Đặng Tiến

 

 Thương tiếc Phạm Duy  1921-2013:

Nghe lại MẸ VIỆT NAM

 

Phạm Duy - Tranh Đinh Cường

 

Tả cảnh chiều qu Việt Nam, trong tất cả sắc độ v  tm tnh, Phạm Duy đ c một lời ht tuyệt vời :

 

Chiều rơi

Thoi thp trn vi luống khoai

Hiu hắt tiếng b mẹ cười

 

Vi luống khoai, hnh ảnh Qu Ngho. Hai chữ thoi thp v hiu hắt gợi hnh v gợi tnh. Thoi thp so snh nh nắng chiều với hơi thở hay nhịp đập tri tim, nhẹ dần, yếu dần, hoang mang, thấp thỏm. Đồng thời từ hiu hắt chập chờn ngọn lửa tn hơi, nh đn cạn sức, hao mn trước gi. nh nắng nha trong tiếng cười, buổi chiều lồng vo tuổi gi. 

 

Buổi chiều gi, b mẹ qu. Chiều qu v mẹ gi. Mẹ gi cng chiều tn. nh sng  chắt chiu,  phi pha,  tnh cảm i mong manh, sao m vĩnh cửu trong lng người ?

 

Bi Qu Ngho ny Phạm Duy lm tại Quảng Bnh năm 1948 ; ở lứa tuổi 25, hiếu động hiếu sắc, anh đ c ci nhn trầm mặc, su lắng. Khng những trong ca khc tn nhạc, m trong cả văn thơ, những cu hay, hm sc về mặt thẩm mỹ, tnh dn tộc v nhn đạo như vậy khng nhiều lắm đu.

 

Cng năm đ, Pham Duy cn sng tc bi B Mẹ Gio Linh nổi tiếng, kể chuyện thật, những thống khổ của chiến tranh xảy ra tại Quảng Trị. B mẹ c con đi du kch, bị Ty bắn, chặt đầu bu giữa chợ; b điềm tĩnh đi nhận lnh đầu con, bọc vo khăn, mang về chn.

 

Mẹ gi cuốc đất trồng khoai

[]

Nghe tin xm lng ku go

Qun th đ bắt được con

Đem ra giữa chợ cắt đầu

[]

Tay nng nng ln rưng rức nước mắt đầy

Mẹ nhn đầu con, tc trắng phất phơ bay

 

B mẹ Gio Linh c thật, đ nghe bi ht v biết Pham Duy. Mi mười năm sau, khi c nhm văn cng đi qua lng, b cụ cn hỏi thăm tin tức cậu nhạc sĩ trẻ tuổi ngy xưa. Sau ny, khi về thăm Việt Nam, Phạm Duy c trở lại Gio Linh.

 

Tuổi cao, Phạm Duy về Việt Nam sống trọn vẹn, tiếp tục sng tc, an vui tuổi gi, rồi ra đi thư thi, vo tuổi 93, trong sự ngưỡng mộ của đng đảo quần chng, u cũng l hi lượm hoa tri mnh đ gieo trồng su mươi lăm năm trước, 1948.

 

Thời gian ny Phạm Duy đ vẽ ra được một hoạt cảnh thanh bnh, tươi sng trong bi B mẹ qu (1949) :

 

Vườn rau, vườn rau xanh ngt một mu

C đn, c đn g con nương nu

Mẹ qu, mẹ qu vất vả trăm chiều

Nui đn, nui một đn con chắt chiu

[]

Trời mưa, trời mưa ướt o mẹ gi

Mưa nhiều, mưa nhiều cng tươi bng ma

 

Lời nhạc Phạm Duy đậm đ tnh tự dn tộc v bản thn anh thấm nhuần ca dao, tục ngữ v những ln điệu dn ca từ khi mới ra đời, mẹ hiền ru những cu xa vời. Lời ca Phạm Duy c khi cũng xa vời, nhưng v nghe quen, chng ta khng cn để v lười tm hiểu. V dụ mưa nhiều cng tươi bng la ni ln niềm tin lạc quan của người nng dn, qua tục ngữ trời nắng tốt dưa, trời mưa tốt la. Nhưng cu trn ướt o mẹ gi với ta chỉ l một hnh ảnh cần lao vất vả, cảm động, ta qun rằng Phạm Duy đ rung cảm từ những cu ht đối đp nam nữ :

 

- Trời mưa ướt bụi ướt bờ

Ướt cy ướt l, ai ngờ ướt em

- Trời mưa ướt l trầu vng

Ướt em, em chịu, ướt chng, em thương

 

Niềm lưu tm, lo lắng cho nhau biểu hiện tnh yu. Tnh yu trai gi si nổi, tha thiết đ được Phạm Duy chuyển sang lng thương yu b mẹ qu chỉ biết cần lao v đ đạt được tới những lời ht thật tnh nghĩa, sắc sảo.

Miệng kh, miệng kh nhớ bt nước đầy

Nhớ b, nhớ b mẹ qu xưa ấy

 

t ai m gi như Kim Trọng, m đến mu theo nước mắt hồn la chim bao. Khi chng nhớ nng Kiều :

 

Hương gy mi nhớ, tr khan giọng tnh

 

Nghĩa l chng vẫn uống tr, khng c ci khao kht kh đắng rất cụ thể của Phạm Duy khi nhớ b mẹ qu miệng kh nhớ bt nước đầy như trong thơ dn tộc đ c những tnh cảm ngọt ngo dịu mt  :

 

Mẹ gi như chuối ba hương

Như xi nếp một như đường ma lau

 

Nỗi lng nhớ mẹ cũng  từng quặn thắt :

 

Chiều chiều chim vịt ku chiều

Bng khung nhớ mẹ chn chu ruột đau

Chiều chiều ra đứng ng sau

Trng về qu mẹ ruột đau chn chu.

 

Phạm Duy đ đưa vo nhạc mới lời lẽ thời sự hơn, do đ nhức nhối, tức tối hơn :

 

Chiều chiều ra đứng bờ sng

Muốn về qu mẹ m khng c đ (Mẹ Việt Nam *, 1964)

 

Nhớ mong ngy cng khắc khoải, giờ pht mẹ con gặp lại cng thing ling ngỡ trong mơ:

 

Mẹ c nghe chăng con về

Chiều nay thời gian đứng im để nghe

 

Ở đy, ngn ngữ Phạm Duy tn kỳ, ty  hơn, thời gian ngừng cnh, o temps suspends ton vol nhưng anh lại trở về với m hưởng dn tộc ngay sau đ:

 

Chiếc bng in trn vch nh

Một ngy một đm tc sương phai mờ

[]

Mẹ ơi, mẹ ơi chung cha no la đ

Nhớ tới nhớ tới những linh hồn vắng nh

Một vng hương trắng xa (Người Về, 1954)

 

Vi ba cu ht ấy đ vận dụng, chuyển ha khng biết bao nhiu l cổ tch, ca dao, văn thơ cổ điển, phong tục tập qun Việt Nam. Nhạc Phạm Duy gy chấn động trong ta v sau đ cn lưu lại nhiều tiếng ngn di như những ''giọt mưa trn l'' lm sống lại những chồi dn tộc, những mầm nhn đạo c sẵn trong ta. Cng xa nước, ta lại cần Nguồn, cần Nghĩa Mẹ, như nước trong nguồn chảy ra. Mt ngọt, trong trẻo v v tận.

 

Trường ca l một thể nhạc đặc biệt, trong đ Phạm Duy được xem như l chuyn gia bực thầy. Trường ca l một bi ht di c nội dung ca ngợi, xưng tụng. Chỉ di thi, m khng xưng tụng th Phạm Duy gọi l tổ khc, như Bầy chim bỏ xứ. Tm ca ngy xưa v Thiền ca, ạo ca gần đy tuy di vẫn khng được gọi l trường ca.

 

 

                                                      Tranh Thanh Tr - Theo mẹ u Cơ

 

Trường ca mẹ Việt Nam được sng tc vo những năm 1962-64, khi chiến tranh Việt Nam đang pht triển đến cao độ c liệt: chế độ miền Nam suy nhược, Mỹ trực tiếp can thiệp, nm bom miền Bắc, đổ bộ Chu Lai... Việt Nam rch nt đau thương l đề ti chung, lớn lao của nhạc phẩm thời đ, tiu biểu l tc phẩm Trịnh Cng Sơn. V hnh ảnh của người mẹ đ thường trực trong thơ nhạc từ xưa, nay lại hiện thn trở về, ku gọi, thi thc cả hai bờ chiến tuyến, từ Người mẹ cầm sng bn nọ tới Gia ti của mẹ bn ny. ể hiểu su Trường ca mẹ Việt Nam, ta cần đặt n vo hon cảnh khi lửa, vừa ngoại xm vừa nội chiến lc đ, giữa những đứa con ''tranh ginh lẫn nhau gy on hận phn chia lm nt tan lng mẹ''. Phạm Duy tự giải thch, v gọi tc phẩm mnh l một u ca. Anh chơi chữ, mượn hnh tượng mẹ u Cơ để ni ln kht vọng ho bnh, no ấm no v hạnh phc. Trong tiếng Việt một chữ ''u'' gi ghm trọn vẹn mơ ước Việt Nam.

 

Trường ca mẹ Việt Nam mở đầu bằng vẻ đẹp người phụ nữ nng thn khng son khng phấn. Cu nhập đề theo thể phủ định (ngation) t thấy trong nhạc Phạm Duy; sau ny, 1988 ở nước ngoi, lm bi Mẹ Năm 2000, Phạm Duy một lần nữa, lại khai đề bằng thể phủ định :''Mẹ đu cn l mẹ ta xưa đ''. iều ny hệ trọng: tc phẩm Phạm Duy l tiếng go gọi của một người con lạc mẹ. Bao nhiu hnh ảnh thiết tha về người mẹ, l bấy nhiu thiếu vắng, ngay từ đầu: hiu hắt tiếng b mẹ cười. Nụ cười hiu hắt chứ tiếng cười khng hiu hắt trong thực tế. m hao hiu hắt ấy chỉ c trong tm tư Phạm Duy, khng phải của b mẹ qu trong nh chiều thoi thp, m của mẹ Phạm Duy, cụ b Phạm Duy Tốn, ga bụa khi người con t mới ln hai, hay của người v trẻ gốc qu ''trn mi lc no cũng c một nụ cười ngượng nghịu'' như Phạm Duy kể trong hồi k.

 

Sau đ, người phụ nữ - chưa l mẹ - hiện ra, tnh tứ, lẳng lơ, ''nghing mắt xanh chải tc my ngn... nằm phơi gi trăng... duỗi chn di chờ mưa tun''. Những lời ca rạo rực dục tnh như tuổi trẻ người phụ nữ sớm về nh chồng, ''duyn thề chắp nối'' - sao lại chắp nối ? - cuộc đời tri nổi... thầm mong tnh uyn ương... nợ trả thay chồng vẫn giữ lng sạch trong...'' l hnh ảnh thực tế của cụ b Nguyễn thị Ho, thn mẫu Phạm Duy.

Rồi chiến tranh. Những thiếu nữ d khng theo chồng cũng ''bỏ cuộc chơi''. Chồng ra đi, rồi con cũng ra đi, ''mẹ hoen mắt trng về ngọn cờ'', như năm xửa năm xưa. Chiến tranh khng dạy Phạm Duy phn biệt điều phải tri, lẽ thắng lẽ thua, m nhắc anh:

 

Mẹ vẫn nguyện cầu

Người sinh ra c nhau

Phải thương nhau mến nhau

 

Tư tưởng nhn đạo sẽ trở lại với Phạm Duy trong Tm Ca:

 

Giết người đi th ta ở với ai ?

 

Rồi Mẹ ho đ. Khng phải v chờ mong như trong truyền thuyết, nhưng v thương những gieo neo trong cuộc sống, từ c hng bnh ế cuối ngy đến con ngựa người vất vả... Mẹ ho ra hn ni cao.

 

* * * * * *

 

ất nước chng ta c dng sng mang tn sng Thương xanh mt tnh yu, nhưng lại c sng mang tn sng Gianh l ranh giới phn chia đất nước, chia rẽ lng người. Tnh lại khng biết bao nhiu thế kỷ phn tranh, xương mu d đi qua, hận th cn đọng mi.

 

Nước đi l nước khng về

Chia đi dng nước chia la dng sng

[]

Nước n tnh đổi thnh ra nước căm hờn

 

Nhưng nhạc sĩ nhn dng sng vẫn nui một giấc mơ. Ngy xưa, Tản Đ đ nhn rất xa: nước đi ra bể lại mưa về nguồn. Phạm Duy sống vo thời đại nhiễu nhương, tnh cảm đảo đin, đạo l xo trộn, khng cn ci tư v t, tm v sự của Tản Đ, nn giấc mơ ngắn ngủi hơn: chỉ mơ sng về đến biển. Đến biển rồi th sng Thương, sng Ng, sng Gianh, Bến Hải hay Thi Bnh, sng no cũng l sng : đ l hnh ảnh Biển Mẹ.

 

Biển m, sng lặng, lăng lắng nước ni, ni hiền lnh

 

Phạm Duy lại chơi chữ lặng, lăng, lắng, v nhất l hai chữ ni, trong từ kp nước ni v ci ni đong đưa trn sng vỗ min man, theo ngọn triều đưa đẩy, theo tiếng mẹ sinh từ lc nằm ni 

 

Lng mẹ bao la như biển Thi Bnh dạt do, như trong lời ht của Y Vn. Phạm Duy su sắc, hm sc, tr tuệ hơn: Biển Mẹ l ci ni hiền lnh của cuộc sống, con người v vũ trụ.

 

Đẹp qu, Biển l Mẹ, Mẹ cuộc sống, l ci Ni Tnh c Nắng vỗ, Gi ru, Triều đưa, Trăng đẩy.

 

Trường ca Mẹ Việt Nam tổng hợp tất cả tnh cảm của Pham Duy đối với qu hương v những trầm lun của mệnh nước nổi tri qua hnh ảnh người mẹ, đồng thời cũng diễn tả trọn vẹn ơn su nghĩa nặng của cuộc đời chng ta. Gọi l Mẹ Việt Nam v một cch ni, chứ Mẹ l Nguồn, vốn khng c quốc tịch. Mẹ l Sng ta c chữ Sng Ci l Sng Mẹ - Mẹ l Biển, hồ lai lng, l Mẹ Trng Dương :

 

Sng vỗ min man như cu ru m của Mẹ dịu dng

Nước biển mnh mng như đi tay m của Mẹ trng dương

[]

Sng vỗ m m như khuyn con trở lại Mẹ hiền

 

Nghe lại Mẹ Việt Nam, trở lại Mẹ hiền, l về lại Yu Thương, về lại Cội Nguồn, về với Bản Thn.

 

 
Đặng Tiến

Orleans , viết cho ngy Phạm Duy ln 90 tuổi, 2011,

Cập nhật ngy anh qua đời  27- 1- 2013

 

________________

 

a2a mời nghe :

 

Trường ca Mẹ Việt Nam