Tưởng niệm 100 năm

Hàn Mạc Tử

1912 - 2012

________

 

Lời giới thiệu *

Đặng Tiến

 

Hàn Mạc Tử là nhà thơ lớn lao, đă có nhiều đóng góp quan trọng trong việc cách tân thơ Việt Nam qua nhiều giai đoạn hiện đại hóa, đồng thời đă trải qua một đời sống vật chất bi thiết. Đă nhiều người đề cập đến đời sống mà không mấy ai quan tâm vào những đóng góp lớn lao của Hàn Mạc Tử cho nền thi ca Việt Nam.

 

Nhà phê b́nh lư luận Phan Cự Đệ trong một biên khảo 1993, đă « xét lại » giá trị của thơ Hàn Mạc Tử, và tổng lược đồng thời đánh giá : « trong khoảng trên dưới một chục năm trời hoạt động trong thi đàn, Hàn Mạc Tử đă từ cổ điển, lăng mạn tiến nhanh sang tượng trương, siêu thực, góp một phần quan trọng vào quá tŕnh hiện đại hóa thi ca Việt Nam »[1].

 

Một nhận định như thế, đến từ một cây bút phê b́nh nổi tiếng, và nổi tiếng chính thống, tưởng cũng là một bước « đổi mới », tiến đến thái độ công minh đối với một tác gia văn học, có tác dụng tốt, dù muộn màng, là trả văn học về cho văn học.

 

Tuy nhiên, trong biên khảo công phu, dài 70 trang nói trên, Phan Cự Đệ chưa kịp đề cập đến những cái mới nơi Hàn Mạc Tử, vượt qua biên giới phong trào Thơ Mới 1932-1945. Ngày nay, độc giả và người làm thơ thế kỷ XXI, đọc lại một số câu, hoặc bài thơ Hàn vẫn c̣n sửng sốt trước vẻ tân kỳ, sáng tạo. Yếu tố mới th́ nhiều lắm, nhưng điều chính là Hàn Mạc Tử đă dâng hiến đời sống chân thành, thảm khốc, ngắn ngủi của ḿnh cho thi ca, đă để « hồn trào ra đầu ngọn bút, mỗi lời thơ đều dính năo cân ta ». Ông đă làm thơ bằng cuộc sống thực, đau đớn, bi thương, bệnh hoạn, khốn cùng.

 

« Tôi làm thơ ?

- Nghĩa là tôi yếu đuối quá ? Tôi bị cám dỗ, tôi phản lại tất cả những ǵ mà ḷng tôi, máu tôi, hồn tôi đều hết sức giữ bí mật. Và cũng có nghĩa là tôi mất trí, tôi phát điên…

Tôi đă sống mănh liệt và đầy đủ. Sống bằng tim, bằng phổi, bằng máu, bằng lệ, bằng hồn. Tôi đă phát triển hết cả cảm giác của T́nh yêu. Tôi đă vui, buồn, giận, hờn đến gần đứt cuộc sống »

 

Tấm ḷng chân thực và thành khẩn ấy, tự nó đă tạo giá trị nhân bản cho tác phẩm. Huống chi nhà thơ c̣n là bậc tài năng lớn, hoàn toàn làm chủ kỹ thuật điêu luyện, ngôn ngữ phong phú, h́nh tượng độc sáng, đi từ lối Đường luật cổ điển chuyển sang nguồn thi hứng hoàn toàn hiện đại, gần với trường phái siêu thực phương Tây thời đó –  vẫn c̣n mới mẻ đến ngày nay.

 

Cuộc sống nghiệt ngă của tác giả, rồi lịch sử dân tộc đa đoan, đă giới hạn âm vang của tài thơ. Trong một thời gian dài, tác phẩm Hàn Mạc Tử chỉ được phổ biến rộng răi tại các thành phố, ở nửa phần đất nước. Từ cuộc Đổi Mới, cụ thể là từ 1987, tác phẩm Hàn Mạc Tử đă được truy tầm, phổ biến. Đặc biệt là nhà xuất bản Hội Nhà văn đă cố gắng in lại những tập thơ ấn hành trước 1945 theo đúng nguyên bản, và không tị hiềm chính trị. Tuy nhiên, hội không t́m ra tác phẩm Gái Quê của Hàn Mạc Tử, do tác giả tự xuất bản, in  tại nhà in Tân Dân, Hà Nội, xong ngày 23-10-1936 . Để cho đủ bộ sưu tập, và in ấn kịp thời toàn bộ, nhà xuất bản năm 1992 đă phải đành ḷng in lại tập thơ theo bản chép tay của Chế Lan Viên, nhà Văn học xuất bản 1987, gồm có 21 trên 34 bài trong nguyên bản ;  trong phần tái bản có bài bị cắt xén. Từ ấy đến nay, Hội Nhà văn đă có lời hứa cố công t́m lại Gái Quê, bản in 1936, nhưng vô hiệu. Chúng tôi xin phép in lại thư nhà xuất bản trần t́nh, tháng 11.1992 (xem phụ lục tiếp theo).

 

Chúng tôi lưu cư tại nước ngoài non nửa thế kỷ, nhưng vẫn quan tâm đến văn học nước nhà. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm Hàn Mạc Tử, chúng tôi thử t́m lại thi tập Gái Quê, bản in Tân Dân, năm 1936, dọ hỏi những gia đ́nh thân thuộc với nhà thơ, trong và ngoài nước, th́ họ cho biết đă từng sở hữu, nhưng hiện thời lạc mất. May mắn được bà Hoàng thị Quỳnh Hoa, ở Maryland, Mỹ, có lưu giữ một bản sao trong tư liệu người cô là Hoàng thị Kim Cúc (Huế), do Trần Như Uyên đánh máy lại năm 1969, từ một bản đánh máy khác của nhà thơ Phan văn Dật, cùng ở Huế.

 

 

B́a tập thơ đánh máy, tư liệu gia đ́nh bà Hoàng thị Kim Cúc

 

Sau khi đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu sẵn có, th́ chúng tôi nhận thấy bản đánh máy đáng tin cậy.

 

Ví dụ bản Gái Quê của Chế Lan Viên 1987, hay của Hội Nhà văn 1992 và 1998 đều không có bài Hát giă gạo mà Vũ Ngọc Phan chê « suồng să » và ghi trang 31 [2] ; so sánh với bản mục lục mà ông Nguyễn Đ́nh Niên [3] đề xuất trong luận văn cao học đệ tŕnh tại Sài G̣n, tháng 7.1973, th́ đúng số trang.

 

Bài Nụ cười (trang 7), Bẽn lẽn (trang 10), cũng đúng số trang. Ngoài ra bài T́nh quê, trang 35, nổi tiếng, có hai câu :

Dầu ai không mong đợi

Dầu ai không lóng nghe 

 

Bản đánh máy, cũng như nhiều bản đang lưu hành, ghi « lắng nghe ». Đối chiếu với văn bản của những tác gia uy tín, chắc chắn đă từng đọc Gái Quê từ bản gốc in 1936, như Trần Thanh Mại, Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh, th́ đúng là « lóng nghe ». Để nói rằng bản đánh máy chúng tôi có dưới tay, v́ chỉ là bản sao, nên chưa chắc đă chính xác từng chữ một, nhưng lỗi đánh máy th́ có thể phục chế. Quư hồ là nó gồm đủ 34 đề thơ, thay v́ 21 theo bản Chế Lan Viên ; và gồm cả lời tựa của Phạm văn Kư. Chưa kể bài Em lấy chồng, tr. 47, gồm 4 khổ thơ, bản Chế Lan Viên gạt bỏ 3 khổ, chỉ chừa đoạn cuối. Theo ông chủ trương, th́ trong một tuyển tập, « ḿnh có quyền cắt »[4].

 

Nói tóm lại, văn bản Gái Quê chúng tôi đề xuất, không dám nói là đă trung thực tuyệt đối so với bản in Tân Dân 1936, nhưng chắc chắn là đầy đủ, không bị cố t́nh đục bỏ, cắt xén.

 

Toàn tập 34 bài không phải bài nào cũng hay. Và  « nhiều bài có thể là của ai cũng được » như lời phê phán công b́nh của Hoài Thanh [5], nhưng toàn tập không thể thiếu trong việc khôi phục sự nghiệp Hàn Mạc Tử, trong đồng bộ phong trào Thơ Mới 1932-1945.  

 

Mai kia mốt nọ, có ai t́m ra được ấn bản 1936, th́ phục chế lại bản in lần này, cũng không phải khó khăn.

 

Niềm vui là cơ duyên t́m được văn bản thất tung lâu nay, đúng vào dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh nhà thơ, 22 tháng Chín 1912.

 

Cũng là nén hương xa, từ ngoài nước, gửi về quê hương, tưởng niệm một nhà thơ lớn lao và bất hạnh của đất nước.

 

Orléans, Pháp, 10.8.2012

Đặng Tiến

 


[1] Phan Cự Đệ, Thơ văn Hàn Mạc Tử, tr.22, nxb Giáo dục, 1993, Hà Nội.

(Nói là « trên dưới một chục năm trời », kỳ thật Hàn Mạc Tử chỉ sáng tác Thơ Mới  trong năm năm cuối đời, từ bài « Sống khổ và phấn đấu » trên báo Công Luận, ngày 6.4.1935)

[2] Vũ Ngọc Phan, Nhà văn hiện đại, tập III, 1942, tái bản nhiều lần, tr.707, nxb. Khoa Học Xă Hội, 1989, Hà nội

[3] Nguyễn Đ́nh Niên, Kinh nghiệm về thân phận làm người trong thơ Hàn Mạc Tử, tr 53, nxb Seacaef,   California, 2009.

[4] Chế Lan Viên, Tuyển tập Hàn Mặc Tử, Tựa, tr 25, nxb. Văn Học, 1987, Hà Nội.

[5] Hoài Thanh và Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, 1942, tr 205, in lại 1967, Sài G̣n.

 

_________________

Phụ chú của a2a : Bài viết này được viết để giới thiệu cuốn GÁI QUÊ do Phương Nam xuất bản tháng 9-2012 .

 

100 năm Hàn Mạc Tử

Trang Đặng Tiến

art2all.net