làm phát triển tâm linh chúng ta. Đó là cái giúp đỡ chúng ta hằng ngày và giúp đỡ chúng ta từ kiếp này sang kiếp khác. Ý nghĩa cổ của chữ “incarn”, gốc của từ incarnation, là “chữa lành”.Trong khi chúng ta sống và lúc chúng ta chết chúng ta có cơ hội chữa lành tâm trí.

Vào một trong những lần cuối tôi gặp cha tôi, người nói,” Khi cha chết, cha sẽ không đến gặp con để xin giúp đỡ đâu. Cha hy vọng cha cũng đạt được những điều tương tự.” Người có ý nói rằng, vào lúc thời khắc của người đến, người biết làm thế nào để ra khỏi cuộc đời này và đi vào cuộc đời khác. Tôi hy vọng những người đọc sẽ có thể tự giúp mình như người đã làm. Nguyện cho các bạn và tất cả chúng sinh có hạnh phúc, thoát khỏi khổ đau, khỏi tham ái và sân hận, và tìm được niềm vui không bao giờ biết đến khổ đau.