Từ lời thiếu phụ thương nhớ chồng ngoài binh lửa thời vua Lê Cảnh Hưng:

Một năm một nhạt màu son phấn
Trượng phu còn thơ thẩn miền khơi
Xưa sao hình ảnh chẳng rời
Bây giờ nỡ để cách vời sâm, thương

Chàng ruỗi ngựa dặm trường mây phủ,
Thiếp dạo bài lối cũ rêu in.
Gió xuân ngày một vắng tin,
Khá thương lỡ biết mấy phen luống thì.(*)

Cho đến câu thơ mộc mạc của người thiếu phụ gởi chồng ngoài chiến tuyến :

Cô đơn gối chiếc phần em
Con thơ con dại những đêm trở mình

Câu kinh em nguyện em xin
Chở che phù hộ thân anh vẹn toàn

Gió mây chuyển hộ lời con:
Trăm thương vạn nhớ sắc son em chờ.

Và lắng nghe lời Ngọc Hân Công Chúa thương khóc vua Quang Trung:

Buồn thay nhẽ sương rơi, gió lọt!
Cảnh đìu hiu thánh thoáng, châu sa.
Tưởng lời di ngữ thiết tha,
Khóc nào nén tiếng, thức mà cũng mê.
Buồn thay nhẽ, xuân về, hoa ở!
Mối sầu này, ai gỡ cho xong.
Quyết liều mong vẹn chữ tòng,
Trên lòng nào ngại, giữa giòng nào e.

Cũng không khác gì lời người thiếu phụ gục khóc bên xác chồng ngày nay:

“Anh không chết đâu anh, người anh hùng
mủ đỏ tên Ðương
Tôi vẫn thấy đêm đêm một bóng dù sáng
trên đồi máu
Nghe trong đêm kêu gào từng tiếng súng
pháo đếm mau
Và tiếng súng tiếng súng hay nhạc chiêu
hồn đón anh đi anh đi...” (**)
 

Trong thời đại nào, thuộc giai cấp nào trong xã hội, tất cả cùng là nổi đau thương nhớ, tất cả cùng là nổi đau mất mát người phụ nữ phải gánh chịu trong thời chinh chiến, vô tận, vô vàn, vô vẻ. Cuộc chiến tranh dầu cho ngụy biện thế nào đi chăng nữa thì cảnh chết chóc vẫn là cơn mơ hải hùng đến từng đêm trong giấc ngủ chập chờn người thiếu phụ, là những thao thức nguyện cầu của người mẹ tóc điểm sương lam. Người phụ nữ Việt Nam cũng không thoát khỏi cảnh chiến tranh nghiệt ngã đó. Những mặt trận đấu tranh ý thức hệ kéo dài 20 năm này, trên mảnh đất hình cong như chữ “S” này đã làm trĩu vai người phụ nữ Việt Nam từ khi cuộc chiến còn trong trứng nước. Hoà bình năm 1954, hòa bình để chuẩn bị cuộc chiến kế tiếp, đã cướp đi những người con, những người chồng, những người cha, cướp đi bằng lời hứa hẹn đầu môi.
 

Tiễn con ra Bắc, Mẹ miền Nam bắt đầu đếm từng ngày. Hai năm, hai năm không bao lâu, nước mình sẽ thống nhất, con sẽ về. Hai năm qua đi, bốn năm nữa qua đi... con cái lớn khôn, gia đình đông hơn nhưng Mẹ vẫn mãi ngóng chờ người con về từ phương Bắc. Người con không về lại miền Nam thăm Mẹ như đã hứa, người con băng Trường Sơn về Nam với khẩu súng AK. Cuộc chiến lớn dần, con của Mẹ đứa vào Không Quân, đứa thành Thiên Thần Mủ Ðỏ... Mẹ sống trong khắc khoải lo sợ. Lo đàn con trở về với thân thể biết có còn toàn vẹn, sợ viên đạn vô tình của đàn con trúng phải người con trưởng nghe nói đang cầm súng bên kia chiến tuyến, hay ngược lại. Bây giờ thì Mẹ, con gái Mẹ, con dâu Mẹ cùng một nỗi lòng nhớ lo. Mẹ thao thức trắng đêm nguyện cầu ơn trên ban phước lành. Mẹ âm thầm thâu đêm lần tràng hột bồ đề, miệng lâm râm khấn Nam Mô.

Tiễn chồng ra Bắc. Chị miền Nam kê vai gánh đôi thúng gia đình trĩu nặng từ đó, gánh một mình, chân trần trong cát bỏng nắng gắt. Ðầu thúng này có thằng con trai sắp sửa đi học, đầu thúng kia có đứa con gái nước mũi chảy lòng thòng. Nước mắt từng đêm âm thầm rõi trên gối lẻ, nước mắt không xoa dịu được nổi ước ao có được vòng tay ấm những sáng trở người trong khí lạnh, nước mắt ráng chôn giữ bước chân Chị đang lao đao. Tuổi thanh xuân trôi qua, đôi vai gầy chai cứng, thân thể háo hức thiếu phụ héo dần. Hai năm, chồng không trở lại như đã hứa, mười năm, mười lăm năm... thằng con trai đeo ba lô khoác áo chiến y, đứa con gái thỉnh thoảng được chồng đưa về thăm Chị trên chiếc xe jeep màu xanh lục đậm. Bây giờ Chị, con dâu, con gái Chị có cùng một nỗi âu lo. Chị khắc khoải nguyện cầu từng đêm. Chị sợ Trời cao khắc nghiệt gây cảnh cha con giết nhau. Chị xót xa phần số con gái, con dâu mình. Con gái Chị cũng trắng đêm niệm Phật. Con dâu Chị cũng từng đêm chập chờn giấc ngủ đầy mộng dữ.
 

Thân phận người mẹ, người vợ, người yêu đang chiến đấu ngoài chiến tuyến ở bất cứ thời đại nào, ở bất cứ nõi nào trên thế giới cũng có chung một mẫu số. Ngày thôi tiếng súng, người mẹ, người vợ, người tình vui mừng dang tay đón con, đón chồng, đón người yêu, dầu cho thân thể không toàn vẹn, dầu cho sự trở về của người thất trận. Bà, Chị, Em được có niềm hy vọng một tương lai trong sáng hơn, được gần mãi mãi người thân yêu. Còn Bà, còn Chị, còn Em, còn người phụ nữ của nước Việt Nam hình cong như chữ “S” sau cuộc chiếc hai mươi năm này? Khắc nghiệt lắm! Ðớn đau lắm!
 

Tưởng rằng đất nước hòa bình, đàn con trở về ráng gầy dựng lại cuộc đời, chôn xuống đất những hận thù chinh chiến đã đè nặng bao năm, con chịu cưới vợ cho Bà được thỏa thê cùng cháu. Nhưng không! Lòng người cướp chính quyền đầy hận thù, người ta đày đọa con Bà tận đâu đâu. Bà lang thang từ trụ sở công an này qua văn phòng công an khác, tìm con. Ngày xưa, con có đi hành quân xa, có đổi đi miền chiến tuyến lạ thì nó cũng gởi thư nhắn tin cho Bà an lòng. Bây giờ, biền biệt, sống chết nơi nào không ai muốn cho Bà biết, những người vô thần không hiểu nỗi lòng người Mẹ. Mừng rỡ khi người công an trao lá thư con từ ngục tù xa xôi nào đó. Không màng lời hâm dọa bóng gió, Bà sắm sửa ký đường, bao thuốc lá, vài hộp ký ninh, gói tôm khô, bao thịt xấy... Kê vai gầy gánh đôi thúng chất chứa bao thương yêu, bước đôi chân chai đã mỏi, chen chúc ngủ bờ ngủ bụi, tìm được đến một nơi xa tít chưa bao giờ nghe nói tới. Lòng Bà quặn thắt khi nhận ra dáng thằng con đôi chân lỏng khỏng đi không nổi vì nhục nhằn đói khổ trong lao tù, lòng Bà nhói đau khi ánh mắt thằng con sáng long niềm uất hận khi Bà hỏi ngày con về. Cứ thế, vai gầy chân chai mỏi, Bà bán hết những gì Bà đã dành dụm cho tuổi già, nuôi thằng Ba ở trại tù cải tạo Hàm Tân, nuôi thằng Tý ngoài miền núi Liên Sơn lạnh cắt, những trại tù không bản án, tháng này năm nọ. Tiếp tục mòn mỏi đợi chờ. Tiếp tục trắng đêm cầu nguyện ơn trên.
 

Tưởng rằng đất nước hòa bình, chồng sẽ bỏ lại sau lưng tháng ngày gian lao với cái chết trong đường mây kẻ tóc, chồng sẽ trở về gầy dựng lại cuộc đời, cùng Chị kê vai gánh nuôi con trẻ. Nhưng không! Lòng người cướp chính quyền còn đầy hận thù, người ta đầy đọa chồng Chị tận đâu đâu xa tít. Người ta không cho Chị biết bản án tù chồng Chị đang mang, không cho Chị biết nơi chồng bị giam giữ. Chị lặn lội tìm kiếm, Chị nhẫn nhục hỏi thăm. Năm này qua tháng nọ. Ðôi lúc Chị ước ao hòa bình đừng đến để chị còn được cảm nhận nổi háo hức dấy mạnh mỗi khi nghe tiếng giày bố đen bước hối hả ngoài hiên nhà, tiếng lũ con reo to mừng bố về phép. Cái hòa bình khắc nghiệt mà người tự cho mình là kẻ thắng trận đã dáng trên đầu gia đình Chị. Chính quyền ép buộc gia đình Chị từ bỏ đời sống an bình cũ, đi xây nền kinh tế mới bấp bênh. Chị dắt díu đàn con đi để mong chồng còn có ngày về. Bàn tay mảnh cầm cuốc bổ từng mảng đất khô, bả vai gầy gánh phân gánh nước, đôi chân mỏi lao đao tìm miếng sống từng ngày. Chị chống trở với lời hăm dọa từ phường xã. Chị cúi mặt nhận lời chưởi rũa thậm tệ từ người công an tuổi đáng em. Chị đóng chặt cửa lòng trước lời hứa hẹn ngọt ngon của anh cán bộ.
Chị ngâm câu thơ Ý Nga để khóc cùng người bạn gái...
 

"Có bao nhiêu gia đình.
Sau tháng Tư tan nát.
Tháng bắt đầu hòa bình.
Ðời “tự do”... đói khát
 

Có bao nhiêu người vợ.
Ðã mòn mõi chờ chồng
Trong nổi niềm lo sợ
Chết cùng với cùm gông..."

Nếu chồng Chị không chết thì chồng Chị trong trại tù cải tạo đang hứng nhận bao tủi nhục, bao đói khát làm đứt lòng vợ. Chị cắn răng dấu con miếng ngon miếng bổ. Chị dành dụm gói thuốc viên đường. Chị vật vờ trên chuyến xe đò ra Trung. Chị co ro ôm chặt hai bao vải chất chứa nỗi thương yêu, mỏi mắt chờ bóng chồng bước chân không vững từ những láng nhà tù xa xa. Nước mắt Chị chảy dài, chảy dài không kịp nói lời an ủi trong hai mươi phút thăm nuôi ngắn ngủi. Chị lạnh ngươi nhói đau nhận chịu ánh mắt chồng long sáng niềm uất hận khi Chị hỏi ngày về. Ðể đêm đêm bên đàn con thơ ngon giấc, Chị khóc âm thầm với lời thơ của thi sĩ Nhược Thu ...

“Em viết đôi dòng pha nước mắt
Hai người chung ngắm một vầng trăng
Mà sao ngăn cách trời Nam Bắc
Ðau đớn nào hơn sống chẳng gần?”
 

Ðể nửa đêm trở người thức giấc nghe tiếng thơ Phan Bá Thụy Dương trong gió lạnh mà tưởng như tiếng khóc lòng mình ..
 

“Em lạc lõng nhớ nhung người khổ ải
Ngày qua ngày đi phá núi khai mương
Trải gió dầm mưa một nắng hai sương
Sống đầy đọa trong gian nan cùng cực...
Nổi thương chồng đang âm thầm tủi nhục
Nổi thương mình lận đận kiếp bơ vơ
Ðường đơn côi em đi đến bao giờ? “

Thay chồng nuôi con trong thời chiến, một thân một mình nuôi cả con lẫn chồng trong thời bình, vẫn chưa đủ. Chị đứt lòng tiển đứa con thơ theo chiếc thuyền con lênh đênh ngoài biển khơi, mong con tìm được một tương lai sáng tỏ, mong cái lý lịch “con ngụy quân” không còn là đám mây đen bao đời con trẻ. Anh về, không chịu đựng được cảnh chồng tiếp tục bị cưởng chế, chị lại tiển chân chồng xuống thuyền con quay mũi hướng tìm tự do trong biển đêm mù mịt. Quê hương Chị thôi tiếng súng. Chồng Chị đã mãn hạn tù cải tạo. Con Chị đã khôn lớn. Nhưng chị nơi quê nhà, Chị vẫn tiếp tục khắc khoải từng đêm nguyện cầu chờ tin chồng, ngóng tin con. Biết bao giờ đời Chị được bình an ?
 

Và nếu ngày thôi tiếng súng, anh trở về trên đôi nạng gỗ, con trở về trên chiếc xe lăn, không bệnh viện nào muốn dung dưỡng anh, không nhà thương nào muốn chữa trị vết thương con. Bởi bệnh viện ấy, nhà thương đó bị mất vào tay những người vô thần lòng chất đầy hận thù không hiểu ý nghĩa của chữ Thập Ðỏ họ đang mang trên vai áo. Mẹ và Chị dang vòng tay đón anh, xoa những ngón tay đầy thương yêu quanh vết thương, tìm lời an ủi: “Thôi thì dầu sao con cũng đã về với Mẹ, anh đã trở về với vợ con anh.” Bỏ ngoài tai lời hâm dọa câu mỉa mai, âm thầm nhận chịu ánh mắt rẻ khinh, lặng lẽ chống đỡ bao mũi dùi từ tứ phía, Chị gói chặt nỗi đau, Chị mở rộng lòng thương yêu, cùng chồng gầy dựng đời sống mới. Dầu gì chăng nữa thì Chị cũng còn có anh bên cạnh.
 

***
 

Có những bà mẹ đã đổi nồi gạo trắng duy nhất của gia đình cho những người gọi là đồng đội với con Bà, với cháu Bà bằng hai tiếng “mẹ-nuôi” đầu môi của những người bộ đội biết lợi dụng tối đa tấm lòng bổn thiện của bà mẹ Việt Nam. Năm này qua tháng nọ, hai mươi năm, Bà mẹ-nuôi không quản nguy hiểm, không màng đến cái đói rình rập gia đình mình, Bà dấu diếm, chu cấp lương thực cho từng toán quân bộ đội qua làng. Ngày thôi tiếng súng, những người con bộ đội không ai còn nhớ người mẹ-nuôi ngày xưa. Con Bà không bao giờ trở về, cháu bà không bao giờ trở về như lời các con-bộ-đội vỗ về hứa hẹn bên nồi cơm thơm phức bà mẹ nuôi mới dọn ra. Không còn chiến tranh, không ai cần đến những người mẹ-nuôi nghèo khó này nữa, chính quyền phủi tay quay mặt làm ngơ. Nếu có ai nhớ thì phát cho Bà bằng khen thưởng treo tường, đủ rồi! Không ai nghĩ đến chuyện đền ơn cho bà mẹ-nuôi một phần nhỏ thành quả của kẻ tự cho mình là người chiến thắng, tự tưởng thưởng những ngày sống trong khe hở đường đạn bay bằng cách vơ vét của cải người dân vô tội, mọi cách, mọi mặt. Bà tiếp tục sống trong căn chòi nơi bìa rừng. Bà vẫn trồng rau nuôi cá kiếm miếng sống qua ngày. Bà vẫn từng đêm thắp nhang khấn xin ai đó chỉ cho Bà nơi con Bà mất xác, nơi cháu Bà bỏ mạng. Không còn ai nhớ đến Bà.
 

Ngoài Bắc, ngày thôi tiếng súng, bên cạnh những người phụ nữ được may mắn dang vòng tay đón con đón chồng, lại có những phụ nữ bị bỏ quên. Những người phụ nữ trong Ðoàn Thanh Niên Xung Phong từ các công trường đã lầm lỡ dâng hiến tuổi thanh xuân theo lời tâng bốc vờ vĩn của Ðảng bộ, lăn thân làm hậu tuyến, chứa một lần biết liếc mắt cười duyên, chưa một lần được làm người nữ. Ðến khi mặt trận thôi tiếng súng, thân thể mang đầy thương tích bom đạn, quá trễ tràng để làm lại cuộc đời, chính quyền phủi tay quay mặt làm ngơ. Ðể gọi là trả ơn, các chị được mảnh bằng khen tặng, chút trợ cấp một lần vừa đủ cất căn nhà chòi lá khô che mưa đỡ nắng. Và từ ấy, với gương mặt nâu đen rạm nắng, với đôi mắt trủng sâu mờ đục luôn long lanh ngấn lệ, với thân thể khô héo run cầm cập, với đôi cánh tay giật giật... các chị lê cuộc sống thân tàn ma dại nơi một góc làng quê sâu thẳm u buồn nào đó, ngậm đắng, nuốt cay. Tên các chị người ta không ghi vào trang sách sử Việt Nam hiện đại. Vỏ chanh vô dụng !
 

Trong Nam, có những hoàn cảnh không thể than van. Chiến tranh, gái thừa trai thiếu, đầy dãy những người phụ nữ một đời chưa được hưởng thiên chức làm vợ, làm mẹ. Khi đất nước thôi tiếng súng, các anh trở về với hy vọng cùng mọi người gát bỏ mọi hận thù sau lưng cùng xây dựng đời sống mới. Chị đang ở tuổi chín mùi, em đang ở tuổi thanh xuân, chưa với nắm được tay anh thì anh đã sống đời tù tội không bản án. Những anh Bộ Ðội từ rừng, những cán bộ từ Bắc vào Nam, nghĩ mình là kẻ chiến thắng nên có quyền vơ vét của công của tư và có luôn quyền chọn vợ miền Nam. Các chị lắc đầu chán nản. Chẳng thà ở vậy làm cô không chồng còn hơn là chấp nhận người dốt nát huênh hoang, túi tham ô dầy theo tuổi Ðảng, chữ nhân nghĩa mỏng theo tuổi Ðoàn. Cô đơn trong kiêu hãnh.
 

Và... nỗi đau này biết nói đến bao giờ.

Võ Thị Điềm Đạm

(*) Chinh Phụ Ngâm - Ðặng Trần Côn / Ðoàn Thị Ðiểm

(**) Anh Không Chết Ðâu Anh - Trần Thiện Thanh

Tác phẩm trên văn tuyển