Đặng Tiến  

 

Con Rắn trong huyền thoại và văn học

 

Serpent - Hokusai

 

 

Về mặt biểu tượng, rắn là một h́nh ảnh phức tạp. Hiện nay, trong dân gian nhiều nước, rắn biểu trưng cho sự độc hại, gian hiểm. Tiếng Việt có những thành ngữ : nọc độc, khẩu phật tâm xà. Nhưng trước các hiệu thuốc tây, bảng hiệu y khoa, ta lại thấy h́nh ảnh con rắn quấn quanh cây gậy, nó có tác dụng cứu chữa bệnh tật, nhắc đến một câu đồng dao trong tṛ chơi dân gian Việt Nam : rồng rắn đi đâu / xin thuốc cho con ...

Và một số tín ngưỡng, như Ấn độ giáo, ngày nay c̣n thờ rắn, thần linh Naga.

 

Rắn không những là một biểu tượng phức tạp, mà c̣n tượng trưng cho các động lực tương phản : tử sinh, âm dương, thiện ác ...

Chúng ta khó bề sưu khảo tường tận về biểu tượng rắn qua các nền văn minh khác nhau, chỉ lưu ư rằng đề tài không đơn giản.

 

*

Ca dao ta có câu :

Trứng rồng lại nở ra rồng
Liu điu lại nở ra ḍng liu điu

 

Đây là một câu ca dao lạc hậu, quy thân phận con người vào một định luật thiên nhiên ; kỳ thật, nó chỉ là một câu vớ vẩn, mang tính cách tự hào và miệt thị giai cấp mù quáng, có ư đối lập rồng, biểu tượng cao quư cho tầng lớp giàu sang, với liu điu là loài rắn tầm thường, những phận người nghèo khó, tối tăm. Thật ra rồng và rắn cùng một nguồn gốc, thậm chí rồng là hậu thân của rắn. Ngay trong Thánh kinh Ki tô giáo, con rắn hiện thân cho cám dỗ, tội lỗi cũng là hậu duệ của rồng bị Chúa Trời trừng phạt, phải lê tấm thân ḅ sát và xấu xí.

 

Trong công tŕnh biên khảo kinh điển : Cội Rễ lịch sử của Truyện Truyền Kỳ, Vladimir Propp đă dành một chương dài cho vai tṛ Rồng. Dịch giả từ tiếng Nga sang tiếng Pháp ghi chú : " Rồng (dragon) dịch từ chữ zmei là giống đực của từ zméia có nghĩa là Rắn (serpent). Từ giống đực chỉ dùng để cho nhân vật kỳ ảo trong cổ tích và huyền thoại. Có thể dịch từ này thành Rồng hay Rắn " 1.

 

Trong tiếng Việt Nam, nhà ngữ học Nguyễn Tài Cẩn, trên mặt báo Diễn Đàn, tết Canh th́n 2000, đă có bài vô cùng uyên bác, chứng minh rằng thời tiền sử, từ Rồng và Rắn có thể có chung nguồn gốc là từ / mahing /  ở vùng Thà Vựng ngày nay. Anh c̣n nhắc lại rằng : " tác phẩm nghệ thuật ở các đền chùa Lư Trần lại cho phép nghĩ rằng ta cũng vốn có cả một tên gọi Rồng Rắn theo kiểu rồng / mahing / ở vùng Thà Vựng " 2.

 

Điều này hoạ sĩ Nguyễn Đỗ Cung, chuyên gia về mỹ thuật, trong một tham luận năm 1970 đă nhắc lại : con Rồng thời Lư khác con Rồng Trung quốc, nó có h́nh dạng Rắn, " có nhiều đường lượn. H́nh loại rồng này phải có lịch sử của nó, có thể xuất hiện trước đời Lư nhiều... Nay ta gọi là Rồng, nhưng xưa chưa hẳn đă gọi là Rồng, mà có thể là một loại “ rồng rắn ”, trẻ con ta thường có tṛ chơi  “ rồng rắn ” 3

 

Ngày nay, những khám phá về dân tộc học, huyền thoại học đă đẩy kiến thức và suy luận chúng ta đi xa hơn : h́nh ảnh Rồng Tiên là một sản phẩm văn học xuất hiện khá muộn màng trong tư duy dân tộc, ít nhiều do ảnh hưởng Trung Quốc và Đạo giáo. Ngay chữ ‘tiên’ cũng mới xuất hiện từ đời Hán, trước đó là những ‘chân nhân’. Vật tổ của các dân tộc Việt: Kinh hay Thượng, là Chim và Rắn. H́nh tượng Chim thường gặp ở huyền thoại các dân tộc anh em miền núi, h́nh tượng Rắn thường gặp ở truyện cổ các vùng đồng bằng gần sông gần nước. Địa danh Ngă Ba Xà, hợp lưu giữa sông Cầu và sông Đuống, nhắc đến tín ngưỡng thờ Rắn (Xà), thờ Thánh Tam Giang là thần Rắn, có nơi được nhân cách hoá thành anh em Trương Hống, Trương Hát, cai quản khúc sông từ Ngă Ba Xà đến Ngă Ba Phượng Nhăn. Học giả Phan Ngọc viết rất rơ về vấn đề này và cho biết dọc sông Cầu có đến 300 xă thờ Thánh Tam Giang. 4

 

Các học giả Trần Từ (Từ Chi) và Bạch Đ́nh cho biết thêm, trong truyện cổ Mường thường có nhân vật Khú ưa xuất hiện dưới dạng rắn nước, với đặc điểm : bao giờ cũng có mào đỏ trên đầu giống như gà trống. Điều này xác nhận một tư liệu của Lê văn Lan và Trần Minh Hiên trước đây :

" Trong ngôn ngữ và khái niệm người Khmu, có một con vật gọi là prư dồng. Đó là một con vật h́nh rắn, có mào như mào gà, có vảy và có chân. Trong ngôn ngữ và ư niệm Thái, “ prư dồng ” tương đương với “ tu luông ” là một con vật có vảy và có bờm như ngựa. Những con vật quái đản này không có quan hệ ǵ về ḍng họ với những người đang sống, nhưng lại có vai tṛ như một thứ thần chịu trách nhiệm về nắng mưa như một thứ “ ma nước ” và những con vật quái đản này cũng thường được hiểu như khái niệm thuồng luồng của người Việt ... Từ Quỳnh Nhai đến Mường la, trên sông Đà có khoảng 20 cái thác th́ có 20 nơi thờ thuồng luồng như thế ; thường cúng bằng gà, lợn "  5.

 

 

Thuồng luồng là rắn nước, sách Lĩnh Nam Chích Quái ghi là Giao Long, và kể rằng vua Hùng đă dạy dân chúng " lấy mực xăm vào ḿnh h́nh (Lạc) Long Quân, theo dạng thuỷ quái " để tránh nạn thuồng luồng bách hại. Nhưng đây có thể là lối giải thích thực dụng của Nho giáo. Có thể người Văn Lang thời đó xăm ḿnh theo dạng rắn v́ là thuỷ tổ của ḿnh. Dĩ nhiên là điều này không loại trừ điều kia.

 

*

 

Trong văn học, câu chuyện Giao Long kể trên có lẽ là xưa nhất, bên cạnh chuyện Lạc Long Quân diệt Ngư Xà. " Ngư Xà dài hơn năm mươi trượng, chân nhiều như chân rết, biến hoá vạn trạng, linh dị khôn lường... (có khi) hoá thành gà trắng gáy trên đỉnh núi " (Truyện Ngư Tinh). Ngư Xà ăn thịt người, gây băo tố làm hại thuyền nhân, cuối cùng bị Long Quân giết.

 

Dân gian thường kể chuyện Thần thuồng luồng bắt cóc phụ nữ, hay đ̣i phải hy sinh nhân mạng. Nguyễn Dữ, thời Mạc, trong Truyền kỳ mạn lục kể chuyện thần Thuồng Luồng ở một đền thờ tại quận Hồng Châu, Hải Dương, bị kiện v́ tội bắt cóc Trịnh Thị, bị Long Vương trị tội, phạt lưu xứ : " giữa ban ngày, không mây mà mưa, nước sông đầy, rồi có một con rắn dài mười trượng, vẩy biếc mào đỏ nổi trên mặt nước mà đi lên mạn Bắc, đàng sau có hằng trăm con rắn nhỏ đi theo, đền từ đấy không linh thiêng nữa ". Đền thờ Rắn ấy, sách gọi là ‘’dâm từ’’. Chúng ta lưu ư đến mào đỏ như trong cổ tích.

 

Người ta thường kể chuyện Rắn báo oán, nhân vụ án Nguyễn Trăi. Thật ra đây là truyện Tàu, chuyện Ngô Trân đời Tống và chuyện Phương Chính Học đời Nguyên, do một số nho sĩ thời Lê mô phỏng để giải thích, mờ xoá tấn thảm kịch  chính trị thời đó. Một mặt nó xuyên tạc lịch sử, mặt khác hạ thấp tư cách Nguyễn Thị Lộ, và trầm trọng hơn nữa, phản ánh thành kiến với phụ nữ, đồng hoá phụ nữ với tai hoạ. Dĩ nhiên là sai trái.

 

Thạch Sanh - Tranh Nguyễn Tư Nghiêm

 

Một con rắn lừng danh là Chằn Tinh trong truyện Thạch Sanh, truyện nôm bằng thơ. Chằn Tinh là một con rắn tu luyện nhiều năm, dữ tợn và biến hoá vô cùng ; vua bắt dân phải lập miếu thờ, hằng năm phải hy sinh một người con trai cho nó ăn thịt. Năm ấy Lư Thông bị chỉ định hy sinh, bèn gạt người anh em kết nghĩa là Thạch Sanh đi thế mạng. Thạch Sanh đương đầu với Chằn :

 

Giở ra cơm nắm toan ăn,
Hay đâu gió thổi ầm ầm rung cây.
Lại thêm gầm rú ghê thay,
Trông ra thấy một vật nay dị kỳ.
Thạch Sanh chẳng biết vật chi,
Trắng đen, xanh đỏ, hoe hoe cả ḿnh,
Hung hăng giơ vuốt, nhăn nanh,
Pḥng toan làm giữ như h́nh mọi khi.
Thạch Sanh hoá phép tức th́,
Búa ŕu liền phóng một khi yêu xà.
Mắng rằng “ mày giống tà ma,
Hại người ta chẳng dung tha mày nào ! ”
Xà tinh liền nhảy xốc vào,
Thạch Sanh liền lấy thần đao chém liền.
Ai rằng rắn có phép tiên,
Hoá ra lửa cháy bốn bên đỏ ng̣m.
Thạch Sanh hoá nước mưa tuôn,
Tự nhiên lửa tắt kinh hồn xà tinh.
Lại e yêu nghiệt tàng h́nh
Trốn đi nơi khác, ắt ḿnh uổng công.
Bủa vây lưới sắt bịt bùng,
Nguyên h́nh rắn phải đùng đùng hoá ngay.
Chàng dùng dao báu chém rày
Rơ ràng con rắn vừa tày một gian.

(một gian : một gian nhà).

 

Truyện cổ dân gian, với những t́nh tiết na ná như Thạch Sanh, được lưu truyền nhiều nơi khắp thế giới. Riêng ở Việt Nam, các địa phương có những thoại khác nhau. Đặc biệt đồng bào Cao Bằng xem địa phương ḿnh là gốc gác của truyện, căn cứ vào câu mở đầu “ ngày xưa ở quận Cao B́nh ”, và ở Hoà An, Cao Bằng có hang, tương truyền là nơi Thạch Sanh chém Chằn Tinh và nhiều đền thờ Thạch Sanh ở các làng xă. Giả thuyết khác cho rằng truyện Thạch Sanh chém Chằn gốc Khờ-me.

 

Chuyện Thạch Sanh được đưa lên sân khấu : năm 1962, Dũng Hiệp phóng tác thành Tuồng cổ Dũng Sĩ Gốc Đa, đồng thời truyện cũng chuyển thành kịch bản cải lương, có năm được tŕnh diễn ở rạp Maubert tại Paris, vào cuối thập kỷ 1960.

 

White snake - Tanuki

 

Trên sân khấu dân gian, c̣n có tuồng hát bội Thanh xà Bạch xà được quần chúng miền Nam ham thích. Một chuyện t́nh cảm động : hai con rắn tu hành đắc đạo, thành đôi gái đẹp, yêu thương và lấy chung một người chồng. Sau đó, t́nh duyên trắc trở, người chồng lâm trọng bệnh, Bạch xà phải hiện nguyên h́nh làm rắn, trèo non lặn biển t́m thuốc trường sinh cứu chồng. Một chuyện t́nh huyền ảo, lăng mạn, xoá bỏ thành kiến về loài rắn.

 

 

Trong ca dao h́nh ảnh rắn thân thuộc với tuổi thơ là bài đồng dao trong tṛ chơi Rồng Rắn, được giới khảo cứu xem là xưa, có thể ra đời từ thời Lư Trần. Tùy địa phương, có nhiều thoại khác nhau, như ở quê tôi, miền Trung :

 

- Rồng rắn đi đâu ?

Xin thuốc cho con

Con lên mấy ?

Con lên một

Chưa ngon (...)

        (...)

- Cho xin chút lửa

Lửa tắt

Cho xin nước mắt

Nước mắt chua

Con xin càng cua

Càng cua kẹp

Cho xin chiếc nẹp

Nẹp găy...

 

Suốt đời tôi bị ám ảnh bởi mấy câu đồng dao : sao lời hát cho trẻ con lại có những câu thảm thiết đến thế : cho xin chút lửa, lửa tắt. Cho xin nước mắt : nước mắt chua ... Những câu thơ u uất của cả một kiếp người, trước cuộc đời phi lư và vô vọng. Và những câu thơ thật hay.

 

Cuối cùng, vùng B́nh Trị Thiên có câu ca dao, như lời chồng mắng vợ :

Con rắn không chưng (chân) nó lượn năm rừng bảy rú

Con gà không vú nó nuôi đặng chín mười con

Anh tưởng em má phấn môi son

Ai ngờ má mỏng môi ṃn thế ni... !

 

Mắng vợ là chuyện dũng cảm, trần gian hiếm có. Mắng vợ bằng những lời lẽ ch́ chiết ‘thế ni’ quả là cổ kim hăn hữu !.

 

Con Rắn không chưng...

 

Đặng Tiến

Orléans,Tết Quư Tỵ, 07.2.2013

 

______________

 

1 V. Propp, Les Racines historiques du Conte Merveilleux, Gallimard, 1983, tr. 283

2 Nguyễn tài Cẩn, Về tên gọi con Rồng của người Việt, báo Diễn Đàn, Paris,  số 94, tháng 3/2000, tr. 19

3 Nguyễn đỗ Cung, Bàn về Mỹ Thuật Việt Nam, Viện Mỹ Thuật, Hà Nội, 1993, tr. 117

4 Phan Ngọc, Thử xét Văn Hoá Văn Học bằng Ngôn Ngữ Học, bxb Thanh Niên, Hà Nội, 2000, chương II, tr. 61-128

5 Hùng Vương Dựng Nước, nhiều tác giả, Cuốn III, Hà Nội, 1973, tr. 241-242

 

 

art2all.net