Đặng Tiến

 

CỌP TRONG ĐẠO MẪU VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN

 

                       Tranh dân gian - Bạch hô - Quan Thánh

 

Hổ là thú dữ, con người buộc phải đối phó để bảo vệ, khi tính mệnh, khi gia súc. Việt Nam có rừng núi nhiều hổ, nên từ ngàn xưa, hổ vẫn là mối đe dọa thường xuyên.

Nhưng trong tâm lư người Việt xưa, cọp lại được xem là phúc thần,được vẽ trên nhiều tranh thờ, nhất là miền Bắc.

 

Tranh thờ trong nhà để trừ tà yểm quái như lời thơ xưa đă ghi :

 

Trong nhà Hắc hổ trấn phù,

Sinh con sinh cái nuôi cho dễ dàng

         (truyện thơ Trinh Thử)

 

Tương truyền tranh Hắc Hổ có tác dụng diệt trừ quỷ Phạm Nhan thường đột nhập vào pḥng người phụ nữ đang ở cữ để ám hại trẻ sơ sinh.

Nhưng đặc biệt tranh hổ được phổ biến nơi các đền điện thờ Thánh Mẫu hay Đạo Mẫu – nôm na gọi là Đồng Cốt. Ở Miền Bắc, có tục thờ Bà Chúa Thượng Ngàn nơi rừng núi, Mẫu Thoại nơi sông nước, Bà Liễu Hạnh ở đồng bằng, thần Thiên Y A Na ở Huế, Bà Đen, Bà Chúa Sam ở Nam Bộ… tất cả đều chung gốc gác là tục thờ Thánh Mẫu thời nguyên thủy. Từ thời Văn Lang xa xưa đă có h́nh cọp trên hoa văn Đông Sơn, vài ba thế kỷ trước Tây lịch.

 

Sử sách c̣n ghi lại tục thờ cọp từ thời ấy. Sách Lĩnh Nam Chích Quái, thời Lư Trần, trong chuyện Mộc Tinh, kể lại tục thờ Thần Hổ dưới tên Xương Cuồng, có nghĩa là thổ thần tàn bạo và hung ác, hàng năm phải dùng sinh mạng để cúng tế vào ngày 30 tháng chạp. Do đó, ngày nay có người vẫn gọi cọp là Ông Ba Mươi.

 

Như vậy trong tín ngưỡng nguyên thủy, không cứ riêng ǵ ở nước ta, tục thờ cọp như một phúc thần, và thờ Thánh Mẫu có thể phát triển song hành, đến lúc nào đó th́ gặp nhau như ta thấy hiện nay qua h́nh tượng con hổ trong các chi nhánh của Đạo Mẫu. Vào phương Nam, h́nh tượng hổ mờ nhạt hơn phía Bắc, có thể v́ những lư do lịch sử. Nhưng trong tâm lư người dân phía Nam cũng có niềm tin cọp là phúc thần, như trong truyện Lục Vân Tiên hay Thoại Khanh Châu Tuấn.

 

Ở đây chúng tôi quan tâm đến h́nh tượng hổ trong Đạo Mẫu, phổ biến trong dân gian ; trước tiên là qua tranh thờ, loại tranh Hổ sản xuất ở Hàng Trống tại Hà Nội, sau là qua vai Hổ khi nhập vào đồng cốt.

 

Cọp chùa Mía

 

Tranh Hổ ngày nay được xếp vào nghệ thuật dân gian thường nhiều màu sắc nguyên thủy, ngũ sắc tươi thắm và hồn nhiên, điềm thêm ánh kim nhũ, ngân nhũ lấp lánh màu vàng màu bạc, tăng thêm phần long trọng nếu không phải là thần bí. Tranh Hàng Trống phục vụ tầng lớp trung lưu, từ đồng bằng lên mạn ngược, làm theo kỹ thuật riêng . Sau khi in xong nền, như tranh Đông Hồ, nghệ nhân mới tỉ mỉ tô màu sau, khi tỉa tót chi ly, khi vờn vẽ bay bướm, tạo nên nét riêng biệt cho mỗi bức tranh và sinh khí cho con hổ : mắt sáng quắc nh́n hung tợn, nanh vuốt bén nhọn, bộ râu tua tủa và đặc biệt bộ lông vằn vện. Tranh Hắc Hổ màu đen hung bạo, cọp chống hai chân trước vững chăi, mặt nh́n thẳng trong thế chờ mồi. Tranh Bạch Hổ  cùng một tư thế, tươi sáng hơn, nhưng ghê rợn. Tranh Ngũ Hổ Thần Tướng c̣n được gọi « Ông Năm Dinh » vẽ năm con cọp màu sắc khác nhau, trấn ngự bốn phương và trung ương ,theo nguyên lư ngũ hành của Á đông. Loại tranh này chịu ảnh hưởng tranh Trung Quốc và Tây tạng. Các chuyên gia đă nhận xét : « tranh Hổ với những đám mây do các đường cong gẫy khúc nối nhau, lớp trong lớp ngoài cuồn cuộn đă cho cảm giác xếp dầy nhưng nặng nề và đàng sau nó ẩn dấu một cái ǵ thần bí và thiêng liêng » [1].

 

 

     

 

Xin bàn góp : « những đám mây, đường cong gẫy khúc nối nhau » thật ra bắt nguồn từ mô h́nh ngọn lửa, biểu hiện cho giác ngộ và siêu thoát trong Phật Giáo, thường thấy trong nhiều tranh hổ dân gian của Tây Tạng. Trong sách nhà Phật, cọp là một h́nh tượng được ưu ái. Như vậy, tranh Hổ ngày nay chứng tỏ có sự giao lưu văn hóa sâu lắng và lâu đời giữa nhiều dân tộc, và giao thoa  tín ngưỡng  trong vùng lân cận.

 

Tại nước ta loại tranh này có thể bắt đầu từ tranh thờ Phật và Đạo giáo giữa thế kỷ 15, như một số khắc ván c̣n thấy ở đền Linh Tiên Quán, Hà Nội, được xác định khoảng 1434-1443 [2].

 

Tại Huế, điện Ḥn Chén, tên chữ là Huệ Nam, là một trung tâm Đạo Mẫu quan trọng, ngày nay c̣n tấp nập, do vua Đồng Khánh xây dựng v́ sùng tín. Đặc biệt bên cạnh chính điện thờ Thánh Mẫu, c̣n có đền thờ Ngũ Hổ, nhưng không phải là năm con cọp thần linh như nơi khác mà là năm tướng mạnh của Lưu Bị trong truyện Tam Quốc. Học giả Bưủ Kế có nêu thắc mắc trên báo Đại Học, Huế, số 35-36, cuối 1963.

 

Tranh dân gian - Ngủ hổ thần tướng

 

Theo chúng tôi có sự « thờ lệch » như vậy là do các chúa Nguyễn phía Đàng Trong, rồi các vua triều Nguyễn về sau, không thờ Hổ mà c̣n t́m cách triệt hạ uy thế của Sơn Thần trong tâm lư dân gian. Các vua chúa đă tổ chức các trận đấu voi cọp bất b́nh đẳng : nhổ nanh nhổ vuốt cọp, khớp mơm để cho voi dày. Pierre Poivre trong hồi kư có kể chuyện chúa Nguyễn Phúc Khoát tổ chức trận đấu voi cọp như thế năm1752 tại Cồn Giả Viên để cho 40 voi tận giệt 18 con cọp. Tục lệ này đến 1904 mới chấm dứt.

 

Rải rác phía Bắc có nhiều đền thờ Thánh Mẫu. Nơi bàn thờ thứ ba thừơng thờ Hổ gọi là « hạ ban » v́ thờ dưới đất. Xác Đồng lên vai hổ là một màn khó khăn, căng thẳng mà chuyên gia Maurice Durand đă mô tả căn cơ. Động tác lên vai hổ :

 

« Trùm khăn đỏ (phủ diện) lên đầu, rồi tập trung, lấy tay che mắt, bỗng nhiên thấy hai vai chĩu nặng ; con đồng lấy tay xoa mặt, xong chống tay xuống đất trong tư thế hổ ngồi, rồi gầm thét. Người tham dự biết rằng Thần Hổ đă giáng. Lập tức họ rót rượu vào bát rồi đốt. Con đồng nhúng tay vào, xoa mặt với rượu nóng. Nh́n lên điện thờ, đồng lại gầm thét. Người dự mang đến bó hương,  đồng đốt hương và cắn vào ngọn lửa đang cháy. Sau đó có người mang đến đĩa dầu lửa và đốt lên. Con đồng cắn vỡ đĩa sành, mồm miệng đầy dầu lửa, và cứ thế lập lại nhiều lần. Cho đến khi cử tọa yêu cầu ngưng, để biểu diễn việc trừ tà và cho thuốc. Cuối cùng  Thần Hổ thăng » [3].

 

Tạo không khí cho vai  Thần Hổ, có nhạc đệm sênh phách, đờn ca bài hát chầu văn đặc biệt Ngũ Hổ luyện văn :

 

…Trên thượng thiên có năm tướng hổ,

Luyện người về để độ vạn dân.

Người thời đại độ khoan nhân,

Thanh nhàn tự tại sạch không lầu lầu.

Thấy Phật ngự khấu đầu vọng bái,

Phật ban cho phép đại uy linh.

Có phen hống động thiên đ́nh,

Giương nanh ra vuốt quỷ tinh bạt hồn.

Có phen tướng xuống Diêm môn,

Tà ma cũng phục, Phạm Nhan thu h́nh.

XuốngThủy Tinh các ṭa cũng phục,

Năm ông đều lại tót lên non.

(...)

Khi thời biến ra hổ thần,

Hiện ra hổ tướng nhăn tinh sáng ḷe.

 

Nhân dịp tết Canh Dần chúng tôi nhắc đến h́nh tượng con Hổ trong tâm linh Việt Nam, đă có từ lâu, có lẽ từ thời các vua Hùng như sử sách đă ghi lại, và hoa văn thời Đông Sơn c̣n minh chứng. Để cho chứng từ được cụ thể và c̣n hợp với thời sự, chúng tôi nhắc đến tranh thờ nhất là trong đạo thờ Thánh Mẫu làm ví dụ, v́ đây là một đề tài nhiều màu sắc, c̣n rộn ră bằng chứng hiện hành.

 

Nhưng mục đích chính là kể chuyện  Ông Ba Mươi.

Vui  chơi ngày Tết.

 

Đặng Tiến

Paris, 12-02-2010


 

[1] Nguyễn Bá Vân - Chu Quang Trứ, Tranh Dân Gian Việt Nam, tr.98, nxb Văn Hóa, 1984, Hà Nội.

[2] Nguyễn Tài Cẩn, báo Khảo cổ Học, số 14, ngày 12-12-1971, Hà Nội

[3] Maurice Durand, Technique et Panthéon des Médiums Vietnamiens (Kỹ thuật và Điện thờ Đồng  Cốt Việt Nam) , tr.55, tác giả trích toàn văn bài Ngũ Hổ luyện văn, 38 câu, tr. 263, EFEO,1959, Paris.

 

 

Trang Đặng Tiến

 

art2all.net