Đặng Tiến

Thơ Hong Cầm

Truyền thống v hiện đại

 

 

Hong Cầm - xưa v sau ny

III. Ma Thu tỏa nắng

Nguồn thơ Hong Cầm rc rch qua phong cảnh qu hương khi vướng vo kỷ niệm, một nhan sắc, bỗng ngời ln thứ nh sng diệu kỳ, bao la, ngy ngất:

Ai về bn kia Sng Đuống
C nhớ từng khun mặt bp sen
Những c hng xn răng đen
Cười như ma thu tỏa nắng

(Bn kia Sng Đuống, tr. 31)

Dịu dng, đằm thắm v trong sng, nụ cười nh ln đi mắt; d rằng cu thơ khng ni g về đi mắt, nh nắng v ma thu vẫn tỏa ra từ ci nhn hồn nhin, đn hậu, ngời niềm hạnh phc ấm v sng, ln đời sống nng thn ảm đạm, xa xăm. Cu thơ su chữ đ xuất hiện từ lu, từ trước thời Nguyễn Tri, nhưng khng thng dụng về sau; nhịp thơ tự do v khoan thai, nhẹ nhng, cởi mở. Bốn m bằng lin tiếp, trầm lặng v cởi mở, cười như ma thu, chợt le ln tia sng sắc cạnh của hai m trắc tỏa nắng. Tia nắng bất ngờ nhắc chng ta nhớ lại nh nắng cuối thu đầu truyện Đi bạn của Nhất Linh: Ở ngoi, như mong ước của trc, trời bỗng nắng to.

Về c hng xn, Thạch Lam đ c một cu thật quyền:
Cc c hng nước, cng với cc c hng xn, kĩu kịt đi chợ Đng, chợ Đoi, l ci tinh hoa thuần ty của người Việt Nam từ xửa từ xưa đến giờ [1]

Tinh hoa người Việt Lời ca ngợi ty hứng c phần qu đng, v hnh tượng c hng xn chỉ xuất hiện trong văn học Việt Nam trong một giai đoạn ngắn, phản nh thời kỳ qu độ trong x hội nng nghiệp đang bắt đầu hướng về thnh phố, vừa chuyển hng đi, vừa nhận hng đến, qua c hng xn.

Hnh tượng c hng xn trong thơ Hong Cầm bắt nguồn từ nhiều tnh cảm su xa. Thn mẫu Hong Cầm l một c gi quan họ v một c hng xn. Những c gi Kinh Bắc kết bạn quan họ giữa những ma đồng ng v hội h, thường rủ nhau đi bun bn, v cc c thường ht:

Đi bun khắp cả phố phường
Ti bun chẳng được lạc đường về chợ Đồng Xun [2] .

Thn mẫu Hong Cầm bn v sinh kế, đi vai trĩu nặng đi bồ, chăm cht nui con ăn học, v hnh ảnh b cụ (1891-1961) vẫn thường xuất hiện trong thơ:

Bn kia Sng Đuống
Mẹ gi nua cm ci gnh hng rong
Dăm miếng cau kh
Mấy lọ phẩm hồng
Vi thiếp giấy đầm hoen sương sớm.

(Bn kia Sng Đuống, tr. 31)

Bng dng b mẹ qu thấp thong trn những đường lng quạnh vắng, bước cao thấp bn bờ tre hun ht, hoặc trn những chuyến đ ngang miệng h hạt na nha bến vắng, lm nhớ đến một b T Xương chưa xa xi lắm, v cu thơ Lưu Trọng Lư:

Nt cười đen nhnh sau tay o
Trong nh trưa h trước giậu thưa.

Ta c cu ca dao Yu người yu cả đường đi. Đơn giản v chn xc. Bng dng c hng xn trn Đường đ chợ Trầm sang ma tu h đ chồng ln hnh ảnh c gi quan họ:

Đm hội Lim về
đ quai rảo bước
Đuổi t lụa nhạt
nh trăng đầm ấm đường sương
Em về đồng chim đất rạn chn chim
Em đi mưa ngu nước ngập đồi ch
Chn Em di đi khng biết mỏi
M hồng em lại nổi
đồng ma nước lụt mng mnh

(Bn kia Sng Đuống, tr. 64)

Đường tnh khng tuổi theo trời đất chuyển mu, từ đồng chim đất rạn qua đồi ch nước ngập. Bước chn mẹ cn đ m ct mịn lại phải bấm su vo đường trơn mưa lạnh. Xui ngược dọc ngang, những nẻo đường trong thơ Hong Cầm hẹn h nhau ở một ng ba: đường đến nhau v đường tm về.

Hai con đường ấy, đều Về với ta.


Người phụ nữ nng thn

Nng thơ của Hong Cầm l những phụ nữ lao động, lam lũ cật lực. Gnh hng xn cn l lao động nhẹ, c được gnh hng th chưa phải l ngho. Đất quan họ khng phải l ngho, nhưng vẫn c những người cng khổ.

Chng ta rnh nhn trộm c gi Tắm đm, một đm trăng, tung tc gội gầu trăng nước giếng. Ta sẽ đau lng thấy thn thể c gi đầy vết sẹo:

Em gnh gạo về nh ph hộ
Nứt vai thnh sẹo l lan đao
Em chở nứa sang bờ duyn phận
Tay đng b chn xui thc ghềnh
Tuổi đ rch v g cho kịp
Da mở đng tuốt sẹo ngang thn
Phấn ma trăng thoa mờ sẹo tuổi.

(Bn kia Sng Đuống, tr. 83)

Trn đời khng g đẹp v qu bằng thn thể người đn b. V những vết sẹo do lao động hay roi vọt cứa ngang vạch dọc kia l những nhục nhằn chung cho nhn loại. Người phụ nữ lam lũ v tất tả vẫn giữ nt duyn dng:

Tu cọ em che đn g mới nở
Em vực b vng lửng dng chiều xanh
Đắp con đ quai sng soi đất đỏ
Trận mưa vừa rồi khng rụng hoa chanh
Một tay em che ngọn đn bạt gi
Một tay quấy nồi cm lợn k vng
Như đm đm tay kia m b ngủ
Tay ny thắp hương dế thức quanh tường

(Vợ liệt sĩ, Mưa Thuận Thnh, tr. 2)

Ni đến người phụ nữ Việt Nam, khng thể chỉ dừng lại ở ln mi khe mắt, m phải nhắc đến mồ hi nước mắt, những vất vả v thiệt thi. Điều ấy, nh thơ chỉ th thầm, nhưng vẫn r giọng. Người phụ nữ hiện ln dịu dng trn nền trời qu hương, giữa tiếng ếch nhi, ếch ương, chẫu chuột, tiếng chim bạc m, c vọ tu h, bồ cc, cha vi, cạnh con mo mướp trong x bếp, cnh chuồn chuồn, chu chấu, bươm bướm, đn kiến lửa ngoi sn, ci giun đất lng thng mỏ con g trụi, giữa những cnh ổi, cnh nhn, cnh chanh, ngọn b lng tơ hoa xoan lả tả v bao nhiu hnh ảnh thn thương khc. Người phụ nữ trong thơ Hong Cầm khng quyến rũ v nhan sắc nhưng đng yu v đng nhớ qua bng dng, linh hoạt, năng nổ, tận tụy v cam phận:

Tiếng ht theo em đi vớt bo
Em vớt được mấy chm sao sng
Vớt đi mắt nhn theo

Tiếng ht theo em đm về xay la
Cối xay trn biết thuở no xong
Tai cối đuổi nhau mi mi
Biết bao giờ nn vợ nn chồng?

(Bn kia Sng Đuống, tr. 102)

Thơ về lao động, hiện thực v lao động tnh tứ như vậy xưa nay khng nhiều lắm đu. Thỉnh thoảng lắm ta mới gặp ở Nguyễn Bnh:

V chăng nhớ c như tơ nhỉ
Em thử quay xem được mấy vng
V chăng nhớ c như vừng nhỉ
Em thử lo xem được mấy thưng

Thường thường, những c gi lầu hoa, người em sầu mộng dễ đẹp dễ thơ hơn người phụ nữ ngy ngy vật lộn với thực tại. V lm thơ, đọc thơ l để qun thực tại, chủ yếu l lao động, do đ, thơ hay về người phụ nữ lao động hiếm v qu. V kh lm.

Trong x hội phong kiến, ngho kh dễ tạo ra đau thương. Thảm kịch người đầy tớ:

Người ở gi trt m anh đnh c
Cụ Tin đuổi ra khỏi lng
Nửa đm m một tiếng
Nước lạnh khp mặt người

(Bn kia Sng Đuống, tr. 110)

Hay c gi bị bức bch lấy lẽ nh giu, mảnh gương rạch ngang cổ, chết rồi cn bị x hội ln n:

Sai lấy mo cau
p xuống mặt người chết
Cho manh chiếu b xc
Chn ngay đầu lng
Trn mồ cắm một thanh tre
Đề bốn chữ v lun v đạo

(Bn kia Sng Đuống, tr. 111)

X hội phong kiến, khe khắt v bất cng, nghiền nt những mối tnh v những giấc mơ:

Chng ta yu nhau c tội tnh g
Phải đến giữa đnh tri ngả vạ

(Bn kia Sng Đuống, tr. 73)

C những cặp tnh nhn đi ngho chẳng được snh đi, những chng trai ngho đi phải xa qu, những phụ nữ nn quai thao p bụng, khăn gi la qu

Qu Kinh Bắc của Hong Cầm nổi tiếng l nhiều hội h, đnh đm, nhiều dịp vui giải tr cho nhn dn Nhưng trong thực tế, những cuộc vui chơi, ho nhong v ồn o khng b đắp được nhiều nỗi buồn ring v những kh khăn của cuộc sống. Người nng dn cơ cực mua vui mang thn phận cy pho:

Chuỗi pho đng thm bay
bng giấy đỏ liều thn

(Bn kia Sng Đuống, tr. 102)

Hong Cầm lm thơ ca ngợi qu hương v cuộc sống. Ni chung thơ anh lạc quan v tin vo ci đẹp, ci tốt, tin vo hạnh phc, nhưng vẫn mang nhiều nt buồn đau. Từ đ, thơ anh nhiều giai điệu v giu nhn tnh, chịu sự đọc lại v lọc đi. Ngn ngữ khc mắc, c lc cầu k lại cng lm nổi bật chất tr tuệ - một chất tr tuệ nhuần nhuyễn tnh cảm, thường quay về qu khứ.

Thơ Hong Cầm l lẵng hương thầm của những cnh hoa xa vắng.

Nol 1993



 


[1]Thạch Lam, Hng nước c Dần trong H Nội ba mươi su phố phường
[2]Dn ca quan họ Bắc Ninh, nhiều tc giả, nxb Văn học, H Nội, 1962, tr. 17. Đọc thm: Quan họ, nguồn gốc v qu trnh pht triển, nxb. Khoa học X hội, H Nội, 1978.