Đặng Tiến

 

Nhớ hai tiếng hát

 

Hoàng thi Thơ và Ngọc Bích

 

          

 

Trong tháng vừa qua, giới văn nghệ ca nhạc Việt Nam ở ngoài nước đă nhận hai tin buồn : nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ, 72 tuổi, qua đời ngày 23 tháng 9, và nhạc sĩ Ngọc Bích, 76 tuổi ra đi ngày 15.10.2001, cũng ở Nam California.

 

Tưởng mộ Hoàng Thi Thơ

 Hoàng thi Thơ sinh ngày 1 tháng 7 năm 1929 tại phủ Triệu Phong, Quảng Trị, trong một gia đ́nh quan lại danh tiếng. Ông tích cực tham gia cách mạng tháng 8.1945 và cuộc toàn quốc kháng chiến từ những ngày đầu trong Đoàn Tuyên Truyền Kháng Chiến cùng với Trần Hoàn, Lưu Trọng Lư, trước làm diễn viên ca nhạc kịch, sau làm biên tập viên cho báo Cứu Quốc khu Tư. Ông vẫn tiếp tục học trường Huỳnh thúc Kháng (Khải Định cũ) đậu tú tài, năm 1950, và vào đại học Thanh Hoá. Đến cuối 1952 th́ bỏ vùng kháng chiến về Huế, sáng tác và dạy học đến 1965. Sau đó, sống chuyên nghiệp về ca nhạc kịch. Hoàng thi Thơ nhiều tài : soạn ca khúc, nhạc cảnh, trường ca, nhạc kịch, biên đạo múa, làm phim. Tại Sài G̣n 1967, ông điều khiển đoàn ca vũ nhạc Maxim's nổi tiếng, và Đoàn văn nghệ Việt Nam gồm cả hàng trăm nghệ sĩ, đi lưu diễn các nước á Châu và có sang tŕnh diễn tại Paris.

Di tản sang Mỹ từ 1975, ông vẫn tiếp tục sáng tác, tŕnh diễn. Năm 1993, ông có về lại Quảng Trị, thăm làng Bích Khê quê cũ.

Hoàng thi Thơ sinh thời là người vui tính cởi mở. Những lần sang lưu diễn tại Paris, gặp chúng tôi, ông tṛ chuyện tràn đồng. Ông ưa kể chuyện những ngày kháng chiến, thăm hỏi những người bạn cũ, đặc biệt ngợi ca tài trí tướng Nguyễn Sơn. Ông giải thích mấy nhạc khúc một thời thịnh hành của ông bị chê là "quê" như Gạo Trắng Trăng Thanh, Trăng Rụng Xuống Cầu... là do ảnh hưởng quan niệm "văn nghệ nhân dân" thời điểm 1950, ông muốn đưa vào nền âm nhạc cải cách tại các thành phố, câu ḥ điệu hát dân gian, không khí thi vị của nông thôn, mà ông cho là cốt tuỷ của văn hóa dân tộc.

Hoàng thi Thơ thích nói tiếng Pháp và tóm tắt đời ḿnh bằng câu thơ Lamartine "Aimer, chanter, prier c'est toute ma vie. A l'heure des adieux, je ne regrette rien". Xin tạm dịch để tưởng mộ một nghệ sĩ đàn anh, tuy chúng tôi ít có dịp giao du, nhưng vẫn một ḷng quư mến :

Yêu thương, ca hát, nguyện cầu

Nào giờ vĩnh biệt, ḿnh nào tiếc chi...

(... Ai đang đi ... trên đường đê ...)

 

~~oOo~~ 

 

Nhớ thương Ngọc Bích

 

Trái với Hoàng thi Thơ cởi mở vui chuyện, Ngọc Bích là người trầm ngâm, ít nói. Trong đời sống hằng ngày, không vợ con, ông cũng lặng lẽ như vậy.

Ngọc Bích là bậc tài năng, anh hoa phát tiết ra ngoài rất sớm : sinh năm 1925, tại Hà Nội, lúc 17 tuổi đă chơi nhạc cho các vũ trường Hà Thành, 20 tuổi đă cùng một nhóm nhạc sĩ đầu tiên xuất ngoại, sang Trung Quốc tŕnh diễn giúp vui cho binh sĩ Đồng Minh ở Côn Minh,  có lẽ tại đây ông đă tiếp xúc với nhạc Jazz của Hoa Kỳ

Ngọc Bích tham gia kháng chiến chống Pháp. Cùng với Phạm Duy, ông theo Đoàn văn Nghệ Giải Phóng đi từ Sơn Tây lên Lao Kai, rồi qua Bắc Kạn, Thái Nguyên, gia nhập đội Văn Nghệ Tuyên Truyền khu 12 của Hoàng Cầm (1947), có thể gọi là đội văn công đầu tiên của Quân Đội (Hoàng Cầm, Văn Xuôi, tr. 152, Hà Nội 1999). Ngọc Bích th́ vui tính thường viết những bài hát vui cho bộ đội dễ thuộc (sđd, tr. 155). Theo Phạm Duy, Ngọc Bích đă đưa Jazz vào nhạc kháng chiến (Phạm Duy, Ngọc Bích và tôi, Internet, tháng 10.2001). Bài hát thành công thời đó là Bà Già Giết Giặc.

Về sau, Ngọc Bích bỏ kháng chiến về thành và di cư vào Nam, năm 1954. Theo lệnh nhập ngũ, Ngọc Bích làm tại Đài Phát Thanh Quân Đội, đă sáng tác bài Suy Tôn Ngô Thủ Tướng, về sau trở thành Tổng Thống, lời của Thanh Nam. Và đêm đêm đi hát thêm tại các pḥng trà.

Trước đó các đài Hà Nội và Pháp á vẫn thường phát thanh ca khúc của Ngọc Bích như Trở Về Bến Mơ :

Ngày nào một giấc mơ

Đây những đêm trăng mơ

Ai ngóng chờ ...

 

Về sau người ta thường nghe Mộng Chiều Xuân :

Gió chiều thầm vương bao nhớ nhung,

Người yêu thoáng qua trong giấc mộng ...

 

Làm cho đài phát thanh Mẹ Việt Nam, ông đă cùng nhân viên đài này di tản sang Hoa Kỳ cuối tháng 4.1975. Sang Mỹ, cùng với Vũ Huyến, Lữ Liên, Ngọc Bích hát trong bộ ba AVT, có sang tŕnh diễn một đôi lần cùng với đoàn văn nghệ Hoàng thi Thơ tại Paris.

Tổng kết toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của Ngọc Bích, Phạm Duy đă viết đầy đủ về người bạn trẻ hơn ḿnh năm tuổi :

" Toàn là nhạc buồn, dù tiết tấu nhanh hay chậm, theo điệu blues hay điệu swing, nhạc Ngọc Bích ở thành phố trong thời b́nh không vui như nhạc ở đồng quê trong thời chiến. Có thể cuộc đời của Ngọc Bích đóng khung ở pḥng trà, đời thường không sung túc lắm, đời t́nh nhiều vất vả, gia đ́nh th́ vắng bóng, bạn bè th́ vắng xa, cuối cùng anh đắm ḿnh vào ma tuư. Soạn nhạc cho mùa Xuân mà cũng không phải là nhạc vui :

Lênh đênh theo gió hồn về đâu ..."

(Phạm Duy, bđd)

Cuộc đời và tác phẩm Ngọc Bích tiêu biểu cho thân phận người dân lênh đênh trên vận nước. ở giai đoạn này hay giai đoạn khác, ông đă làm việc nọ mà không làm việc kia, âu cũng là những quyết định tự do của con người, trong một hoàn cảnh nhất định.

Những tự do trong đời người, khi thuận chiều thời cuộc th́ làm nên danh phận ; ngược chiều thời cuộc th́ là số phận.

Thời cuộc là bạo lực chưa trở thành lịch sử.

 

Đặng Tiến

24. 10. 2001

 

 

trang đặng tiến

art2all.net