Đặng Tiến

 

CỌP VÀ PHỤ NỮ

 

            Tranh Lê Huy Hòa - Hổ và thiếu nữ - Nguồn : ibiblio.org

 

Liên hệ cọp với phụ nữ là một việc làm nghịch lư. Một bên là mănh lực và tàn bạo, bên kia là nhan sắc và yêu thương ; viết để đối lập những dị biệt là ngớ ngẩn ; viết để tạo những tương quan qua tâm lư, văn học, nghệ thuật là làm việc trái khoáy, nhưng lại là chuyện vui ngày Tết. Nếu có thêm phần thông tin hữu ích th́ càng vui.

Ví dụ người đánh cọp, diệt cọp, có lẽ lần đâu tiên đựợc chính sử ghi công, là một phụ nữ, tên Trần thị Quyền, huyện Bồng Sơn, tỉnh B́nh Định, giết cọp để bảo vệ mẹ già. Bà được tuyên dương liệt nữ năm Tự Đức nguyên niên, 1948, theo Đại Nam Nhất Thống Chí

 

Cọp là thú dữ. Người ta sợ, kiêng tên : ông cọp được gọi là ông thầy, ông kễnh, ông ngài, ông cả, ông ba mươi ; không ai nói « bà cọp » như nói bà chằng. Râu hùm, hàm én là nét cường tráng của trượng phu, đối lập với mày ngài mắt phụng là dung nhan thục nữ. Tuy nhiên ngoài mănh lực, cọp c̣n là một vẻ đẹp của trần gian. Khi Thế Lữ mô tả oai linh rừng thẳm trong bài thơ Nhớ Rừng bất hủ, đă hạ bút : Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng, người đọc mường tượng nét thướt tha kiều diễm của giai nhân.

 

Trong tâm linh người Việt, cọp là một biểu tượng đa nghĩa. Nét dũng mănh đáng ghê sợ biến dạng thành vẻ oai linh có khả năng diệt quỷ trừ tà. Khi người đàn bà ở cữ, người miền Bắc thường treo tranh Hắc Hổ như bùa yểm để trấn quỷ trừ ma, chủ yếu là quỷ Phạm Nhan, bảo vệ cho mẹ tṛn con vuông, như lời thơ Trinh Thử :

Trong nhà hắc hổ trấn phù

Sinh con đẻ cái nuôi cho dễ dàng

 

Trong xă hội phong kiến, người phụ nữ thường là nạn nhân. Khi gia biến, Thúy Kiều phải bán ḿnh ; muốn mở cơi, Huyền Trân phải nước non ngàn dặm ; khi nam nhân không bảo vệ được biên giới, Chiêu Quân phải cống Hồ. Trong nhiều t́nh huống, mănh hổ hiện ra như thần linh để trợ giúp người sức yếu thế cô trong nhiều truyện nôm dân gian, đặc biệt là trong Thoại Khanh Châu Tuấn. Châu Tuấn bị lưu đày, vợ là Thoại Khanh suốt 17 năm sống truân chuyên để giữ tiết và lao khổ để nuôi mẹ chồng. Có lần giữa rừng khuya phải lóc thịt ḿnh để nuôi mẹ, và nói dối là thịt rừng mà cọp bỏ lại.

Lăo bà thấy thịt kêu con

Thịt ǵ cho mẹ ăn ngon làm vầy ?

Thoại Khanh chẳng để mẹ hay

Dối rằng là thịt ông thầy bỏ rơi

Chuyện hư cấu, có phần ngây thơ như nhiều truyện dân gian, nhưng chi tiết này có cơ sở : cọp có thể vật ngă con mồi nặng hằng tạ, như trâu hay voi con, nhưng chỉ ăn thịt đến 30 kư, bỏ phần c̣n lại để đi nghỉ, chớ không giấu món ăn để dành như nhiều thú vật khác, kể cả đồng chủng là sư tử. Do đó, trong tâm lư dân gian, hổ là dă thú cao thượng, tượng trưng cho vơ tướng trung nghĩa, như trong truyện Tam Quốc hay Ngũ hổ B́nh Nam, và được tôn thờ trong tín ngưỡng đạo giáo Thánh Mẫu.

Sau đó, Thoại Khanh cơng mẹ đi t́m chồng, bất ngờ gặp cọp. Chẳng những không sợ, mà nàng c̣n kể lể nguồn cơn, và nhờ cọp… đưa đường. Chuyện không thật, nhưng tâm lư con người, người kể và người nghe chuyện là thật, dù thật trong hoang tưởng.

Đàng đi hiểm trở gian nan,

Bỗng đâu gặp cọp đón ngang giữa rừng.

« Hùm » lên một tiếng vang lừng,

Hỏi : « nàng cơng mẹ băng chừng đi đâu ? »

 

Thoại Khanh nước mắt thấm bâu !

« Lạy ông xin kể đuôi đầu ông thương,

Chồng tôi đày đến Tề bang,

T́m chồng tôi mới băng ngàn qua đây.

Xin ông làm phước cứu rày,

Đưa tôi qua khỏi truông này làm ơn !

- Quản bao khó nhọc chi sờn,

Lên lưng ta cơng kẻo đàng hiểm nguy.

Đàng th́ rừng bụi khôn tùy,

Người đi cả tháng ta đi một ngày.

Khuyên người tạm bước lưng đây,

Đặng cho ta cơng đi ngay t́m chồng.

Thấy nàng ta cũng động ḷng,

Mấy ai có dạ hiếu trung như nàng ! »

Hùm kia khuyên nói đă an,

Mẹ con mới dám bước choàng lên lưng.

Hùm bèn bắt mặt* băng chừng,

Cơng lưng chạy riết khỏi rừng hiểm nguy.

Hùm rằng đă tới nước Tề,

Thoại Khanh bước xuống chè he* lạy Hùm

« Bao giờ trả đặng ơn ông ! »

Hùm rằng : « Chớ khá kể công làm ǵ !

Cứ theo đàng ấy mà đi,

Giây lâu nàng sẽ gặp th́ thôn dân. »

Hai đàng từ tạ rẽ phân,

Hùm kia về núi, nàng lần bước đi.

 

*Bắt mặt : nh́n trước mặt ; * chè he : ngồi bệt co chân về phía sau : dáng điệu tự nhiên và tin cậy. Từ miền Nam, có lẽ truyện kể gốc miền Nam.

 

Trong truyện Tống Trân Cúc Hoa, có lẽ gốc gác miền Bắc, cọp góp công bằng cách đưa thư giúp Cúc Hoa t́m chồng, nhưng vai tṛ nhân vật sơn thần khiêm tốn hơn trong các truyện miền Nam, như Lục Vân Tiên.

Trịnh Hâm do ḷng ghen ghét, ganh tài biến thành độc ác, lập mưu hăm hại Vân Tiên. Trước hết phải cách ly tiểu đồng, gạt người đầy tớ vào rừng, bắt trói vào gốc cây :

Trước cho hùm cọp ăn mày,

Hại tiên phải dụng mưu này mới xong.

Vân Tiên ngồi những đợi trông

Trịnh Hâm về nói tiểu đồng cọp ăn.

Nhưng chẳng những cọp không ăn, mà ngược lại c̣n giải cứu, bằng cách cắn dây mở trói rồi cơng ra đại lộ

Sơn quân ghé lại một bên

Cắn dây mở trói cơng lên ra đàng

 

Như vậy có hai loại cọp : cọp của Trịnh Hâm là cọp thật, đă không hiện ra ; và hiện ra là cọp Sơn quân, nhân vật tiểu thuyết tiêu biểu cho lẽ phải. Ở đây, cọp xuất hiện cứu người hiền ; về sau sẽ xuất hiện trừng phạt người ác, là hai mẹ con Thể Loan ngày xưa đă hăm hại Vân Tiên mù ḷa, nhốt vào hang Thương Ṭng cho chết. Nhưng Vân Tiên đă được Du Thần – phải chăng cũng là biểu tượng cọp – giải thoát và tiều phu cứu vớt. Thể Loan muốn nối duyên xưa, nhưng bị Vân Tiên gắt gao từ chối, cùng mẹ ra về.

Trở về chưa kịp tới nhà,

Thấy hai ông cọp chạy ra đón đường

Thảy đều bắt mẹ con nàng

Đem vào lại bỏ trong hang Thương Ṭng

Như vậy cọp ở đây là một nhân vật tiểu thuyết, bằng xương bằng thịt, có khả năng tham dự vào động tác của cốt truyện, giải quyết những khâu của diễn biến. Mặt khác, cọp lại là thần linh, có chức năng tinh thần, phán xét phải trái, cứu độ hay trừng phạt, công minh và hiệu lực. Hai vai tṛ này là hư cấu của tâm linh con người, nhưng cũng bắt nguồn từ tính cách của con hổ. Dường như trong bản chất, hổ không săn người, chỉ đuổi bắt muông thú trong địa hạt của ḿnh ; trong chừng mực nào đó cọp diệt trừ những thú vật phá hoại mùa màng.

Nhưng dĩ nhiên, tại nhiều nơi, như Ấn Độ, và trong nhiều t́nh huống, cọp là một hiểm họa.

 

 

*      *

*

Tranh Nguyễn Tư Nghiêm

Mẹ con 1986

 

Một nếp sống của loài hổ, nhắc đến người phụ nữ là t́nh mẹ con. Hổ là thú dữ nhưng dữ dội nhất là cọp mẹ khi bảo vệ con. Hổ mẹ tận tụy chăm sóc cho con, cho bú mớm, săn mồi, dạy con săn đuổi, đặc biệt là chăm lo cho con gái. Hổ con cái được săn bắt trong lănh thổ của mẹ - mỗi con hổ có lănh địa riêng – trong khi hổ con đực khi cứng cáp, phải kiếm ăn nơi lănh thổ khác, để khỏi tranh mồi với chị em. Hổ mẹ ưu đăi con gái, có lẽ cũng biết thân phận của giống cái bao giờ cũng thua thiệt trước thiên nhiên tàn nhẫn – đấy là chưa nói đến xă hội. Trong chừng mực nào đó, h́nh ảnh cọp cơng mẹ con Thoại Khanh trên đường ngàn dặm là biểu tượng t́nh liên đới trong thân phận người phụ nữ muôn đời.

 

 

Người đi săn sợ nhất là gặp phải hổ cái khi bảo vệ con ; do đó họ đặt kính chiếu hậu dọc đường, đề pḥng khi bị đuổi, chạy không kịp, dù là đi ngựa. Cọp cái đuổi theo, khi thấy h́nh ảnh ḿnh trong gương, tưởng là thấy con, dừng lại chụp lấy để t́m con. Khi loay hoay không t́m thấy th́ đập vỡ kính và tiếp tục đuổi theo, đến khi gặp một cái gương khác th́ lại dừng lại. Và người đi săn có th́ giờ chạy thoát. Đây là chuyện săn cọp ở Tây phương thời Trung cổ.

 

                                                           Tranh Thanh Trí - Mẹ con - 2010

 

 

Trong từ ngữ nhiều nước, từ « cọp cái » (tiếng Anh, Pháp : tigress(e) mang nghĩa dè bỉu, như đanh ác, hung dữ. Từ « cọp », « hổ » gợi ư oai phong : khi ta nói hổ tướng th́ nghĩ tới Quan  Công, Địch Thanh, Hoàng Hoa Thám, Clémenceau, không ai nghĩ đến Phàn Lê Huê, Bùi thị Xuân… Một hiệu xăng dầu quảng cáo « bỏ con hổ vào máy xe hơi, put a tiger in your tank, mets un tigre dans ton moteur » th́ phải hiểu là hổ đực. Dĩ nhiên đây là tâm lư con người trọng nam khinh nữ, phản chiếu qua h́nh ảnh con hổ.

 

Từ đó, ta có một cách đọc tranh hổ, chung cho vùng văn hóa Đông Á, hay tại Việt Nam địa vị con hổ trong Đạo giáo, chủ yếu tôn thờ phụ nữ : Thiên Tiên Thánh Mẫu, Bà chúa Thượng Ngàn, Mẫu Thoại, bà Liễu Hạnh… Tranh Bạch Hổ thờ ở đền Quán Thánh, Hà Nội  hay tranh Ngũ Hổ Thần Tướng  được thờ nhiều nơi phía Bắc. Trong những cuộc lên đồng, các Mẫu ít khi giáng xuống, nhưng người đồng cốt nhiều khi nhập vai hổ.

 Đây là một đề tài phức tạp, không dễ ǵ giải phân trong một bài báo ngắn, chúng tôi xin cung cấp một tư liệu khó kiếm về Hổ ; xem phụ lục phía dưới, nguyên văn bài hát chầu văn: Ngũ hổ thần luyện văn.

 

*

*     *

 Trong tiếng Việt, thành ngữ « hang hùm » chỉ nơi nguy hiểm. Trong tác phẩm diễn đạt nỗi ḷng phụ nữ Chinh phụ ngâm, nguyên tác chữ Hán, Đặng Trần Côn (sinh khoảng 1715) dùng h́nh ảnh « hổ lạc xà khu » nghĩa là « xóm cọp, vùng rắn », nữ sĩ Đoàn Thị Điểm dịch « Chốn xà khu, hổ lạc hăi hùng », Phan Huy Ích dịch « đă trắc trở đôi ngàn xà hổ ». Trong Trịnh Thử có câu hang hùm  ai dám móc tay.

Tương truyền Hồ Xuân Hương có thơ xướng họa với Chiêu Hổ ; theo giai thoại th́ ông này trong cơn say, có táy máy sờ mó ǵ đó, và bị Xuân Hương mắng

Anh đồ tỉnh, anh đồ say

Sao anh ghẹo nguyệt giữa ban ngày

Này này chị bảo cho mà biết

Chốn ấy hang hùm chớ mó tay

Vẫn theo tương truyền th́ Chiêu Hổ họa lại

Này ông tỉnh này ông say

Này ông ghẹo nguyệt giữa ban ngày

Hang hùm ví bẵng không ai mó

Sao có hùm con bỗng trốc tay

(đọc lệch dấu giọng: ví bẵng = ví bằng; bỗng = bồng)

Không biết chuyện có thật hay không, nhưng ta có hai bài thơ phóng khoáng, vui đùa trang nhă. Nó chứng tỏ t́nh bạn nam nữ hồn nhiên, trong sáng. Lời thơ đùa vui thân mật, hóm hỉnh.

Nó làm kết luận vui cho câu chuyện ngày Tết: hùm thiêng và phụ nữ, trong quan hệ tâm lư, văn học và tín ngưỡng.

 

Đặng Tiến,

12-02- 2010

 

 

 

PHỤ LỤC

 

NGŨ HỔ THẦN LUYỆN VĂN

 

Sơn lâm vắng vẻ am thanh

Non nhân nước trí đĩnh sinh thánh thần

Đùng đùng một trận hắc vân

Hào quang rạng khắp chín lần ṭa sen

Đâu đâu là chẳng ơn trên

Chợ quê nương bóng dưới trên đều nhờ

Sớm khuya hương khói phụng thờ

Dập d́u mơ luyện, sớm trưa canh chầy

Gió thổi bay mành thông cửa trước

Thuở ban rồi lên học phép tiên

Trên thượng thiên có năm tướng hổ

Luyện người về để độ vạn dân

Người thời đại độ khoan nhân

Thanh nhàn tự tại sạch không lầu lầu

Thấy phật ngự khấu đầu vọng bái

Phật ban cho phép đại uy linh

Có phen hóng động thiên đ́nh

Giương nanh ra vuốt quỉ tinh bạt hồn

Có phen tướng xuống Diêm môn

Tà ma cũng phục, Phạm Nhan thu h́nh

Xuống thủy tinh các ṭa cũng phục

Năm ông đều lại tới lên non

Đến đâu thời đấy kinh hồn

Khi vào Mường Chính, khi sang đền Ṣng

Dạo chơi nước nhược non bồng

Sang chầu Tây Trúc lại dong Ngũ Hồ

Khi thời cực lạc ngao du

Khi áp trượng phù, khi đă đồng nhân

Khi thời biến ra hổ thần

Hiện ra hổ tướng nhăn tinh sáng ḷe

Đă dập d́u vào ra quyến luyến

Nghe tiêu tôi mơ luyện th́ về

Cam ḷng phụng sự sớm khuya

Y như một phép tức thời tương lai

Để ḥa truyền dơi muôn đời

Thần hôn phụng sự dám sai tấc thành

     Bất đắc cửu đỉnh

     Cấp như luật lệnh.

(Toàn văn bài hát Chầu Văn)

 

                                                           Tranh De Lacroix - Tigre - 1856

 

 

 

Trang Đặng Tiến

 

art2all.net