Tưởng niệm 100 năm

Hàn Mạc Tử

1912 - 2012

________

 

Báo Thanh Niên

phỏng vấn nhà phê b́nh Đặng Tiến

Thanh Thảo

 

 

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử (nhà thơ sinh ngày 22.9.1912 tại Đồng Hới, Quảng B́nh), nhà thơ Thanh Thảo đă có cuộc trao đổi với nhà phê b́nh văn học Đặng Tiến (hiện đang ở Pháp) xung quanh bản in lần đầu tập thơ Gái quê.

 

 

Nguồn tin trong giới truyền thông cho biết ở Pháp ông mới t́m ra bản in lần đầu 1936 tập thơ Gái quê. Xin ông cho biết thực hư?

 

Đặng Tiến: Quả thật có chuyện ấy. Hàn Mạc Tử là nhà thơ xấu số qua đời năm 1940, lúc 28 tuổi, sau 4 năm bị bệnh phong tại Quy Nhơn. Sinh thời ông chỉ xuất bản một tập thơ là Gái quê. Chính ông bỏ tiền túi, in tại nhà in Tân Dân, Hà Nội, xong vào tháng 10.1936. Các nhà nghiên cứu phê b́nh như Trần Thanh Mại, Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh đều có đọc và trích dẫn, nhưng sau đó th́ thất truyền.

 

Sao ông biết là thất truyền?

 

V́ ṭ ṃ t́m hiểu. Các nhà biên khảo nói trên đều cho biết người đề tựa là Phạm Văn Kư, nhà văn thời đó viết tiếng Pháp. Ngày nay ai muốn biết bài tựa nói ǵ, th́ vô phương. Ngoài ra, nhà phê b́nh Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại, chương Hàn Mạc Tử, có chê bài thơ Ḥ giă gạo là "suồng să đến lợm giọng", ông ghi rơ số trang 31. Ngày nay, người đọc ngạc nhiên v́ sao tác giả bài thơ Thôn Vỹ rất thanh tao lại có thể làm thơ "suồng să", và muốn t́m xem bài Ḥ giă gạo ra sao, cũng vô phương.

 

Chúng tôi được biết, người viết tựa Phạm Văn Kư là anh ruột nhà thơ Phạm Hổ. Xin ông cho biết thêm về tác giả này?

 

Ông Phạm Văn Kư viết báo, làm thơ bằng tiếng Pháp, giỏi tiếng Pháp nên thời Pháp thuộc được nể nang, lại là người Quy Nhơn, nên Hàn Mạc Tử đă nhờ cậy. Ông có tập thơ Une voix sur la voie (Tiếng nói trên đường) - chơi chữ, tiếng Pháp "tiếng nói" và "con đường" phát âm như nhau. Tập thơ mang ít hơi hướm tính dục, nên Hoài Thanh cho rằng ông ấy "đề tựa cho Gái quê là phải lắm".

 

Sau đó Phạm Văn Kư sang Pháp, năm 1938, viết tiểu thuyết bằng tiếng Pháp, có thời nổi tiếng v́ đoạt giải thưởng tiểu thuyết của Hàn lâm viện Pháp (1962), với cuốn Perdre la demeure (Mất nơi trú ẩn).

Về già, ông mới làm thơ bằng tiếng Việt, xuất bản tập Đường về nước, NXB Hội Nhà văn, 1993.

 

Thơ Hàn Mạc Tử in đi in lại nhiều lần, sao lại không có bài tựa này và một số bài khác như ông nói?

 

Thơ in đi in lại, nhưng là tuyển tập, nên các người biên tập không giữ lời tựa. Đến khi NXB Hội Nhà văn năm 1992, có thiện chí in lại toàn văn 12 tập thơ thuộc ḍng Thơ Mới, trước 1945, th́ họ không t́m ra được nguyên bản Gái quê 1936, đành phải dựa theo bản chép tay của Chế Lan Viên. Trong lời tựa 1992, nhà xuất bản có phân trần về chuyện này.

 

Vậy bản Gái quê hiện hành, so với nguyên bản 1936 khác nhau ra sao?

 

Bản gốc gồm 34 bài thơ và cái tựa nói trên. Bản Gái quê được công bố lần đầu trong Tuyển tập Hàn Mặc Tử, Nhà xuất bản Văn học in năm 1987, do Chế Lan Viên biên soạn, chọn lọc, gồm 21 bài, không có lời tựa. Có bài như Em lấy chồng, gồm 4 khổ, bị cắt ba, c̣n khổ cuối mà nhiều người biết: Ngày mai tôi bỏ làm thi sĩ/Em lấy chồng rồi hết ước mơ/Tôi sẽ đi t́m mỏm đá trắng/Ngồi lên để thả cái hồn thơ.

Sau khi Chế Lan Viên qua đời, bà Vũ Thị Thường đưa ra 21 bài ông chép tay từ nguyên tác tập Gái quê đă mượn được ở tủ sách ông Nguyễn Văn Y (gồm 34 bài và lời tựa Phạm Văn Kư). Bản gốc này nay đă thất lạc.

 

Khi in lại, nguyên tắc của Nhà xuất bản Hội Nhà văn là tuyệt đối tôn trọng nguyên bản: các tập thơ như Thơ Thơ của Xuân Diệu, Mây của Vũ Hoàng Chương đều được in lại y chang bản gốc. Khi nhận được Gái quê bị cắt xén, họ đành nhận lănh v́ ở vào thế kẹt: không in lại th́ mang tiếng bỏ qua thi phẩm duy nhất của Hàn Mạc Tử được xuất bản lúc sinh thời tác giả; mà in lại bản cắt xén th́ mâu thuẫn với nguyên tắc. Giữa hai lỗi, họ chọn cái lỗi nhẹ hơn, và hẹn sẽ in lại toàn văn khi t́m ra. Nhưng rồi họ không t́m ra.

 

Sao ông biết là họ không t́m ra?

 

Dựa theo công việc của nhà văn Lại Nguyên Ân, người đă cùng nhà thơ Ư Nhi biên tập cuốn Gái quê năm 1992. Sau đó, năm 1998, anh Ân sưu tập cuốn Thơ Mới, cũng của Hội Nhà văn, có công bố nhiều thơ Hàn Mạc Tử, ngoài tập Gái quê.

 

Riêng phần Gái quê th́ vẫn tàn tật. Mới đây, tôi có hỏi, anh Ân cho biết đă ḍ t́m nhưng không thấy, cũng như việc thất tung bản gốc cuốn Số đỏ nổi tiếng của Vũ Trọng Phụng. Anh cho biết là tại Thư viện quốc gia Pháp (Paris) có vi ảnh tập thơ xuôi Vàng sao của Chế Lan Viên, và anh tỏ ra rất vui mừng được biết hôm nay có người đă t́m ra bản gốc Gái quê. Tôi hỏi cô Ư Nhi, th́ cũng được biết đại khái như vậy. Như vậy là họ đă tận t́nh.

 

Ông có thể cho biết quá tŕnh t́m kiếm?

 

Đầu năm nay, 2012, Báo Sông Hương ở Huế có đặt tôi viết về bài thơ Đây thôn Vỹ Dạ, tôi chợt nhớ ra và nhắc họ năm nay là kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử. Và gợi ư với họ là để đánh dấu thời điểm th́ thử t́m lại bản gốc tập Gái quê. T́m ở Huế, may ra trong tủ sách gia đ́nh, có người c̣n giữ. Các bạn Huế đă truy tầm, nhà văn Thanh Ngọc, ở Tạp chí Sông Hương, tỏ ra có hy vọng v́ nghe nói đâu đó có bản đánh máy. Nhưng không t́m ra.

 

Phần tôi, ở hải ngoại cũng trông t́m, tin cậy vào những bạn bè mà gia đ́nh họ trước đây có quan hệ với Hàn Mạc Tử, như gia đ́nh Bùi Tuân, Thương Thương, nhưng không ai có.

 

Ngoài ra, tôi có trong tay luận văn cao học về Hàn Mạc Tử của ông Nguyễn Đ́nh Niên, đệ tŕnh tại Trường đại học Văn khoa Sài G̣n năm 1973. Ông mô tả chính xác tập thơ Gái quê, ghi đầy đủ cả mục lục với số trang, so với trích dẫn của Vũ Ngọc Phan th́ trùng hợp. Được ông Nguyễn Đ́nh Niên, hiện ở Huế, xác nhận ông có tập Gái quê nguyên gốc, đă sử dụng viết luận án, nhưng đă thất lạc v́ chiến tranh năm 1974.

 

T́nh cờ hỏi qua hỏi lại, th́ tôi được bà Hoàng Thị Quỳnh Hoa, ở Mỹ, cho biết có một bản đánh máy, từ gia đ́nh bà cô ruột là Hoàng Thị Kim Cúc, là nhân vật "áo trắng" trong bài Đây thôn Vỹ Dạ. Có thể đây là bản đánh máy mà nhà văn Thanh Ngọc đă "nghe nói", nay đă lưu lạc ra nước ngoài. Kiểm soát cái tựa Phạm Văn Kư và số trang các bài thơ, th́ ăn khớp với những trích dẫn của Nguyễn Đ́nh Niên và Vũ Ngọc Phan.

 

Nhưng bản đánh máy liệu có đúng với nguyên tác?

 

Dĩ nhiên là không bằng được bản in năm 1936 nguyên gốc. Nhưng một số lỗi đă được bà Kim Cúc sửa tay, c̣n sót th́ ḿnh dễ nhận ra, dễ điều chỉnh. Dĩ nhiên là phải khảo sát kỹ càng văn bản, nếu cần th́ ghi chú.

 

Vậy ông có dự tính công bố văn bản?

 

Có chứ. T́m ra mà không công bố là vô trách nhiệm. May mà đúng vào dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử nên có nhiều người quan tâm. Nhà xuất bản Hội Nhà văn đă từng nhiều lần ấn hành thơ Hàn Mạc Tử, sẽ kết hợp với Công ty Phương Nam xuất bản và phát hành vào dịp 22.9.2012. 

 

____________________

 

Nguồn :

http://www.thanhnien.com.vn/pages/20120915/100-nam-ngay-sinh-han-mac-tu-gai-que-da-ve-hop-pho.aspx

 

100 năm Hàn Mạc Tử

Trang Đặng Tiến

art2all.net