Vẽ cây,  vẽ chim

 Cao Huy Thuần

Tôi nghe tin nhà văn Nguyễn Ngọc Tư bị kiểm điểm cứ tưởng như chuyện đùa.  Nhà văn này, và tác phẩm của cô, đôn hậu, trong sáng như một khung trời xanh.  Ai tưởng tượng được sấm sét có thể nổ trên bầu trời thanh b́nh đó? Cô bị đánh mà ai cũng thấy đau.  Cây viết trên bàn như cũng rùng ḿnh.  Kim đồng hồ quặn một phút mặc niệm.  Cho văn chương.

Từ khi đọc "Cánh đồng bất tận" tôi đă muốn viết một thư cho tác giả mà chưa có dịp.  Bỗng nhiên đây là dịp tốt.  Không phải tôi định viết về cả tác phẩm: chỉ về một trang trong đó thôi.  Không ngờ trang đó bây giờ ăn khớp với thời sự văn chương, cho phép tôi vừa gởi ḷng đến tác giả, vừa mặc niệm với kim đồng hồ.  Đó là mấy câu mở đầu cho truyện "Cánh đồng bất tận":

"Tôi hiểu biết về Phật giáo không nhiều, vớ được quyển sách nào th́ đọc cái ấy.  Cũng có điều hiểu được, học được, làm được, nhưng nhiều điều buộc phải "bó tay".  Ví dụ như mấy lời này: "Khi nào bạn bực tức, giận dữ, hăy bất động!  Ngay tại đó!  Đừng cử động!  Đừng làm ǵ cả!  Đừng nói ǵ – dù chỉ một lời.  Hăy yên lặng và bất động hoàn toàn.  Tuyệt đối không biết ǵ đến kẻ hoặc sự việc làm cho ḿnh giận dữ (Hạn chế sân hận, trải rộng t́nh thương - Tỳ kheo Visuddacaraz).  Trời ơi, ḿnh giận muốn chết, muốn gào thét, muốn cào cấu, muốn đập phá mà không cho ḿnh nhúc nhích, sao có thể hả hê? Đạt được đạo mới khó làm sao ..."

Đọc lại những hàng trên trong hoàn cảnh mới, tôi có cảm tưởng bây giờ tác giả đă ...  đạt đạo.  Chắc chắn cô đă không đập phá, cào cấu.  Chắc chắn cô đă cần một sự yên lặng "tuyệt đối" để suy nghĩ, để hành động sao cho đúng.  Nhà sư kia cũng chỉ nói bấy nhiêu thôi, nhưng lời nói hùng hồn quá và đă đến không đúng lúc.  Giận là chuyện thường ngày.  Nhiều khi là cần thiết, là hay, nếu đó là giận bất công, giận áp bức, giận cái xấu.  Vấn đề là ḿnh phản ứng thế nào, có muốn làm Trương Phi hay không, có muốn đốt nhà hay không khi giận con chuột.  Cô Tư đă đem chuyện giận ra để mở đầu, tôi cũng bắt chước cô đi vào chuyện giận trước.  Không chừng giữa cái giận và cái hứng sáng tạo của nhà văn có một khoảng trống yên lặng nào đó giống nhau chăng. 

         Kinh nghiệm của tôi về cái giận là tôi rất khổ mỗi khi giận.  Tôi rất khổ và khổ rất lâu mỗi khi căi cọ với ai.  Biết như thế nhưng vẫn giận, vẫn căi.  Vậy th́ làm sao vẫn căi, vẫn giận, mà đừng khổ? Chiến lược th́ rất rơ: đừng để cái giận nó kéo ḿnh đi.  Nhưng chiến thuật là thế nào? Kinh nghiệm riêng của tôi là thế này: làm bất cứ một hành động ǵ, cử chỉ ǵ, ư nghĩ ǵ không có chút liên quan nào với cơn giận đang bốc.  Rót một ly nước.  Uống một ngụm.  Nh́n chậu hoa đang héo và nghĩ: hôm qua quên tưới nước cho nó.  Sắp lại một quyển sách vào kệ.  Nh́n hai con ngựa đang đùa với nhau trong bức tranh trên tường.  Nghe theo tiếng xe đang chạy ngoài đường.  Tiếng nói chuyện của trẻ con đi học về.  Trong khi cơn giận đang kéo ḿnh đi, nghĩ đến bất cứ một cái ǵ khác là để cắt đứt nó.  Một h́nh ảnh đẹp.  Một người thân.  Một câu thơ.  Một câu kinh.  Nghĩ đến thôi, không cần đọc, nghĩ chớp một cái, rồi nếu bám theo được một chữ th́ cố bám.  Câu kinh nằm ḷng của tôi là:

Chận được cơn giận

Khi đang bùng lên

Như thể hăm được

Xe chạy có đà

Th́ người như vậy

Như Lai gọi là

Người lái xe giỏi

C̣n những người khác

Chỉ cầm cương hờ.

Nghĩ như vậy để làm ǵ? Để tạo khoảng trống giữa cơn giận và thân miệng.  Để tay chân đừng làm bậy, miệng đừng nói bậy.  Làm một cái ǵ, nói một câu ǵ trong khi giận là thêm cũi cho lửa.  Tất nhiên, không phải lúc nào tôi cũng thành công; nhưng càng ngày tôi càng bớt thất bại. 

Nếu tôi giận quá, không nghĩ ǵ khác được, th́ chiến thuật thứ hai được đem ra: nh́n cơn giận.  Nh́n nó đến, nh́n nó đang hành hạ ḿnh, nh́n nó bốc lửa, nh́n nó thiêu đốt, cứ để nó thiêu đốt, nh́n nó hạ lửa, nh́n than hồng ...  Cơn giận đang muốn cuốn tôi theo nó; tôi hăm nó lại không được th́ tôi nh́n nó đi.  Vấn đề không phải là cố làm mất nó: sức mấy mà nó mất.  Vấn đề là phải ư thức về nó, đừng để mất ư thức.  Cơn giận không muốn ǵ hơn là ḿnh đổ nó lên đầu người khác.  Ḿnh nh́n theo nó th́ ḿnh tránh được chuyện đó, tránh làm nô lệ.  Nh́n theo nó cũng là để tạo khoảng trống trước bước chân nó đi. 

Hai chiến thuật đó được hỗ trợ thêm bằng một suy nghĩ căn bản: phải biết phân biệt con người và hành động, có hành động ác nhưng không có con người ác.  Nếu giận, hăy giận cái hành động, đừng giận con người.  Người gây cái ác cũng chỉ là nạn nhân của hàng trăm yếu tố bên ngoài; họ đáng thương hơn là đáng giận và nên thương họ.  Hơn ai hết, chắc bây giờ cô Tư đang thấm điều này.  Chung quanh tôi ở đây, chung quanh cô Tư ở bên nhà, dường như ai cũng biết gởi cái giận của ḿnh vào đâu cho đúng chỗ.  Dường như ai cũng biết giận và biết thương, biết giận cái ǵ, biết thương ai.  Giận cái hành động chứ không giận người th́ không đổ giận lên đầu người khác bằng thân, bằng miệng.  Tức là tạo khoảng trống đó thôi !

Tôi học được câu chuyện này trong sách.  Hăy tưởng tượng ta đang chèo thuyền dạo chơi êm ả trên sông một buổi chiều sương mù.  Thuyền đang nhẹ trôi như vậy th́, ô hay, bỗng hiện ra từ trong mù sương một chiếc thuyền của ai cứ nhắm thẳng vào thuyền ta mà xông tới.  Choảng!  Nó đâm vào ta rồi.  Giận quá, ta muốn la lối, chửi mắng một trận nên thân, nhưng nh́n lại th́ thuyền kia trống trơn, chẳng có ai trong đó.  Làm ǵ bây giờ? Chửi đổng trời đất một tiếng rồi cũng im thôi.  Nhưng ví thử bây giờ thuyền kia không trống mà có người chèo, chuyện ǵ sẽ xảy ra? Trời đất sụp đổ, xô xát, không chừng đổ máu.  Cái ǵ làm hai t́nh trạng khác nhau? Chỉ thế thôi: một bên có người khác để ta trút cơn giận, một bên chẳng có ai nên cơn giận tự tiêu.  Vậy th́ phải chăng hăy suy nghĩ về cái trống th́ ḿnh làm chủ được cơn giận? 

Cho nên các người học thiền phải học ngồi.  Học thở.  Thở vào th́ biết thở vào, thở ra th́ biết thở ra.  Thở như vậy để làm ǵ? Để chú tâm? Không hẳn.  Để rốt cuộc chỉ c̣n hơi thở mà không c̣n người thở.  Chỉ c̣n thở vào, chỉ c̣n thở ra, như gió thổi qua cửa trống.  Cái ǵ bên ngoài cũng vào ra như vậy.  Con chim hót trên mái nhà? Th́ tiếng chim đi vào, tiếng chim đi ra.  Không có người để thích thú: chà, con chim mùa xuân đă về.  Cũng không có người để bực dọc: chà, con chim làm ồn quá không để cho người ta thở.  Cái ǵ trống th́ không vướng mắc.  Cơn giận cũng thế.  Cơn giận đi vào, cơn giận đi ra, như tiếng chim.  Học thiền là học mở cửa.  Mở cửa cho tất cả đi vào, kể cả cơn giận.  Mở cửa cho tất cả đi ra, kể cả chính ḿnh.  Quên ḿnh đi là cứu cánh của học thiền.  Bởi v́ quên ḿnh th́ mới có tất cả.  Cái vỏ lúa không quên ḿnh, không làm trống ḿnh đi, th́ cây lúa không mọc được.  Khúc củi không quên ḿnh đi th́ lửa không rực bốc.  Có nhiều khi khúc củi không chịu quên ḿnh: khi đó th́ không có lửa, chỉ khói cay mắt.  Lửa bốc lên không phải từ gỗ, mà từ cái trống của gỗ.  Cô Tư đâu có cần theo đạo Phật, nhưng cô Tư biết trống hơn bao nhiêu người học thiền.  Có người phỏng vấn cô về chuyện nhà văn thế này thế kia, cô trả lời: "tôi vẫn không nghĩ ḿnh là nhà này nhà nọ".  Cô trống như vậy th́ khó đánh cô lắm.  Đánh vào khoảng trống th́ tự ḿnh mất đà, đă không trúng ai mà c̣n ngă chúi.  Hơn thế nữa, cô biết cô trống th́ cô nh́n ai mà chẳng thấy người đó cũng trống? Cô sẽ nghĩ: đâu có ai đánh ḿnh!  Ấy là một mớ thành kiến, một mớ mê muội đang biểu diễn mấy đường quyền đó thôi, có con cá nào đâu mà chém cái thớt! 

Thế là từ chuyện giận của cô Tư tôi đă đi qua chuyện trống của thiền mất rồi.  Nhưng thiền và sáng tạo nghệ thuật th́ có ǵ khác nhau đâu!  Cả hai bên đều nhắm vào cái chỗ trống ấy!  Đây, tôi kể chuyện nghệ thuật.  Đời xưa, có người thợ mộc vâng lệnh vua đẽo một cái giá chuông.  Ông đẽo tài t́nh thế nào mà khi chuông đánh lên, tiếng ngân nga như đi vào tận tâm can của cả thiên hạ.  Hỏi ông bí quyết, ông bảo: có ǵ đâu, tôi ăn chay nằm đất cho ḷng thanh tịnh, rồi tôi quên mất lợi lộc vua ban, quên mất thưởng phạt, quên cả triều đ́nh chức tước, quên luôn thân thể tứ chi của tôi, cứ thế tôi đi vào rừng, tôi ngắm thân cây, ngắm thiên nhiên hiển lộ trong thân cây, lựa cây nào tràn đầy thiên nhiên nhất, rồi sau đó, sau đó, chỉ sau đó thôi, tôi mới mường tượng ra cái giá chuông sẽ đẽo.  Ông thợ mộc vứt hết; ông vứt hết th́ ông mới có tất cả, có tất cả thiên nhiên trong ông.  Thiên nhiên đó bắt gặp thiên nhiên cuồn cuộn trong thân cây, làm sao chuông không ngân nga tiếng thần? Ông vứt hết, vứt luôn ra khỏi đầu cái định kiến, cái chấp trước về giá chuông; với cái đầu trống trơn như vậy, giá chuông ông đẽo làm sao không khác giá chuông của cả thiên hạ từ xưa đến nay? Chuyện ấy, tôi kể lại từ ông Trang Tử. 

Cùng nói chuyện nghệ thuật cả th́ đời nay cũng vậy, bên Tây cũng vậy thôi.  Ai cũng biết những tranh vẽ cây nổi tiếng của Matisse.  Nhà danh họa ấy đă vẽ cây như thế nào? Ông thú thực: bao nhiêu lần ông đă vẽ cây nhưng chẳng lần nào thành công.  Lúc đầu, ông bê cả cái cây vào tranh, nghĩa là cái cây thế nào th́ ông vẽ thế ấy.  Kết quả làm ông nản, v́ ông thấy tranh không có hồn, chẳng nói được ǵ về mối cảm xúc của ông về cây.  Tiếp theo, ông cố đưa vào tranh chỉ t́nh cảm, xúc động của ông mà thôi, nhưng ông lại bị choáng ngợp trước vẽ đẹp của thân cây, trước sức vóc lực lưỡng của thân ấy và bí ẩn chứa đựng trong đó, đến nỗi ông chỉ vẽ thêm được một hai cành thôi rồi ngưng nửa chừng.  Vậy mà, lạ thật, khi ông nh́n cây trong lúc không có ư định vẽ th́ lại thấy toàn thể cây từ thấp lên cao.  Cứ thế, dù cảm nhận được cây từ gốc đến ngọn, hễ cầm cọ vẽ là ông bị thân cây chiếm trọn đầu óc.  Vẽ thân cây xong, đến khi thêm cành lá, lá cành tuồng như chỉ để cắt nghĩa đây là cái cây, chẳng đem lại chút rung động nào.  Măi hoài như vậy, rất lâu, hễ động đến cành lá là y như ông bị dội lui, rất khổ sở.  Cho đến một hôm, không có ư định ǵ trước, ông vớ tập giấy viết thư và thử vẽ cành lá bằng cách đơn giản nhất: mỗi lúc cây từ từ hiện ra dưới ng̣i bút, ông lại thấy lá cành mọc ra.

Đó là đoạn thư ông viết cho người bạn tâm giao.  Ông vẽ cảnh không được v́ vướng t́nh, t́nh quá đầy.  Ông vẽ t́nh cũng không được v́ vướng cảnh, cảnh rào rạc thần hồn.  Đầy ắp t́nh, đầy ắp cảnh, đầu ông lại c̣n đầy ắp cái ư định vẽ.  Chưa vẽ mà đầu đă bị đóng khung trong ư định, làm sao bức tranh vọt ra? Phải mở cửa cho nó!  Phải làm trống cái đầu!  Cho nên Matisse chỉ vẽ được cây khi không có ư định ǵ trước.

Ông viết rơ trong bức thư: "Tôi nghe nói các ông thầy dạy vẽ bên Tàu dặn học tṛ: vẽ cây, hăy có cái cảm giác trèo lên với nó khi bắt đầu vẽ từ gốc".  Làm sao trèo lên dần dần với cây trong tranh nếu không sống trọn vẹn với nó và chỉ với nó mà thôi? Làm sao sống trọn vẹn với chỉ một ḿnh nó nếu không vứt bỏ hết tất cả ra khỏi đầu, nếu không làm trống cái đầu? 

Matisse viết thêm trong một thư khác: để vẽ cây thực sự, đừng bao giờ có "một h́nh ảnh đă tạo ra trước".  Ông giải thích: "Tôi không lư luận khi tôi vẽ: các họa sư Trung Quôc bảo rằng khi vẽ cây phải trèo lên với nó.  Tôi cũng làm như vậy.  Nhưng đừng nói trong khi vẽ: tôi đang trèo lên với nó đây và lư luận trên đó.  Khi tôi làm một việc ǵ, tôi không t́m kiếm, tôi chỉ cho".  Matisse nói: chỉ cho.  Có khác ǵ các ông thiền sư đâu: chỉ làm, chỉ ngồi, chỉ thở.  Cho, làm, ngồi, thở là có.  C̣n tất cả là không.  Từ đâu thổi tới phơi phới ngọn gió trong tranh Matisse? Từ cái trống đó.  Ông thổ lộ:"H́nh như nỗi vui toát ra trong tranh của tôi bây giờ nhiều hơn trước; đó thực là điều mà tôi đă thử làm cách đây năm mươi năm.  Phải trải qua bấy nhiêu năm tôi mới đạt được tŕnh độ cho phép tôi nói được điều tôi muốn nói".

Diễn tả một cách khác, cụ thể hơn, nhưng cùng trên một ư phải biết vứt bỏ trong khi sáng tạo nghệ thuật, Picasso viết:"Ai cũng có một dự trữ như nhau về năng lượng.  Người trung b́nh phung phí năng lượng của họ bằng trăm ngh́n cách.  Tôi, tôi dồn tất cả sức lực của tôi vào một hướng mà thôi: vẽ.  Và tôi hy sinh tất cả mọi chuyện khác v́ nó: hy sinh anh, hy sinh tất cả mọi người, kể cả tôi".  Kể cả tôi!  Chỉ c̣n vẽ thôi.  Người vẽ cũng không c̣n.  Cũng trống trơn.  V́ không c̣n người đứng vẽ nữa cho nên Picasso có thể vẽ ba bốn giờ liên tục, không làm một cử chỉ nào thừa.  Có người hỏi ông đứng lâu như thế có mệt không, ông lắc đầu: "Không.  Khi tôi làm việc, tôi để cái thân của tôi ngoài cửa, như các người hồi giáo cất bỏ giày dép trước khi vào giáo đường.  Trong t́nh trạng đó, cái thân chỉ nguyên vẹn hiện hữu dưới dạng cây cỏ, và chính v́ vậy mà giới họa sĩ chúng tôi thường sống rất lâu". 

Giống hệt như thiền, bí quyết của sáng tạo nghệ thuật là trở về lại với cái đầu trống trơn, cái đầu của đứa bé, cái sơ tâm, cái đầu chưa hề bị ảnh hưởng về bất cứ cái ǵ khác.  Viết một câu văn cũng vậy, một câu thôi, không người cầm bút nào nảy ra được một ư hay, một tứ mới, nếu không vứt bỏ đi hết những ǵ đă học, đă đọc.  Vậy th́ cô Tư giận ǵ, giận ai, nếu người nào đó đổ tràn vào đầu cô một trăm cái chữ "phải": phải thế này, phải thế nọ? Người đó nói cái chuyện ǵ đâu đâu, nào có liên quan ǵ đến chuyện viết văn?

Trên kia, tôi nói: khi cơn giận nổi lên, tôi cố cắt đứt nó bằng một cử chỉ, một h́nh ảnh, một ư nghĩ, một câu thơ, một câu kinh ...  Bây giờ, giận chuyện cô Tư, tôi cũng cắt đứt bằng một bài thơ, bài thơ mà tôi vốn thích từ ngày c̣n đi học, của Jacques Prévert, "Để vẽ chân dung một con chim"

                                             Trước hết vẽ một cái lồng

với cánh cửa mở

sau đó vẽ

một cái ǵ xinh

một cái ǵ đơn sơ

một cái ǵ đẹp

một cái ǵ ích lợi

cho con chim.

Rồi đặt khung vải cạnh thân cây

trong vườn

trong rừng non

trong rừng già.

Nấp sau cây

không nói

không cử động ...

Đôi khi chim đến nhanh

nhưng cũng có khi hàng năm đằng đẵng

mới quyết định đến. 

Đừng nản.

Chờ.

Chờ hàng năm cũng chẳng sao.

Chim đến nhanh hay chậm

chẳng liên hệ ǵ

với thành công của tác phẩm.

Khi chim đến

nếu nó đến

hăy im lặng thật sâu

chờ chim vào lồng

và khi chim vào rồi

nhè nhẹ đóng cửa lồng bằng bút vẽ.

Rồi

xóa hết nan lồng từng cái một

mà cố tránh đừng động đến lông chim.

Sau đó vẽ cây

chọn cành nào đẹp nhất để vẽ

cho chim.

Cũng vẽ lá cây xanh và hơi mát của gió

bụi mặt trời

tiếng côn trùng tỉ tê trong cỏ nóng bỏng mùa hạ. 

Rồi chờ chim quyết định hót.

Nếu chim không hót

thế là điềm chẳng lành

dấu hiệu bức tranh vẽ xấu.

Nhưng nếu chim hót th́ đó là điềm tốt

dấu hiệu bạn có thể kư tên.

Khi đó bạn nhẹ nhàng rất nhẹ nhàng

nhổ một lông chim

và viết tên bạn trên tranh nơi góc.

Tôi cam đoan với cô Tư, khi nào cô Tư "giận muốn chết", cô Tư hăy nghĩ đến con chim trong bài thơ, cơn giận sẽ đi qua.  Cô Tư nhớ nghen: vẽ một cái lồng chim với cánh cửa mở; đặt cái lồng giữa thiên nhiên; con chim là thiên nhiên th́ ḿnh cũng phải thiên nhiên như nó; như vậy th́ nó đang là ḿnh và ḿnh đang là nó, cả hai là một; chỉ lúc đó và chỉ lúc đó mới vẽ; và vẽ là mở cửa lồng ra, làm biến nó mất, như chính ḿnh cũng mất; giữa thiên nhiên chỉ c̣n lồng lộng con chim, không biết chim trong tranh hay chim ngoài trời, tranh vẽ hay chính thiên nhiên tràn trề sức sống  đang hót với chim, nồng với nắng hạ, xanh với lá non, tỉ tê với cỏ ...  Ḿnh nói chuyện sống trong sáng tạo nghệ thuật.  Người kia nói chuyện chết.  Hai chuyện có ăn nhậu ǵ với nhau đâu mà giận?

 19-4-2006

 Chú thích:

1.Về Matisse: "Lettre à André Rouveyre sur le dessin de l'arbre", Ecrits et propos sur l'art, H.  Matisse et D.  Fourcade, Paris, Hermann, 1991.  Xem thêm: Cynthia Fleury, La joie de peindre, http://humanite.fr/journal2005-04-27/2005-04-27-633266

2.Về Picasso: François Jullien, Nourrir sa vie, Seuil, 2005, trang 164.

Bài đăng lần đầu trên Diễn ĐànVăn Hoá Phật Giáo tháng 5/2006
Dùng bản tác giả gởi