Trần Ngọc Bảo

 

ha n trt khng biết c đng khng (đặt ở cuối cu): Pha ty c rng đỏ e bo ha n?

h đgt h miệng: Con h đi, con h đi, để mạ đt cơm cho:

   dt 1. hu, loại s nước mặn thường bm vo thn ghe thuyền lm hư gỗ. 2. loại nấm lm hư khoai lang, hoặc ăn da chn.

h bao dt ti vải thường mang ở thắt lưng. Hồi xưa h bao gồm hai ti, cn gọi l đảy, nối với nhau bằng một dải lụa, dng để đựng cau trầu v thuốc ht.

hả (+N) đgt h: Hả miệng cho mạ coi ci răng m lm con đau.

hạ bạn dt người miền biển, thường đi lm thu ở vng đồng bằng vo ma gặt la.

hạ gi đgt (cung đnh) (cng cha) lấy chồng. X nạp phi

hạ hưởng lễ cng tổ tin vo đầu ma hạ vo ngy 1 thng 4 m lịch. X thu hưởng

hạ liu đt (cung đnh) từ xưng h ngi thứ nhất của quan cấp thấp ni chuyện với quan cấp cao hơn.

hch xa đgt hắt hơi: Mới sng sớm đ hch xa mấy ci liền, khng biết c ai nhắc đy. (theo niềm tin dn gian, nếu c ai nhắc đến tn mnh, mnh sẽ bị hắt hơi) (thv)

hải đường dt (thv) loi hoa c tn khoa học l Camellia amplexicaulis, thuộc chi tr Camellia, họ ch Theaceae. Cy thn gỗ nhỏ, cao hơn 2 m, l dy, di 3-17cm, mặt trn bng lng, mp c kha răng cưa. Hoa lớn, đường knh 1-12cm. Hoa thường c mu đỏ, hoặc trắng, hồng. Ở giữa c nhụy vng. Hoa ny thường c ở trong cc khu vườn xưa, ngy nay t thấy. Hoa hải đường được khắc vo Nghị đỉnh.

hm hồ hm chứa     ng ni bừa, khng c l lẽ: Mụ nớ ăn ni hm hồ hm chứa, ai cũng ngn.

hạm đgt 1. (biến m) hm: Cỏ nhiều như rứa hắn hạm la hết;

   2. hm hiếp: Lng miền cũng c mấy o bị Ty hạm.

hng kỉnh dt tổ chức phường hội của những người thợ rn ở lng Hiền Lương v Ph Bi.

hng thịt ngyt hng c ng (nghĩa bng) ganh ght nhau: Chuyện giữa vợ eng với vợ tui chỉ l chuyện hng thịt ngut hng c, nỏ c chi quan trọng.

hng (+N) dt bẹn (B)

hanh hao tt nng v kh (ni về thời tiết): Trời mấy bữa ni hanh hao qu, hay mnh đi Bạch M một hai hm cho mt h?

hnh l (thv) dt loại hnh khng củ, l nhỏ; hnh hoa (B), danh php khoa học l Allium fistulosum L. thường được xắt nhỏ v rắc vo phở.

hạnh dt (thv) tri giống như chanh, tn khoa học l Citrofortunella microcarpa. Tri hạnh khng chua như chanh v mi cũng khc, do đ khng được ưa chuộng bằng chanh.

ho hớt tt ho hức, mong muốn c ngay lập tức: Khng phải dễ m tề, đừng c ho hớt!

hạp (+N) tt (biến m) hợp: Hai đưa tui hạp nhau ở chỗ thch ăn xi v ght ăn thịt mỡ.

hau hau tt cn nhỏ; choai choai: (N) Hau hau như mấy đứa nớ th mần được cấy chi?

hay m ng khng ngờ: Tui cứ tưởng anh ấy thương tui; hay m khi gặp con nớ anh ơ m mệt rồi lấy hắn lun.

hy (+N) đgt lườm (B), liếc mắt để tỏ tức bực: Người chi m m động một cht l hy với với ngut. Ai m chịu cho được!

hẳm (+N) tt su:

 Bao Vinh cao bợt hẳm bờ,

Ghe mnh lui tới, mẹ nhờ duyn con. (ca dao)

hẩm hẩm tt hơi nng: Trời lạnh trời nng chi tui cũng thch uống nước hẩm hẩm cho dễ tiu.

hấn đt (biến m) hắn: Lc trước hấn khng nghe lời tau, th chừ tau mặc kệ hấn.

hấng đt (biến m) hứng: Con đem thng ra mng xối hấng nước mưa v m tắm.

hầu dt vợ hầu: vợ b; vợ lẻ: Chị cưới hầu cho eng răng chừ rứa? Chị cưới vợ b cho anh khi no vậy?

hẩu lốn tt&dt hổ lốn; mn ăn gồm nhiều mn cn thừa sau buổi kỵ giỗ, v.v. trộn chung v hm lại: Đừng lo ế. Sng mai tụi n sẽ xực hết nồi hẩu lốn ni cho m coi.

he dt rng (trời): He vng th gi, he đỏ th mưa

h (+N) dt 1. hồi; phần đất dưới mi hin ở hai bn nh: Ra đầu h chơi đnh đo đi! 2. sn sau: Mấy đứa by ra ngoi h m chơi cho rộng ri.

pht 1.nhỉ (B) (đặt ở cuối cu): Thằng nớ mới đ m đi m rồi h? 2. no; nh (B), h, hn (N): Tụi mnh chơi nhảy dy h?

   đgt hợp sức: Việc nớ th mấy anh em con h nhau lm một buổi l xong chơ mạ 1o chi!

hẹ (+N) (thv) dt l một loại rau c danh php khoa học l Allium ramosum (hoang dại) hoặc Allium tuberosum (gieo trồng), hoặc Allium odorum L., chữ Hn gọi l cửu thi, cửu thi tử, khởi dương thảo. Hẹ c vị cay, hơi chua. Ở Huế hẹ thường dng trong mn bn nghệ ăn để giải độc, trợ thận, bổ dương, tiu đờm. Trong Nam người ta nấu canh, dng cả l v hoa.

hẹc dt (biến m) hạch: Khng biết răng m hắn nổi cục hẹc nơi hng thiệt to.

hen đgt ho (trẻ con): Mua thuốc hen cho chu uống chưa rứa chị?

hn chi (+N) lt hn no, thảo no (B): Mụ nớ ăn ni hm hồ thiệt; hn chi m khng ai ưa cả. X cậm hn chi

hng đgt hửng; h: Trời hng nắng rồi đ.

heo (+N) dt lợn (B): Chị ra chuồng heo m coi. Mấy con mới đẻ ng khu lắm.

heo nọc (+N) dt lợn ni (B): Quanh đy c ai nui heo nọc khng h?

heo cm dt heo cỏ nui ton bằng cm để c thịt ngon.

heo cấy dt heo ci.

heo cỏ dt một giống heo nhỏ con nhưng thịt ngon, thường được nui thả.

heo mẹo dt heo lai, khng phải giống địa phương.

ht om đgt la lớn: Khng c chi m mạ. Con mượn cục gm của hắn một cht m hắn ht om như rứa đ.

h răng ng hay sao (dng để hỏi hay để by tỏ sự ngạc nhin) Tao ni với mi hồi sng m mi khng nghe h răng? Mạ dặn rồi m mi khng lm h răng?

hết cỡ (+N) trgt hết mức: Mnh ăn ở với hấn như rứa l tử tế hết cỡ rồi m hấn nỏ biết điều chi cả. Mnh ăn ở với n như thế l tử tế hết sức rồi m n chẳng biết điều g cả.     

h trt 1. nh (B); nghen, hen (N) (đặt ở cuối cu để thuyết phục): Chiều ni đi xin h? Mai qua nh tao chơi h! 2. nhỉ (B), hả (N) (để by tỏ nhận thức của mnh): Phim hay qu h!

hỉ mũi đgt x mũi (N), xỉ (B): Khi m hỉ mũi con phải bp một bn, hỉ một bn thi mới khỏi bị đau thốn ln đầu.

hiện ngụy tt lạ thật; phi l: Ni chi m hiện ngụy rứa?

hỉnh hỉnh tt kiu căng: Thằng nớ khng biết c ti cn chi m ci mặt khi m cũng hỉnh hỉnh, khng thm ng ai cả.

hỉnh hỉnh như ch ch cứt ng lm cao: Tui thấy n nớ mới tới nhận nhiệm sở, cũng định cho hỏi lm thn nhưng ci mặt n hỉnh hỉnh như ch ch cứt cho nn tui rờ lui.

hỉnh mũi (+N) đgt nở mũi, vui sướng trong lng: Nghe khen mấy tiếng n hỉnh mũi liền.

h dt vạt o nhỏ bn trong o di, st với cổ v một bn tay để ci khuy:

   Thương tr may o cho tr

   Sớm khuya thiếu nt, thiếu h, trời ơi! (ca dao)

 

   o xa bu răng đnh ơi o,

   Bu xa h o l ngi đạo mần răng?

   Lời thề ni lở non băng,

   Chng m xa thiếp họa trăng xa trời!  (h mi nh)

   đgt ra lệnh dừng lại: H tru lại đi. Ln đy uống miếng nc ci đ!

H Huế

   H l một loại hnh dn ca c cc ln điệu đặc th được diễn xướng trong mi trường lao động, sinh hoạt, lễ hội v cả trn sn diễn. Những người nng dn, người thợ, giới tr thức đều c thể dựa trn ln điệu c sẵn để sng tc, ứng tc ca từ. Lời h cũng c thể l những bi ca dao, những cu thơ được truyền tụng, thường ở hnh thức thơ lục bt, lục bt biến thể v thể tự do. Bn cạnh cc tc giả v danh c hai nh thơ nổi tiếng tham gia sng tc h l cụ Ưng Bnh v cụ Nguyễn Khoa Vy.

h bi chi một loại h do một người nh ci diễn xướng khi những người chơi bi ngồi trong chi chờ nghe kết quả. Tr chơi bi chi được tổ chức trong cc dịp hội h ở lng. Xuất xứ của điệu h ny c lẽ l tỉnh Bnh Định. X bi chi

h bi thai một loại h đi với một tr chơi bi bạc ở lễ hội dn gian, thường l vo dịp tết. Người ta cũng dng bộ bi tới (X bi tới) 30 con, mỗi l bi dn trn một vung lm nơi đặt tiền trn một tấm bảng rộng đặt trn mặt đất. Nh ci cầm một bộ, rt tnh cờ một l rồi đặt ln một đĩa nhỏ, lấy chn p lại, hoặc chuồi con bi dưới chiếu. Thế rồi bắt đầu h (X h bi chi). Người xung quanh đon ra th tự đặt tiền vo . Xong nh ci mới mở chn hoặc rt l bi ra trnh lng con bi thai. Nh ci h to ln tn con bi, giải thch v chung tiền cho những người đon đng v la tiền ở những cửa sai. Sau đ tiếp tục bốc bi v h.

Thiếp đừng nhắc cảnh gia đnh m trăm hờn ngn giận.

Chng ra đi cũng muốn lui về thăm con viếng vợ,

nhưng chng chưa về được v thấy mắt trận đang dn.

Em ở nh nui thầy dưỡng mẹ tạm một thời gian,

Đợi ngy qun th rt hết khi nước lặng thnh an chng về.

Con bi thai: con liễu. Giải thch: Chng ra đi, việc nh giao cho thiếp l phận bồ liễu phải gnh vc.

h bi tiệm một lối chơi bi như h bi thai, nhưng cch chơi lại khc. Nh ci h cu tiệm xong bỏ con bi vo trong một ci hộp kn, mắc ln cy cao với một giải lụa đo phất phơ trong gi. Cu h tiệm cũng được viết trn giấy chữ lớn dn vo thn cy để ai đi qua cũng đọc được. Ngy hm sau nh ci mới nhận tiền đặt cược v lời đon của người chơi. Xong nh ci hạ hộp xuống v cng bố tn con bi. V dụ:

         Dưới gởi thơ ln, trn gởi thơ xuống,

         Đang ăn đang uống bỏ đũa xem thơ,

         Hai hng nước mắt dặm tờ,

         Duyn chng nợ thiếp ai ngờ m xa.

         Đy l con liễu, được giải thch l cuộc tnh duyn đ kết liễu.

h đẩy nốt l thể loại được ht ln khi người ta bắt đầu đẩy đ, nốt từ trn bờ xuống sng hoặc vượt qua cc chỗ cạn cho nn n cũng giống h mắc cạn ở Thanh Ha.

   Ơ...ơ...ơ... Ai sinh cồn cạn ny ra,

   Ao quần rch nt, thịt da gầy mn, la h, la h...

   Ơ...ơ...ơ... Trước mũi xu xa sau li cũng xu xa,

   Đứa m khng đẩy th tri cả b liền con, la he, la h

h đưa linh Khng chỉ l một điệu h, h đưa linh l tập hợp nhiều điệu ht, ma trong đm cng chuẩn bị đưa linh cửu đi an tng ko di cho đến khi hạ huyệt, lấp đất. Lm lễ đưa linh l một đội ht dưới hnh thức một đội cho thuyền để đư a vong hồn người qu cố về qu theo quan niệm sống gửi thc về. Buổi lễ bắt đầu bằng hai bi ma: ma bt dật v ma đi lộn đằng x (ma giống như rắn b). Dẫn đầu đội hnh ma l kp, rồi đến 12 cho con v sau cng l li. Ma xong 2 điệu kp xướng điệu hường, một hnh thức ni lối như trong ht bội, sau đ ht nam linh:

   Nh nhẹ cho đưa ba mi,

   Đưa người về qua bến trần ai.

   Gắng tới ơi b trạo!

 

 (b trạo: người cho thuyền)

Cc cho con đp:Dạ

Sau đ cả đội ht bắt bi v ma như động tc cho thuyền

Cảm thương nỗi thn đem gởi đất,

Đoi trng chừng hồn ha theo my.

Cho con:

H l h rước linh, rước linh phản hồi (trở về)

Sau đ ty vo người qu cố l cha, mẹ, v.v. của gia chủ, li sẽ ht bi ph hợp. Th dụ ht bi con khc mẹ:

Li:

Đưa mẹ về qu, mẹ về đất Phật.

Trời hỡi trời sao dời vật đổi,

Nn chi cỏ ho hoa sầu.

Đm năm canh ngy su khắc con ve ku giục gia,

Con đương mơ mng sực nghe tiếng mẹ ku.

Ty Phương đất Phật mẹ đi khng về.

Cho con:

Hụi bơ h hụi khoan bơ h khoan

Phản hồi đưa linh, đưa linh phản hồi.

Sau đ đến ni li đưa linh, rồi l đưa linh v ht lui thuyền gồm hai điệu l ta l v điệu h cho thuyền.

Li:

Thuyền lui khỏi bến Giang Tn

Cho con:

Ta l tnh tang m nghe ta h ta l tnh tang.

Li:

Phất phơ buồm liễu

Cho con

L h h hồ khoan

Li:

Tay lần cho ba

Cho con:

Khoan h khoan l h hộ h khoan.

Trn đường đưa đm đội ht tiếp tục ht những bi thương khc hoặc an ủi bằng lời ht về số phận kiếp người:

Li:

By giờ lo muốn

Bắc thang ln hỏi ng trời

Để cho người chng ta

Sống mi đời đời khng chết

C được khng hỡi b trạo?

Cho con:

Việc đ khng được m

Li:

Rứa l số cn khn đ quyết

L tạo ha khn d

Ai ai th cũng một chuyến đ

Người người dễ mấy lần qua bến

Bớ b trạo kia ka: my trắng đ ko đến

Đ đ thấy khng: sắp phủ kn sơn ch

Vậy: Phiền b con cổi trật o ra

Rắc buồm lại cho li cho mi xấp.

Khi linh cửu đ được hạ huyệt, lấp đất th sẽ h nện để đầm đất cho chặt v ht v.

h gi gạo loại h đi với cng việc gi gạo. Đến lc hết gạo người ta vẫn cn hứng th ht h cho nn thường ở lại để qua lời ht trao đổi n tnh hoặc chọc ghẹo nhau. Do đ pht sinh hai hnh thức h gi gạo l h đm bắt (tru chọc) v h n tnh. Về sau người ta tổ chức thi h đối đp. Thường th một cối gi người ta cho một cặp nam nữ gi v h. Cũng c thể c hai cặp hay ba cặp.

   Sau cu h cho, h mời l h đối đp, cn gọi l h vay trả hay h đm bắt:

   Nữ: Ơ...hơ Cy chi trn rừng khng la,

   C chi dưới biển khng xương.

   Trai nam nhơn đối đặng, thiếp xin kết nghĩa to khương với cng.

 

   Nam: Ơ...hơ Cy xương rồng trn rừng khng l,

   C sứa dưới biển khng xương.

   Anh đ đối đặng, em phải kết nghĩa cương thường với anh.

 

   Nam: Thng bnh nhiều răng em ku thng bnh t?

   Quả trầu đầy răng em bảo quả trầu khng?

   Ai xui em ăn ở hai lng,

   Ni xui cũng được m ni ngược dng cũng hay.

 

   Nữ: Đ khng chưn, răng anh gọi l đ nhảy?

   Ct khng miệng, răng anh bảo ct gầm?

   Ở xa khng biết nn lầm,

   Khoai lang xắt lt em cứ ngỡ sm bn tu. (h đm bắt)

   Sau những cu đố, tru chọc thử ti, dần dần pht sinh tnh cảm nn cuối cng l ht h n tnh

   Nữ xướng: Hơ hơ hơ khoan mời bạn ta lại h khoan.

   Nam x : Hơ hơ hơ hơ

   Nữ xướng: Hơ.. hơ Thiếp gặp chng như rồng my kia m gặp hội,

   Chng m gặp thiếp như chim phụng hong m gặp cội ng với cnh ng.

   Nam x : Hơ hơ hơ hơ

   Nữ xướng: Mấy lu ni kẻ Hn người Hồ,

   Bữa ni thin tri l ngộ, quyết phn ph cho tận tnh.

   Nam x: Hơ hơ hơ hơ

   Cuối cng buổi h l h từ tạ

   Nữ: Ơ hơ... Con sao hm đ lặn,

   Con sao mai đ mọc bn t tề.

   Anh ơi anh c điều chi phn đi ni lại cho em về kẻo khuya.

 

   Nam: Mnh về răng được m về,

   Cu thơ chưa gởi, lời thề chưa trao.

h ko thc điệu h gắn với hoạt động ko b qua thc, hay ko gỗ qua đo. Nhịp điệu mạnh mẽ, tiết tấu nhanh.

   H l h ln ta ơi h

   H ln cho gỗ ta về ơ hơ hơ hơ, ơ hơ hơ hơ ơ

   Xem ln trời, trời cao m lồng lộng ơ ơ ơ, hơ ơ ơ ơ ơ ơ hơ ơ...

   Ng xuống dưới đất m đất rộng mnh mng         ,

   Trăm năm mnh duyn thắm a tnh nồng.

   Lng chung thủy thề rằng sắt son l hơ hơ l h ln ta ơi,

   Ơ hơ h ln cho gỗ ta về...

   Ơ hơ hơ ơ ho hơ ơ...ơ

h mi đẩy loại h gắn với hoạt động cho mạnh tay khi c gi ngược hoặc cho đi ngược dng nước. Lc ny người cho ngồi quay lưng với hướng tiến v ko mạnh hai mi cho từ xa hướng vo ngực mnh. Ln điệu giống như h mi nh nhưng nhịp điệu nhanh hơn. Từ đ cũng sinh ra hai loại h nữa l h mi xấp nhịp điệu nhanh gấp đi v h mi ba,nhịp điệu nhanh gấp ba.

   Cả chốngcả cho hơ hơ một ha hơ mnh hơ... hơ hơ.

   Một mnh cả chống cả cho rứa khng ai hơ hơ tt hơ.

   Ơ hơ hơ hội tt nước rứa... đỡ hơ hơ hơ hơ hơ ngho.

   Hơ hơ hơ hơ ơ hơ, A ha... ha phen một phen hơ h phen hơ hơ hơ hơ hơ...

h mi nh loại h gắn với nhịp điệu cho đ chậm ri khi thuyền tri theo dng. Lc ny c hai người cho cho nn c thể vừa cho vừa ht nhẹ nhng. Phần ơ h được ko di, v ca từ được lặp lại.

Hơ...hơ hơ......hơ... Đ từ Đng Ba, đ qua Đập Đ,

Đ về Vỹ Dạ thẳng ng ba Snh ơ... ơ...

Hơ...hơ hơ......hơ...Đoi nhn sng Hương nước chảy xinh xinh,

Rứa chừ sng bao nhiu nước ơ...ơ..ơ

Hơ...hơ hơ......hơ.. sng bao nhiu nước dạ em si tnh nhiu với chừ ừ...ư...ơ...ơ... bấy nhiu     ờ...ờ...ờ...

   (lời khuyết danh)

   Biết đu l cầu Thước,

   Mnh mng nguyện ước dưới nước trn trời.

   Đm khuya ngớt tạnh m khơi,

   Khc sng quạnh vắng c người sầu ring.

   (lời của Ưng Bnh Thc Giạ)

   Loại h ny c thể ht chung, c xướng, c x hai lần

   H ci xướng:

   Hơ hơ hơ hơ ơ hời Trước bến hơ hơ hơ hơ hơ hơ hơ hơ Văn Lu chiều h ha hơ chiều hơ hư

   H con x:

   Hơ hơ hơ hơ hơ hơ...hơ

   H ci:

   Chiều chiều trước bến Văn Lu ai ngồi, ai cu, sai sầu, ai thảm,

   Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trng, hơ hơ hơ hơ hơ hơ...

   Thuyền ai thấp thong bn sng, lại đưa cu th mi đẩy h hy

   Hơ hơ hơ hơ mi đẩy nn cho chạnh tấm ha hơ lng

   H con:

   Hơ hơ hơ hơ hơ hơ ơ hơ hơ hơ ơ hơ hơ hơ...

   H ci:

   Chạnh lng non nước l non hơ hơ h hơ

   (lời Ưng Bnh Thc Giạ)

   Ở Quảng Bnh cũng c h mi nh nhưng ln điệu c khc v cao độ của m giai ngũ cung c khc. Người Quảng Bnh ht theo ngũ cung đng, cn người Huế ht theo ngũ cung hơi nam, giọng ai. Đy l điệu h thể hiện phong cch ngọt ngo, duyn dng, tnh cảm su lắng nhất của người Huế.

h nện loại h gắn với hnh thức lao động của một tập thể . Khi h tay cầm vồ hay đầm nện xuống đất trong trường hợp lm nền nh, lm sn hay đắp mộ. Loại h ny c một người xướng lời ca, những người cn lại ht x hay phụ họa lạ h l khoan rất mạnh mẽ.

   Chim khn, lạ h l khoan, đậu nc nh quan, lạ h l khoan

   Trai khn m tm vợ, lạ h l khoan, gi ngoan m tm chồng, lạ h l khoan

   Hết khoan rồi tới hụi, ơ..h hụi, hết hụi rồi tới khoan, ơ hơ khoan hụi h khoan., ơ hơ khoan hụi h khoan.

h l loại h chủ yếu l h đơn, do một người ht khi đi đạp nước, nhổ cỏ, đi bừa, nhất l khi đi lm việc trn cnh đồng một mnh trong đm. m điệu h tha thiết, trầm lắng, do tiếng ko di mnh mang

   ...............

   Chn chi nơi ơ...ơ

   .....................

   Quốc sắc mỹ miều ờ...ơ

   .....................

   Anh lm bạn chi đy với đứng bng tội lắm trăng chiều ơ...ơ

   Với lửng lơ ờ...ơ

   .....................

   C khi nhiều người cng đạp nước th điệu h c xướng (do h ci) v c x (do h con phụ họa)

   H ci:

   ...

   Em khng nhớ lời...

   Khi m khi m a ...ừ.........

   Ruộng kh a...hơ

   H con:

   Ơ.........ơ

   Ố...a...a...ơ...

   H ci:

   Ơ...a

   Nay chự chừ em dậm chn ku một tiếng

   Anh đạp nước bn ...

   A...ờ

   Ờ...a.........

   Cũng phải về

   Ơ...hơ...

   H con:

   Ơ...a...

   Ơ......

   ...ồ...hơ

h quết vi điệu h đi với hoạt động gi đ vi để lm vữa trong xy dựng, cn gọi l h đm vi, tương truyền được hnh thnh khi Đo Duy Từ xy lũy Trường Dục v Lũy Thầy ngoi Quảng Bnh. m điệu giống như h nện, c xướng c x. Mỗi cối c từ 10 đến 20 người chia ra đứng hai bn. Người thợ h đứng ngoi cầm đi sanh đnh nhịp. Người ny h ln một tiếng v đnh một tiếng sanh th tất cả giơ chy ln, đnh tiếp một tiếng sanh mọi người nện chy xuống v ht h khoan hụi. Người h đnh tiếp một tiếng sanh mọi người đưa chy ln, thợ h h tiếp v lại đnh sanh để mọi người nện xuống v x h khoan hụi.

h ru con loại h để ru con ngủ; cũng gọi l h ru em v cc b mẹ khi ni về cc em b đều gọi l em. Th dụ: Eng ơi, bữa ni em nng đầu rồi, eng đi tm thầy về coi một cht.

   Ạ ơ hờ Ru con /em, con/ em thc cho muồi, m để mẹ đi chợ mua vi ăn trầu hờ...

   A ơ hờ Mua vi chợ Qun chợ Cầu ư m mua cau rồi Nam Phổ ci đ mua trầu, m trầu chợ Dinh ơ hờ...

   Ạ ơ...hờ Chợ Dinh bn o con trai i Triều Sơn m ci đ bn nn, m Mậu Ti ci đ bn kim ơ.. hờ

h thai một tr chơi đố chữ tao nh của người xưa. Cu đố l bi thơ được cc cụ h cho vui với bạn b hoặc với học tr. Th dụ:

   Ng lưng cho chng ln ngồi,

   Chẳng thương lại đặt cho lời bất trung.

   Lời giải l ci phản.

h xay la điệu h khi xay la; bộc lộ tnh cảm của người h trong cng việc. Tiết điệu khoan thai, đều đặn với tiếng phụ họa l h.

   H ci:

   Đm năm canh hơ hơ mơ mng bng bạn,

   M ngy su khắc th nhớ nhang trầm với nhang ơ trầm.

   H con:

   L h

   H ci:

   No ai nhắc đến bạn tri m,

   Th l gan kh từng chặng a chặng.

   H con:

   L h

   H ci:

   L gan kh từng chặng l ruột ho bầm khi lại từng khi.

   H con:

   L h.

   Sch tham khảo:

   Tn Thất Bnh. Dn Ca Bnh Trị Thin. Huế: Nh Xuất Bản Thuận Ha, 1997.

   Trần Thy Mai. Dn Ca Thừa Thin, bản thảo, 2002.

hoch lc tt ra vẻ c quyền thế, giu sang: Anh Qu lm chức chi m đi lm c xe đưa đn ng hoch lc rứa h?

hoang tt nghịch ngợm: Mấy đứa ni chơi hoang qu h!

hoang sớm tt biết chuyện yu đương sớm: Mi mới ba mươi m đ c con lớn h! Chắc hồi nhỏ hoang sớm.

hoang trổ trời ng rất nghịch ngợm: Ng ci mặt hắn hiền kh như rứa m hoang trổ trời đ eng nờ.

hong n dt (cung đnh, gốc Hn) bn sơn mu vng hoặc phủ khăn vng.

hong hậu dt (thv) loi cy thn gỗ, l hoặc nguyn phiến hoặc ở đầu lm vo như mng chn b, cho hoa mu tm nhạt, hnh cnh bướm, tn khoa học l Bauhinia variegata, thuộc họ đậu Fabaceae, hoa ban nước (B), hoa mng b (B+N). Trong Nam c mng b hoa trắng, gọi l mng b Si gn.

hong phi dt họ hng vua cha nh Nguyễn: Mấy o nớ cũng thuộc hong phi đ, vua cha m cn l ăn trn ngồi trốc chứ khng phải cực như rứa m.

hoằm xừ tt vạm vỡ: Thằng Ni lớn cht nữa cũng hoằm xừ lắm nghe đng l dn đi biển m!

hc dt gc: Hn bi của con lăn v trong hc rồi ba nờ.

hc b t dt hc b t (N), nơi xa xi hẻo lnh: Nh n Thm ở trong hc b t cho nn t ai tới thăm.

học đgt mch: Đứa m đi học lại chuyện ni cho ba biết th coi chừng tao đ. X mc

học lm (+N) đgt học lỏm (B), nghe, nhn rồi bắt chước lm: Nghề sửa xe đạp ni tui cũng học lm thi chơ khng đi học trường m cả.

học sinh dt người thi đỗ vo cc trường của cc quan Huấn Đạo ở cc địa phương.

học theo (+N) đgt bắt chước: Con đừng học theo ci thi ngang tng, lu lổng rồi đm ra hư thn mất nết.

hi dt sng nhỏ: Tao cuộc mi lặn một nghỉn qua bn t hi đ!

   Tối trời chẳng quản chi ma,

   Thương nhau chẳng quản hi h cạn su. (ca dao)

 

   Thương anh cch hi trở đ,

   Khn thuyền lỡ bộ, kh d nợ duyn. (h)

hỏi tt ngứa (vng Dạ L): Mới ăn canh mn chừ thấy hỏi cổ qu.

hm (+N) dt quan ti.

hỏng (+N) trgt hẫng (B): Trời ti m đường th lại lỗ h lỗ hổng lm tui hỏng cẳng mấy lần.

hoong đgt (biến m) hong; đặt vo chỗ nng cho kh: Mạ giặt xong rồi con quạt một thau than để hoon mấy ci đồ nghe!

hp dt (thv) một loại trc thn nhỏ, thường mọc thnh bụi, dng lm hng ro, c tn khoa học l Arundo multiplex. Người ta thường lấy thn cy ny lm cần cu, cn trẻ con hay dng lm sng (giống như ci bơm xe) v hột b lời lm đạn - tiếng nổ nghe cũng dn d v trng đạn cũng kh đau:

   Con c trc vi bởi v nước chảy,

   Cần cu nọ gy bởi bụi hp cong.

   Bởi anh mượn người mối li khng xong,

   Nn duyn em trắc trở, xui tấm lng kh ngui. (h Huế)

hoọng trgt quch: Mần hoọng đi. Lm quch đi.

h (+N) tt vẩu (B); chỉ hm răng nh ra pha trước: O nớ mặt my đẹp đẽ, chỉ c hm răng hơi bị h, tiếc thiệt!

hổ ngai tt (biến m) hổ ngươi; mắc cỡ (N): Ci đồ ăn ni khng biết hổ ngai!

hổ ngươi dt (thv) cy mắc cỡ (N),  trinh nữ, l loi cy bụi, mọc hoang dại, c tn khoa học l Mimosa pudica L.. Loại cy hổ ngươi thường gặp c gai tn l Mimosa diplotriocha, cao 30-40 cm, thn c gai mc. L kp chn vịt, cuống l c nhiều lng, mang bốn nhnh l cht hnh lng chim. Phiến l cht nhỏ, gồm 15-20 đi, khi đụng th cụp lại. Hoa mu tm, tụ lại thnh hnh cầu. L cy được dng để trị chứng mất ngủ, suy nhược thần kinh.

hộc (+N) dt ngăn ko: Mạ ơi cy thước con để trong hộc bn chừ m rồi a?

hồi (+N) đgt từ chối lm một việc đ hứa: Để tui chạy qua nh bc Triền hồi lại việc hi dừa rồi về đưa con Tẻo đi bc sĩ.

hồi loan đgt dt (cung đnh, gốc Hn) (vua) ngự gi trở về.

hồi nớ dt thuở ấy: Hồi nớ khng biết anh c để ci o hng xm tc đnh con rt hay khng?

hồi sớm (+N) dt lc sng: Dạ thưa bc ba con đi lm từ hồi sớm rồi.

hồi t Nh hồi nớ

hổi hổi trgt hi hổi (B): Nng hổi hổi vừa thổi vừa ăn. (thnh ngữ)

hỗn đẩu tt & trgt hỗn ho: Cc em đừng ăn ni hỗn đẩu với người lớn. Người ta sẽ ni l ba mạ mnh khng biết dạy con, nghe chưa?

hng (+N) đgt đồ (B), hấp, nấu bằng hơi nước: Nấu mn xi v phải hng xi trước đ con nờ!

   dt ci ch (B), xửng (N) lm bằng nhm, c hai lớp đy: đy dưới để chứa nước đun si, đy trn c lỗ để hơi nước bốc ln.

hng dt 1. (đv) con ba ba.

   2. hng (biến m): Mệ bị đau ci hng qu.

hốt dt (cung đnh) thẻ cầm tay của vua quan, thường cầm bằng hai tay để tăng vẻ trang trọng. Hốt của vua lm bằng ngọc, gọi l ngọc khu, hốt của cc vương hầu v quan lớn lm bằng ng voi, hốt của quan nhỏ lm bằng xương c, hoặc lm bằng gỗ sơn trắng, một mặt c gắn gương soi để xem dung mạo, o quần đ chỉnh tề chưa trước khi vo chầu vua. Ngoi ra cn c hai ci hốt mang chữ tấu trung nghim, tấu ngoại chỉnh do một vị quan đưa ln bo cho vua biết trong ngoi đều nghim chỉnh, c thể bắt đầu lễ thiết triều.

hột (+N) dt hạt (B): C mấy hột cơm m ăn khng hết lm răng m mau mạnh được?

hột nổ dt hột trn lm bằng gạo rang phồng to, đường knh khoảng 5 ly, c nhuộm mu hồng v trắng, xanh, vng, dng để cng c hồn cng với gạo muối.

hột to co dt hột sc sắc. Mấy hột to co n để trong hộp ni chừ m rồi h?

hỡi hờ tt hớ hnh: Răng m cửa nẻo để hỡi hờ rứa con? Mạ đ dặn l khi m mạ đi khỏi con phải kha cửa lại. C ngy ăn trộm hắn v hắn dọn sạch nh đ con nờ!

hờm đgt thủ; giấu sẵn: Thằng ăn trộm khng ngờ l tui đ hờm sẵn ci đi. Hắn vừa l đầu v l tui phang liền.

hơng đgt (biến m) hưng (gốc Hn), đứng ln (sau khi lạy): Lễ tam bi! Hơng!Bnh thn!

hớng đgt (biến m) hứng: Hớng nước mưa m tắm cho hết sảy.

hu tht ơi (từ dng để gọi): Hu ba hồn, bảy va con tui!

   đgt ku (ch):Con ch m rồi? Hu v dọn cứt em một cht.

hũ mắm treo đầu gin dt người con hay chu rất qu (hoặc l con một, hoặc l chu đch tn): Thằng nớ l con một, l hũ mắm treo đầu gin của ba mạ hắn đ.

hụ dt hũ (biến m): Thằng Hỉ đi m m để hụ đọi nghinh ngang ri h?

hun tước dt (quan chế) tước vị để tặng cho người ngoi hong tộc c cng lớn. C năm tước: Cng, Hầu, B, Tử, Nam. Tước Cng c Quốc Cng, Quận Cng lấy tn một phủ, tước Hầu c Huyện Hầu lấy tn một huyện, tước B lấy tn một tổng, tước Tử lấy tn một x, tước Nam lấy tn một lng. Những tước ny dưới thời nh Nguyễn chỉ l mỹ hiệu, khng c thi ấp, đất đai thực sự như dưới thời L, Trần.

huện đgt đnh: Mấy đứa by c im khng? Tao huện một trận by chừ.

hui đgt thui: Mạ ơi, họ lm chi m hui cả con b, ng bắt khiếp rứa?

hun (+N) đgt hn: Coi xi n thấy trai gi bn Ty hun chắc ngoi đường khng ốt dột chi cả, ngụy tặc thiệt.

hung tt nhiều: C mấy đứa thi m chị cho chi m hung rứa?

hứa lo (+N) đgt hứa m khng thực hiện: Đừng tin thằng cha nớ; hắn hay hứa lo lắm.

hừng hậy đgt sừng sộ: Mi dm hừng hậy với tao ? Mi về hỏi ba mi coi c biết ng Cửu Khu hay khng.

hườm hườm (+N) tt (tri cy) ửng vng, hay ửng đỏ, dấu hiệu gần chn: Con ni thiệt l lay; tri mới hườm hườm răng mi đ hi rồi?

hương nhu(+B) dt (thv) rừng, ta (N), l loi cy nhỏ, mọc hoang dại, c tn khoa học l Ocimum tenuiflorum. Hương nhu c hai loại : trắng v ta, nhưng người ta thấy loi c mu ta nhiều hơn. Cy cao 1, 5-2m, hnh gần như vung. Thn v cnh đều c mu ta. L thun di hnh mc, di 1-5 cm. Hoa mu tm, mọc thnh chm. L v hoa v ra c mi thơm đinh hương, cho nn người ta dng để gội đầu. L v thn cy phơi kh hay để tươi được dng lm thuốc chữa bệnh cảm nắng. Do hương nhu tnh ấm, gip cơ thể tho mồ hi, giảm đau đầu.

hường (+N) dt hoa hồng (biến m do hy kỵ):

   Trồng hường bẻ l che hường,

   Thương nhau bất quản đỗi đường xa xui.(ca dao)

 

   tt mu hồng: Tết mạ may cho con một ci o đầm hường nghe mạ.

 

 

TRỞ VỀ MỤC LỤC

 

 

art2all.net