Lê
Khắc Thanh Hoài
CÔ ĐƠN
Không một ai trên cơi đời mà không
một lần trải nghiệm một thứ t́nh cảm buồn bă, hụt hẩng v́ không có ai để
chia sẻ, thốt lên điều ǵ đó tự đáy ḷng sâu thẳm, hoặc có chia sẻ được
cùng ai điều ǵ đi nữa, những mong được cảm thông, th́ lại không được
cảm thông, mong được hiểu th́ lại không được hiểu, không hiểu đúng, lại
c̣n bị hiểu sai, hiểu lệch lạc, hiểu méo mó, hiểu ngược ngạo, nói một
đằng hiểu một nẻo, mong được chấp nhận th́ lại không được chấp nhận,
không được đáp lại như ư muốn, những điều đă bày tỏ, đă thuyết minh, đă
thuyết phục, thậm chí phải van lơn, cầu khẩn, đă dùng mọi cách để chứng
minh, phân trần, biện bạch, biện hộ, để cho trắng th́ ra trắng, đen th́
ra đen, nhưng rồi mọi cố gắng đều thất bại. Không nhận được một cái gật
đầu, không một lời nói đồng ư, không một cử chỉ thỏa thuận, không một
dấu hiệu được ai đó tỏ cho biết là họ theo phe ḿnh, ủng hộ ḿnh, v́
ḿnh, v́ hành động hay tư tưởng của ḿnh. Rốt cuộc chỉ thấy một ḿnh
ḿnh trơ trọi với những ǵ ḿnh ôm ấp trong ḷng, chỉ thấy một ḿnh ḿnh
chống chọi với t́nh thế đang diễn ra trưóc mắt, mọi người đều quay lưng,
có khi im lặng lạnh lùng, có khi mạt sát thị phi. Tất cả đều như những
mủi tên nhọn ghim vào tim ḿnh. Ḿnh bị tổn thương trầm trọng như con
chim bị bắn trúng đạn nằm rơi xuống mặt đất, ḿnh quằn quại, đau đớn và
ḿnh gào lên « Ôi ! tôi cô đơn !»
Ư nghĩa của hai chữ cô đơn thật ra quá giản dị, chỉ là một ḿnh, cô là
một ḿnh, lẻ loi, đơn cũng là một ḿnh, đơn chiếc. Một ḿnh, nhưng cái
một ḿnh này, ngoài cái thân th́ c̣n có cái tâm, ngoài cái phần vật chất
th́ c̣n có cả phần tinh thần, tâm linh. Chỉ một ḿnh, biểu hiện qua thể
xác và cũng chỉ một ḿnh, biểu hiện qua phần tinh thần. Khi nói cô độc,
là nói nói đến cái thân xác, chỉ có một ḿnh nó. Khi nói cô đơn là nói
cái phần tinh thần, cũng chỉ một ḿnh nó. Ḿnh với Ḿnh. Ta với Ta. Cái
Ḿnh, cái Ta ở ẩn phía bên trong cái thân thật quá phức tạp và…lăng
nhăng như một chùm dây thần kinh trong bộ năo ! Nh́n thoáng qua những
tưởng là đơn sơ nhưng cái Ḿnh cái Ta này cũng có thể là đầu mối của
muôn vàn tai họa, hạnh phúc hay khổ đau, chiến tranh hay ḥa b́nh !
Chỉ một thân một ḿnh, không ai kề cận, không ai để chia sẻ một căn nhà,
một căn pḥng, một mâm cơm, một chiếc giường th́ đó gọi là cô độc.
Chỉ một thân một ḿnh, không ai kề cận, không ai để chia sẻ một căn nhà,
một căn pḥng, một mâm cơm, một chiếc giường và chia sẻ cả buồn vui
sướng khổ th́ không những là cô độc mà c̣n cô đơn.
Cũng chỉ một ḿnh, không ai kề cận, không ai để chia sẻ một căn nhà, một
căn pḥng, một mâm cơm, một chiếc giường nhưng lại chia sẻ được buồn vui
sướng khổ qua các phương tiện truyền thông hiện đại hay chỉ qua những
bức thư viết tay, mực xanh giấy trắng, như những thập niên trước th́
thực sự có cô độc nhưng không cô đơn.
Không một thân một ḿnh, có người kề cận, có người để chia sẻ một căn
nhà, một căn pḥng, một mâm cơm, một chiếc giường nhưng lại không chia
sẻ được buồn vui sướng khổ th́ không cô độc mà vô cùng cô đơn ! Đồng
sàng mà dị mộng th́ không ǵ buồn hơn.
Thực ra th́, khi ngủ, « mộng ai…nấy mộng » là chuyện thường t́nh nhưng
khi thức mà vẫn « mộng ai…nấy mộng » mới thật sự là cô đơn. Cùng cực cô
đơn.
Mộng ở đây là tâm tư, là nỗi ḷng, là hoài mong, là hi vọng, là khát
khao, là ao ước, là « tơ tưởng ». Những sợi tơ ḷng dệt trong ư tưởng,
trong nghĩ suy kết lại thành những dây chuyền của cảm xúc, làm rung động
cả hồn lẫn xác. Và cô đơn là khi chỉ có một ḿnh Ta với Ta để đón nhận
và cảm nhận những làn sóng cảm xúc vi tế đó. Những dây chuyền của cảm
xúc này rung động mănh liệt nhất là khi yêu mà chẳng được yêu lại !
Bất cứ ai, trai gái, già trẻ, lớn bé, thông minh, ngu dốt, có học, vô
học, có tài, bất tài, có địa vị, không địa vị, trí thức, thợ thuyền, đẹp
đẽ, xấu xí, lành lặn, tật nguyền, lanh lợi, chậm lụt, nhà quê, tân thời,
văn minh, chậm tiến, triệu phú, ăn mày, tu sĩ, phàm phu, triết gia, khoa
học gia, chính trị gia, kinh tế gia…Ai cũng có một lần trải nghiệm nỗi
cô đơn, cảm giác bơ vơ, lạc lơng, bị bỏ rơi, bị cô lập, bị đào thải, bị
ruồng bỏ…những sợi tơ ḷng rung lên những tiếng nấc, nghẹn ngào, thổn
thức…Trừ những kẻ có trái tim hoàn toàn sắt đá, không cần chia sẻ, không
cần cảm thông. Đó thường là trái tim của những kẻ độc tài, chỉ biết áp
đặt, ra lệnh, mọi người phải tuân theo, ư của họ là đúng, tư tưởng của
họ là có giá trị, họ không hề sai, họ không biết cô đơn hay là họ gạt bỏ
cô đơn ra ngoài tâm tư v́ họ bắt buộc mọi người phải nghe họ, dù muốn dù
không, sẳn sàng dùng cả bạo lực !
Hoặc những vị nào đă tu quá cao, đạt được cái Tâm Bất Động, vượt ra khỏi
mọi xao xuyến hệ lụy của cuộc sống, th́ vị nầy chẳng bao giờ thấy cô đơn.
Đạo Phật thường dạy điều phục tâm để không bị tám ngọn gió của thế gian,
« Bát Phong » làm khổ. Tám ngọn gió là những điều khen, chê, được, mất,
hơn, thua, khổ, sướng. Tám ngọn gió này bao gồm những thăng trầm của
cuộc đời, khi thịnh khi suy, khi được ca ngợi, hoan hô, khi bị chỉ trích,
đả đảo, ngộ nhận, khi được lợi lộc, phú quí, khi tiêu tan tài sản, nghèo
cùng đói rách, khi hạnh phúc, khi đau khổ.
Trước những điều tốt hay xấu, như ư hay bất như ư xảy đến cho ḿnh th́
chỉ có thể dùng Tâm để đối trị mọi xao động, nao núng, bất an. Không thể
chờ đợi ǵ bên ngoài. Chỉ có như vậy mới t́m thấy an lạc thực sự. Cô đơn
không thể có khi mà Tâm đă an. Người hành Thiền là người đang t́m cách
chuyển đổi, trút bỏ cái Tâm nặng nề như núi để có cái tâm tựa lông hồng
bay nhẹ nhàng thoải mái trong không trung. Xin đừng lầm lẫn với cái Tâm
vô cảm.
Con người cô đơn là v́ luôn luôn chờ đợi sự đền đáp, sự tôn vinh, sự
thừa nhận, sự công nhận, sự đánh giá đúng tầm vóc, tương xứng với tài
năng, đức độ của ḿnh, hay chỉ là phù du như sắc đẹp, tướng tốt hiện ra
bên ngoài. Chờ đợi sự đền đáp bằng tinh thần, bằng t́nh cảm cũng như vật
chất. Chính sự chờ đợi này gây khổ cho con người. V́ không bao giờ có sự
chờ đợi mà được đáp lại trọn vẹn, hoàn hảo. Tâm con người chao đảo như
chim trúng đạn. Như vậy chuyện điều phục tâm trong Phật giáo là hợp lư
hợp t́nh, hợp thời hợp thế. Bất cứ trường hợp nào, bất cứ hoàn cảnh nào
đều phải dụng Tâm để bên trong vững vàng trụ trong an lạc, bên ngoài,
ngoại cảnh chẳng thể xâm phạm làm điêu đứng, mất thăng bằng.
Nhưng con đường điều phục Tâm không phải dễ dàng. Đó là một lộ tŕnh khá
dài và gian nan, cần nhiều nghị lực.
Vừa mới mở mắt chào đời đă…cô đơn nên mới khóc rống ? Phải tự ḿnh chống
chọi với một môi trường c̣n nguyên xa lạ sau chín tháng mười ngày yên
ngủ trong bụng mẹ. Cô đơn hầu như gắn liền với thân phận con người ?
Hăy lang thang một ṿng từ căn nhà hay căn pḥng của ḿnh, bước ra đường
phố, đầu ngơ đă có người ăn mày ch́a tay chờ đợi. Nh́n vào ánh mắt của
họ, ta đă thấy một nỗi cô đơn hiện lên rơ ràng qua lời van xin. Trừ khi
gặp phải một ăn mày…giả dạng ! Sống ở thời đại này, dường như chuyện ǵ
cũng có thể xảy ra ! Trong trường hợp này, chính ta là người cô đơn v́
bị…lừa !
Khi đi bộ th́ ta mới dễ dàng tiếp cận với những người chung quanh. Thử
đi chậm lại và quan sát làn sóng người vây quanh, nhất là vào những giờ
tan sở, mọi người hấp tấp ra về, chờ xe buưt hay leo lên tàu điện ngầm,
chờ taxi hay leo lên xe hơi, ngồi trên xe xích lô, đạp xe đạp hay đi bộ…ít
có thấy một khuôn mặt vui tươi, đương nhiên, chắc chắn rồi, v́ đó là
khuôn mặt của sau buổi làm việc mệt nhọc, nhưng nếu nh́n kỹ ta sẽ nhận
ra, có khuôn mặt nao nức quay về, và cũng có những khuôn mặt thật sự
chán chường, tuởng như là họ rời bỏ chỗ này nặng nề mệt nhọc và sẽ đến
một nơi khác cũng không đem lại an b́nh ǵ cho họ. Nỗi cô đơn hằn lên
trên khuôn mặt, dáng điệu, cử chỉ của họ.
Không phải ai cũng quay về với vợ đẹp con ngoan, cơm lành canh ngọt. Có
những thực tế phũ phàng và cay đắng núp đằng sau những căn biệt thự sang
trọng. Nhưng cũng có những niềm vui nhẹ nhàng giản dị sau những mái nhà
lụp xụp. Và cũng có những ngơ hẹp tối tăm càng làm thêm thê thảm đau
buồn những số phận hẩm hiu.
Cô đơn v́ thực tại không đem lại đúng như ư muốn. Điều mong cầu chờ đợi
không được đáp ứng, thỏa măn. Niềm vui đang có bỗng dưng đứt ngang. Hạnh
phúc đang có bỗng dưng tuột khỏi tầm tay. Phải xa ĺa người thân yêu,
quí mến. Đối mặt với kẻ thù, không ưa, không mến. Bệnh tật, tai nạn bất
ngờ xảy đến. Túng thiếu, lo âu chạy ngược chạy xuôi, bị chủ mắng nhiếc
quở trách, kẻ gian lường đảo, làm ăn thua lỗ, mất sở mất việc, bạn bè lơ
là, người yêu ruồng bỏ, phản bội, đành nhẫn nhục bỏ qua, ngậm miệng, cúi
đầu, lao lực kiếm từng miếng ăn, từng đồng tiền trả nợ, trả thuế, chạy
đủ thứ tiền để chi tiêu, bảo đảm một đời sống vật chất cho người thân,
cho chính ḿnh, nhưng rồi vẫn cảm thấy một nỗi buồn nằng nặng trong ḷng,
dường như không ai thèm biết đến công lao của ḿnh, không ai nhớ ơn ḿnh
một cách xứng đáng, đó chỉ là bổn phận của ḿnh, trách nhiệm của ḿnh,
không làm tṛn không được, thế thôi, ḿnh có nằm xuống, ngày mai cuộc
sống vẫn tiếp tục, mặt trời vẫn sáng và mọi sự đều nhanh chóng đi vào
quên lăng. Dường như ai ai cũng mang một nỗi cô đơn như thế. Ḿnh thương
cho ḿnh quá !
Cái hành tŕnh vừa cô độc và cô đơn, hoặc không cô độc mà vẫn cô đơn,
hoặc ngược lại, chẳng cô độc cũng chẳng cô đơn, dường như đă được vạch
sẳn nơi bản đồ của đời người. Ta có ít lựa chọn mà có lựa chọn cũng chưa
chắc được. V́ không một ai có thể khẳng định được điều ǵ đó sẽ xảy đến
với ḿnh. Chỉ đến lúc nhắm mắt xuôi tay, con người mới có thể « tính sổ
» về đời ḿnh. Vâng, tôi đă đạt được điều này, tôi đă không làm được
việc kia, tôi đă thất bại chỗ này, tôi đă thành công chỗ kia, tôi đă may
mắn, tôi đă thiếu cơ hội, tôi nuối tiếc, tôi đáng trách, cũng như tôi
hài ḷng và không có ǵ đáng trách, và rồi vẫn c̣n lại, cũng không ít,
những món nợ chưa đền xong, nợ tiền cũng như nợ t́nh.
Có ít kẻ mỉm cười nhắm mắt th́ cũng có lắm kẻ mếu máo ra đi.
Nỗi cô đơn bám chặt cả linh hồn !
Nợ t́nh chưa trả cho ai
Khối t́nh mang xuống tuyền đài chưa tan !(1)
Trăm ngàn vạn chuyện, hằng hà sa số điều bất như ư, bất toại nguyện,
những điều hiểu lầm, hiểu sai, những t́nh huống ngang trái éo le, những
hoàn cảnh ép buộc, bất khả kháng, những oan ức không thể giải, những rủi
ro không thể tránh, những oán thù trách móc không thể ngăn, không thể
cản…Tất cả đẩy con người vào nỗi cô đơn vời vợi.
Ôm ḷng đ̣i đoạn xa gần
Chẳng ṿ mà rối chẳng dần mà đau !(2)
Trước nỗi cô đơn, con người thường không biết cách giải tỏa, hóa giải
hay « chữa trị » mà thường lựa chọn những giải pháp dễ dăi như say sưa
rượu chè, bài bạc, trác táng để quên sầu riêng, nỗi ḷng không được diễn
tả, cảm thông. Ngay cả các cách giải trí lành mạnh khác như thể thao,
nhảy đầm, hát karaoké, xem phim, chơi games (chưa hẳn là lành mạnh), du
lịch… Tất cả chỉ là để tạm quên, tạm đè xuống đáy ḷng, tạm lờ, không
nghĩ tới, không xem là quan trọng và cố tận hưởng giây phút hiện tại
nhưng thực ra vấn đề vẫn không hề được giải quyết và trong ḷng con
người đó, nỗi cô đơn vẫn hiển hiện, chỉ chờ hoàn cảnh thuận tiện là bùng
nổ. Không lạ ǵ những cơn « thịnh nộ » bỗng đâu kéo đến chỉ bởi một lư
do nhỏ nhặt, một giấy đệ đơn ly dị bất ngờ, một đơn thôi việc không
chính đáng, một bức thơ « lẩm cẩm » tuyệt giao với người bạn chí thiết,
thậm chí có khi « từ » cả cha mẹ, con cái ḿnh ! Tất cả v́ nỗi cô đơn
gậm nhấm đă từ lâu mà không biết.
Cô đơn « một » bỗng trở thành « mười » lần cô đơn hơn !
Con người nhốt tù ḿnh trong nỗi cô đơn và xem tất cả kẻ chung quanh là
địa ngục.
L’enfer, c’est les autres ! (3)
Con người b́nh thường trong cuộc sống th́ không ai biết nỗi cô đơn của
họ v́ họ không nói ra cho tất cả mọi người biết, v́ họ là « thường dân »
hay chỉ là « phàm phu » h́nh ảnh tên tuổi của họ không in trên mặt báo,
họ đi đâu không có ai cúi đầu chào hỏi, chắp tay lễ lạy, nhưng không
phải thế mà họ không cô đơn. Ngược lại nỗi cô đơn của họ c̣n cao, c̣n
dày, c̣n mênh mang hơn nữa, v́ chỉ việc được xem như là một thường dân,
một phàm phu cũng làm họ cảm thấy như bị hạ thấp, nhỏ nhoi. Nỗi cô đơn
của họ chỉ tăng mà không giảm !
Các người nổi tiếng th́ họ chỉ muốn dấu nỗi cô đơn của ḿnh, họ chỉ muốn
đưa ra những h́nh ảnh đẹp về ḿnh, luôn tươi cười hạnh phúc. Hăy nh́n
những h́nh ảnh về các tổng thống và phu nhân của họ. Luôn luôn là những
h́nh ảnh cực kỳ hạnh phúc, tuyệt vời, xứng đáng là vị nguyên thủ của
quốc gia. Chỉ cần một vài h́nh ảnh thật tuyệt đẹp về một gia đ́nh gương
mẫu là một ứng cử viên tổng thống có tràn trề hi vọng kiếm thêm thật
nhiều cử tri bầu cho ḿnh.
Trong thực tế, đă có những vị tổng thống mà sau khi họ qua đời người
ta mới phanh phui những chuyện ngoại t́nh, con rơi con rớt !
Sống giả dối cũng là một nỗi cô đơn đè nặng. Một bước ra đường là bị các
fans hâm mộ hay paparazzi theo đuổi cũng là chịu áp lực của nỗi cô đơn.
Họ không thể sống b́nh thường, thản nhiên, vô tư và thoải mái. Mặt trái
của sự nổi tiếng mà họ phải gánh chịu là nỗi cô đơn không thể sống với
bản chất tự nhiên, không phấn son, không làm dáng, không kiểu cách,
không thể ăn mặc sao cũng được, không hợp thời trang, không sành điệu,
không thể không có hàng hiệu…dường như điệu bộ nói năng của họ đều không
thật và họ tự chán lấy ḿnh, nhưng bản ngă tự kiêu và tự măn với cái
danh hiệu được xưng tụng làm họ tự nhốt ḿnh trong cô đơn. Sự cô đơn
được lựa chọn và chấp nhận. Nếu không chấp nhận được hay quá mệt mỏi với
sự giả dối th́ họ t́m quên trong chất nghiện, chất say và có khi tự hủy
diệt, ư thức và cả vô ư thức. Điều này hay xảy ra trong giới gọi là «
Show biz ». Sẳn tính nhậy cảm, các nghệ sĩ rất dễ sa vào lưới cô đơn.
Cộng thêm vào những khó khăn riêng của nghề nghiệp, họ lại sống trong
một môi trường mà mọi sự đều có thể diễn ra nhanh như chớp và cũng có
thể biến mất nhanh hơn cả sao băng. Nỗi cô đơn của họ là phải giă biệt
ánh sáng và lùi vào bóng tối, trong khi họ không muốn, chưa muốn.
Ngược lại cũng có nỗi cô đơn của những kẻ ở trong bóng tối và chỉ mơ ước
cái ngày bước ra ánh sáng !
Xem lại phim « Limelight » của Charlie Chaplin, anh chàng Charlot thiên
tài, ta sẽ thấy rất rơ nỗi cô đơn của hai kẻ đang đi trên hai chuyến tàu
ngược chiều này, một tên hề về già phải vĩnh biệt đèn màu sân khấu và
một vũ nữ xinh đẹp son trẻ đang tiến dần đến ánh sáng chói lọi của đèn
màu sân khấu. Hai cảnh đời trái ngược, hai nỗi cô đơn gặp nhau trong
t́nh thương, trong sự nâng đỡ nhau. Nhưng rồi đường người nào người nấy
đi. Tên hề già chết trong câm lặng, khi ánh đèn màu vụt tắt. Cuộc đời là
thế thôi. Chỉ cần nghe phần âm nhạc trong phim cũng thấm thía nỗi cô đơn
diệu vợi đó !
T́m hiểu thêm, ta được biết Charlot đă thực hiện cuốn phim Limelight vào
năm 1952 ở Mỹ, v́ lư do chính trị thời đó, Charlot phải di cư sang Thụy
sĩ, măi đến năm 1972, tức là 20 năm sau cuốn phim mới được tŕnh chiếu
và c̣n được giải Oscar về Nhạc Phim. Trong 20 năm, nỗi cô đơn của
Charlot biết phải diễn tả như thế nào đây ?!
Cái chết bên cạnh những liều thuốc ngủ của cô đào Marylin Monroe xinh
đẹp, quyến rũ không ai mà không nhớ và thương tiếc. Nếu chẳng phải v́ cô
đơn th́ c̣n có thể là ǵ ?
Các vụ tự kết liễu đời ḿnh tựu trung chỉ xuất phát từ một nỗi cô đơn
nào đó quá sức chịu đựng.
Nguyễn Du có làm bài thơ về một ca nữ đă tự hủy ḿnh « Điếu La Thành Ca
Giả » và cũng kết luận « Chắc nghĩ rằng đời không ai hiểu ḿnh » Cô đơn
là thế, không được người khác hiểu ḿnh.
Các văn nhân, thi sĩ có may mắn diễn đạt nỗi cô đơn của ḿnh qua thơ văn
nên có phần vượt qua dễ dàng hơn người khác, những bức bách, dày ṿ của
nỗi cô đơn.
Nỗi cô đơn của cụ Nguyễn được thấy rơ trong hai bài thơ chữ Hán « U Cư »
được dịch là Ở nơi U Tịch, một thiên tài mà phải sống bần bạc, giả vờ,
sợ hăi :
Hoa đào, lá đào rụng tả tơi
Cánh cổng xiêu vẹo, bên trong là chiếc nhà bần bạc
Ở trọ lâu ngày, quên bẳng ḿnh là khách
Qua nhiều năm, biết cái già đă đến với ḿnh
Ở đất khách, giả vụng về để pḥng thói tục
Gặp đời loạn, v́ muốn bảo toàn sinh mệnh, nên luôn sợ người ta.
Xiêu dạt đến bạc đầu, có thành việc ǵ đâu ?
Gió tây thổi rơi, chiếc khăn thâm nhỏ hẹp.(4)
Nỗi cô đơn của Trần Tế Xương thiết yếu là trong việc khoa cử :
Bụng buồn c̣n muốn nói năng chi?
Đệ nhất buồn là cái hỏng thi.
Một việc văn chương thôi cũng nhảm
Trăm năm thân thế có ra ǵ !(5)
Nỗi cô đơn của Cao Bá Quát là nỗi cô đơn của kẻ nh́n đời lên xuống và
cũng muốn buông xuôi:
Thế sự thăng trầm quân mạc vấn
Yên ba thâm xứ hữu ngư châu
Vắt tay nằm nghĩ chuyện đâu đâu
Đem mộng sự đọ với chân thân th́ cũng hệt (6)
…
Cuộc vuông tṛn phó mặc khuôn thiêng (7)
…
Làm chi cho mệt một đời.(8)
…
Ba vạn sáu ngh́n ngày là mấy
Cảnh phù du trông thấy cũng nực cười
Thôi công đâu chuốc lấy sự đời
Tiêu khiển một vài chung lếu láo.(9)
Nỗi cô đơn của Lưu Trọng Lư th́ dính dáng đến giai nhân, thi sĩ và giai
nhân vẫn thuờng gặp nhau, nhưng lại không cùng sát cánh, cùng song hành:
Em là gái trong song cửa
Anh là mây bốn phương trời
Anh theo cánh gió chơi vơi
Em vẫn nằm trong nhung lụa.(10)
Nỗi cô đơn của Bùi Giáng th́ mang nặng t́nh gắn bó với cơi trần gian:
Ngày sẽ hết tôi sẽ không ở lại
Tôi sẽ đi và chưa biết đi đâu
Tôi sẽ tiếc thương trần gian măi măi
V́ nơi đây tôi sống đủ vui sầu.(11)
Nỗi cô đơn của Hàn Mặc Tử th́ quá mênh mang, dàn trải suốt cả cuộc đời
ngắn ngủi mà các nỗi thất vọng về t́nh yêu th́ hầu như liên miên bất tận
và qua đó ta đă thấy loáng thoáng bóng dáng của cái chết :
Nguồn thơ ứa măi hai hàng lệ
Tờ giấy hoa tiên cũng ướt mèm !(12)
…
Anh nằm ngoài sự thực
Em ngồi trong chiêm bao
Cách nhau xa biết mấy
Nhớ thương quá th́ sao ?(13)
…
Máu đă khô rồi, thơ cũng khô
T́nh ta chết yểu tự bao giờ
Từ nay trong gió – trong mây gió
Lời thảm thương rền khắp nẻo mơ.(14)
…
Ta trút linh hồn giữa lúc đây
Gió sầu vô hạn nuối trong cây
C̣n Em sao chẳng hay ǵ cả ?
Xin để tang anh đến vạn ngày !(15)
Thử t́m hiểu nỗi cô đơn của Hàn Mặc Tử qua bài thơ nổi tiếng và gắn liền
với một người con gái xứ Huế.
Chỉ một câu mở đầu của bài thơ “Đây Thôn Vĩ Dạ” đă cho thấy nỗi cô đơn
cùng cực của Hàn Mặc Tử. Tác giả tự xướng câu hỏi “ Sao anh không về
chơi thôn Vĩ ” Tự xướng ? Phải, v́ thực ra câu hỏi này không hề là của
một giai nhân thốt lên, mà chính Hàn Mặc Tử tự ḿnh đặt câu hỏi để rồi
tự ḿnh nh́n và thấy, cái nh́n xôn xao trong “ tơ tưởng” đă cho thấy
nắng mới lên, cho thấy hàng cau, cho thấy vườn ai xanh mướt, cho thấy lá
trúc, cho thấy khuôn mặt, cho thấy gió, cho thấy mây, cho thấy gịng
nước buồn thiu (hay chính ḷng ḿnh buồn thiu ?) cho thấy hoa bắp lay,
cho thấy thuyền, cho thấy trăng, cho thấy rất nhiều nhưng chỉ được là “
mơ ”. Mơ khách đường xa. Ở đây chỉ mơ mà không thấy, v́ khách đường xa
không bao giờ đến, cũng thế, ở đây chỉ thấy áo trắng mà không biết có
phải là Em : “Áo em trắng quá nh́n không ra”, nh́n không ra nên có chắc
ǵ là Em ?! và rồi trong sương khói, trong mù mịt, của không gian, của
ngoại cảnh, cũng như trong sương khói, trong mù mịt của tâm tư, th́ chỉ
có thể thốt lên “ Ai biết t́nh ai có đậm đà ”! Câu thơ cuối cũng là một
câu hỏi như câu thơ đầu và cũng là một câu hỏi cùng cực cô đơn! Chỉ một
chữ “Ai ” cũng làm ta lạnh cả ḷng v́ cô đơn.
Đọc “ Lá Trúc Che Ngang, Chuyện t́nh cô tôi” của Hoàng Quỳnh Hoa, ta
đuợc biết rơ giai nhân mà Hàn Mặc Tử thầm yêu trộm nhớ và đă sáng tác
nên những vần thơ bất hủ của Đây Thôn Vĩ Dạ, thực ra giai nhân này chẳng
hề mảy may đáp lại t́nh cảm thiết tha của thi nhân. Tất cả những ǵ được
thêu dệt quanh bài thơ này, với mối t́nh của người con gái xứ Huế này,
đều chỉ do trí tưởng tượng của người ngoại cuộc. Đây vốn dĩ là một cuộc
t́nh hoàn toàn đơn phương của thi nhân. Đơn phương đúng như nghĩa của nó
chỉ có một chiều. Cái t́nh của thi nhân th́ rơ ràng, lộ liễu qua lời thơ,
qua cử chỉ, qua hành động, nhưng không hề nhận được một chút t́nh đáp
trả, dù chỉ một lời nói, một ánh mắt. Giả dụ là có yêu đi chăng nữa mà
không hề nói ra, không hề bày tỏ, không hề có dấu hiệu ǵ đưa ra th́
cũng như là một sự từ khước rồi ! Cái tấm ảnh mà giai nhân gởi tặng cho
thi sĩ cũng chỉ là một tấm carte postale mua trong tiệm. H́nh ảnh ở đây
không thể là h́nh ảnh chân thật của giai nhân và cũng không hề có kèm
theo một chữ T́nh đáp lại một chữ T́nh dào dạt tha thiết đợi chờ của thi
nhân ! Đúng như thi nhân đă viết: “ Gió theo lối gió, mây đường mây ”
Hiểu rơ như vậy, ta mới càng thấm thía hơn nỗi cô đơn của Hàn Mặc Tử !
Đây Thôn Vĩ Dạ toát ra nỗi cô đơn ngút ngàn thống thiết của thi nhân.
Thống thiết bởi v́ lúc ấy, thi nhân đă lâm trọng bệnh và nàng Thơ gây
cảm hứng cho chàng th́ vẫn thờ ơ lạnh nhạt !
Nỗi cô đơn của triết gia, thi sĩ, kiêm nhà văn Phạm Công Thiện quả thật
bàng bạc như sương mù Đà Lạt, thành phố mà ông từng gắn bó và cũng như
tên hề với vũ nữ trong Limelight của Charlie Chaplin, nỗi cô đơn của
Phạm Công Thiện đă ḥa quyện vào nỗi cô đơn của cô ca sĩ đêm đêm đem
tiếng hát cho người t́m vui nhưng trong ḷng cô ấy chỉ là một nỗi buồn
tủi nhục :
Cô đơn về trắng sương rừng
Anh nghe tiếng hát hoang đường nửa đêm
Khuya buồn tủi nhục môi em
Mưa run lặng lẽ trên thềm bơ vơ.(16)
Nói về nỗi cô đơn của chính ḿnh th́ ông viết :
Em là gái của tám phương trời
Anh là trai của vô phương mịt mù
Chỉ c̣n tách cà phê
Chỉ c̣n sự trung thành của tách cà phê
Với gịng nước đen của đời anh.(17)
Nỗi cô đơn của ông đă biến thành một nỗi đau “ trắng linh hồn” :
Mùa xuân bay thành khói
Tôi ca hát một ḿnh
Suốt đời không biết nói
Nước chảy tràn con kinh.
Quá khứ bay lên trời
Biến thành cánh chim non
Tôi qú hôn lá mới
Đau khổ trắng linh hồn.(18)
Chẳng phân biệt là thường dân, là văn nhân, là nghệ sĩ, là thiên tài hay
vĩ nhân, ai cũng như ai, ai cũng có những niềm đau nỗi khổ, ai cũng có
những lúc thăng trầm, thịnh suy, được khen, bị chê, hài ḷng hay không
hài ḷng với cuộc sống, với những ǵ đang có trong hiện tại, ai cũng
biết thế nào là cô đơn, là không được chia sẻ và cảm thông, chấp nhận.
Tám ngọn gió trần gian luôn luôn thổi trong cuộc đời buồn nhiều, vui ít
này, làm cho con người lao đao, dằn vặt, khổ tâm. Chính cái Tâm chịu ảnh
hưởng trực tiếp của mọi sự diễn biến ở bên ngoài, nếu chỉ chờ đợi sự đổi
thay ở bên ngoài e rằng khó mà thực hiện được. Chi bằng hướng vào bên
trong, chuyển Tâm thành an lạc, an nhiên, th́ nỗi cô đơn nào cũng nhẹ
nhàng như cơn gió thoảng qua, không là băo nổi, có khi hại cả ḿnh,
người và vật chung quanh.
Trong dân gian, cũng t́m thấy không ít những bài học để đối trị với nỗi
cô đơn, nói rộng ra là những t́nh huống bất như ư, bất toại nguyện,
thiếu cảm thông :
Dù ai nói đông nói tây
Th́ ta cũng vững như cây giữa rừng
Dù ai nói ngả nói nghiêng
Th́ ta cũng vững như kiềng ba chân.(19)
…
Đây ta như cây giữa rừng
Ai lay ai chuyển ai rung chẳng rời
Vàng ngâm xuống nước vẫn tươi
Anh hùng lâm nạn cứ cười cứ vui.(20)
…
Ai về ai ở mặc ai
Ta như dầu đượm thắp hoài năm canh.
…
Ḷng ta ta đă chắc rồi
Nào ai giục đứng giục ngồi mà nao.(21)
Ta thấy chữ Ḷng trong dân gian không khác ǵ chữ Tâm trong Phật giáo.
Chứng tỏ đạo lư được t́m thấy rất rơ và rất gần với con người qua dân
gian, những con người thường dân, phàm phu và vô danh những thực ra
chẳng thường, chẳng phàm chút nào v́ nội dung của những câu ca dao luôn
sâu sắc mà lại thực tiễn, không xa rời đời sống và tuy là vô danh, nhưng
lại được truyền tụng từ thế hệ này sang thế hệ khác không gián đoạn, c̣n
“ nổi danh” hơn là những tác giả đă có danh, cũng như làm phong phú cho
nền văn học nước Việt ta vậy.
Nỗi cô đơn của con người, phải chăng, là vắng mặt cuộc đối thoại giữa
ḿnh và người. Một khi được bày tỏ, diễn tả, nói ra th́ nỗi cô đơn sẽ
không c̣n, cho dù không được cảm thông. Cũng thế, khi hành động mà không
mong chờ th́ cũng tránh được cô đơn. Bởi mong chờ không bao giờ được đáp
ứng như mong đợi.
Nhưng rồi nỗi cô đơn vẫn đẹp v́ cô đơn đă được biến thành những vần thơ
bất hủ, những ḍng nhạc tuyệt vời. Xin cám ơn tất cả các thi sĩ trên đời
và nghiêng ḿnh lắng nghe Tristesse của Chopin.
LêKhắcThanhHoài
Paris, Hè 2014
_______
Chú Thích :
1. Kiều. Nguyễn Du
2. Kiều. Nguyễn Du
3. Huis Clos. J.P Sartre
4. Ở Nơi U Tịch. Nguyễn Du
5. Buồn Thi Hỏng. Trần Tế Xương
6. Thú Nhàn. Cao Bá Quát
7. Thú Nhàn. Cao Bá Quát
8. Thú Nhàn. Cao Bá Quát
9. Uống Rượu Tiêu Sầu. Cao Bá Quát
10.Một Mùa Đông ( bài 2 ). Lưu Trọng Lư
11. Phụng Hiến. Bùi Giáng
12. Buồn Ở Đây. Hàn Mặc Tử
13 . Anh Điên. Hàn Mặc Tử
14. Trút Linh Hồn. Hàn Mặc Tử
15. Trút Linh Hồn. Hàn Mặc Tử
16. Cô Đơn Về Trắng Sương Rừng. Phạm Công Thiện
17. Chiều Trong Quán Cà Phê. Phạm Công Thiện
18. Mùa Xuân Bay Thành Khói. Phạm Công Thiện
19. 20.21. Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam. Vũ Ngọc Phan
chantran
art2all.net