|
BIỂN TRONG THƠ TRẦN HỒNG CHÂU
Chánh Minh
Nói đến thi sĩ Trần Hồng Châu, có lẽ chỉ một số ít người đă từng đọc thơ ông mới biết ông là ai, nhưng khi nói đến Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Khắc Hoạch, nguyên Khoa trưởng trường Đại học Văn khoa Sàig̣n (1965-1969), chắc chắn không ít người biết đến ông, nhất là những sinh viên ở các Đại học Sàig̣n, Huế, Đà Lạt và Học viện Quốc gia Hành chánh trước năm 1975. Nhà thơ Trần Hồng Châu chính là Giáo sư Nguyễn Khắc Hoạch đă từng giảng dạy các môn Văn chương Pháp, Văn chương Việt Nam và Luật Quốc tế tại các Đại học trên. Ngoài ra ông c̣n là Giáo sư thỉnh giảng về Văn chương, Văn hóa Việt Nam và Văn chương Pháp tại Southern Illinois University (Illinois, Hoa Kỳ) từ 1970 đến 1974.
Tôi t́nh cờ đọc được thơ ông trong Tuyển tập Trần Hồng Châu gồm thơ, tùy bút và tiểu luận về Văn học Nghệ thuật do Viện Việt-Học ấn hành năm 2004 tại Hoa Kỳ và đây cũng là lần đầu tôi đọc thơ của Giáo sư Nguyễn Khắc Hoạch hay thi sĩ Trần Hồng Châu. Thơ ông đủ các đề tài từ t́nh yêu thăng hoa, quê hương, đến triết lư về vũ trụ và cuộc đời rất sâu sắc, nhưng điều làm tôi ngạc nhiên nhất là thơ ông đă nói đến biển khá nhiều. Trong 116 bài thơ đăng trên Tuyển tập, có đến 16 bài nói về biển hay liên quan đến biển, tôi có cảm tưởng như ông là một người đi biển nhiều và yêu biển, bởi chính tôi đă từng chọn nghiệp biển và cũng yêu biển. Cho nên khi đọc được những bài thơ có dính dáng đến biển, tôi như bị cuốn hút bởi những lời thơ thật đẹp, lăng mạn và đầy t́nh người của ông. Từ sự đam mê đó tôi muốn t́m hiểu biển trong thơ Trần Hồng Châu, ngoài ra tôi không có ư phê b́nh thơ ông bởi v́ đă có một số quư vị viết rồi như Giáo sư Trần Ngọc Ninh, Viện trưởng Viện Việt Học và nhà phê b́nh thơ văn Nguyễn Mạnh Trinh.
Trước hết chúng ta hăy nghe ông tự giới thiệu ḿnh là con người yêu biển một cách khéo léo: Lúc này đây anh biết em vẫn nh́n anh xem có đúng con người trong tác phẩm hay không con người yêu biển lớn biển đa t́nh …………….. (Biển Yêu Mê - Trần Hồng Châu)
Và rồi nhớ lại những vùng biển ông đă từng đến:
Copenhagen ch́m trong mờ sương Bắc Hải Copenhagen thủy nữ tuyệt vọng trong chờ mong Tôi đi lang thang Mắt hoàng tử hiên ngang Đăm chiêu đời đen bạc ………………………. Chiều hôm nay tôi lại bâng khuâng Trở về hiện sinh Địa Trung Hải Mùi cá biển bủa vây những khuôn mặt thuyền trưởng phiêu lăng Và áo sương gió khoác lên ḿnh bướm đêm ………………………… Ḷng Phi Châu nóng bỏng Bến Hồng Hải biển xanh Aden, đen trong nắng xế Suez, mấy thuở ê chề! ……………………...
Tôi nương theo hướng mặt trời mọc Về thăm Hương Cảng một chiều xưa …………………………………….. Tôi nhớ Nhớ ơi là nhớ Núi đồi mông lung Núi đồi chập chùng Ôm ấp ḷng bến cảng Như một lẵng hoa bẩy màu ân ái ……………………………………… (Ở Biển Về Ng̣i - Trần Hồng Châu)
Tôi đă ghé bến Hương Cảng một lần lâu lắm rồi, những câu thơ trên đă gợi nhớ trong tôi h́nh ảnh Hương Cảng thật rơ ràng như mới ngày nào. Nếu ông không thăm biển nhiều lần và yêu biển, th́ làm sao có những lời thơ say đắm như:
……………………………. Tôi gh́ ôm biển vào ḷng Quên cả huyền diệu đêm trăng Quên cả vàng úa thủy triều âm Chào tái ngộ Phi Châu kỳ bí! …………………………….. (Ở Biển Về Ng̣i - Trần Hồng Châu)
……………………. Tôi mở rộng ṿng tay Gh́ ôm biển vào ḷng Ngủ ngon đi nhé biển tuyệt vời! Ngủ say giữa ḷng vũ trụ Trăng sao vằng vặc mịt mùng trăng sao ……………………………………………… (Ngủ Ngon Đi Nhé Biển Tuyệt Vời - Trần Hồng Châu)
Theo bà quả phụ Nguyễn Khắc Hoạch, nhà thơ đă viếng thăm nhiều nơi thời c̣n là sinh viên du học tại Pháp (Đại học Sorbonne, Paris, Đại học Nancy, Nancy) và các nơi mà ông bà đă từng sánh vai đi qua đă để lại trong ông biết bao kỷ niệm:
………………………… Ta nhặt từng sợi rong biển Tóc thề trong chất lỏng xanh Ta nhặt từng sợi kỷ niệm Bềnh bồng trong tiềm thức biển sâu ……………………………………. (Xuân Và Biển Thiếu Quê Hương - Trần Hồng Châu)
Dưới mắt nhà thơ Trần Hồng Châu, biển và sóng là một, không thể tách rời ra được. Do vậy nhà thơ đă nói đến sóng rất nhiều cũng như biển với cát trắng luôn luôn gắn bó mặn mà. Phải chăng đó cũng là tâm sự tác giả, cho nên mới “Ngàn năm xin vẹn giữ lời thề”?
Từ muôn kiếp sóng vẫn dạt dào tâm sự Từ muôn kiếp sóng vẫn bạc đầu nhấp nhô Cánh hải âu chập chờn có phân vân Vầng trăng xưa có gọi hải triều âm? Biển vẫn đêm đêm ḥ hẹn ḿnh cát trắng Nước tràn trề vào ḷng cát đê mê Mặn mà t́nh đôi lứa Ngàn năm xin vẹn giữ lời thề! …………………………….. (Ngủ Ngon Đi Nhé Biển Tuyệt Vời - Trần Hồng Châu)
Khi nhà thơ một ḿnh cô đơn nhớ đến người yêu ở cách xa gần nửa ṿng trái đất đă có ư tưởng thật ngộ nghĩnh, lăng mạng là làm một cuộc hải hành xuyên qua các đại dương như một nhà hàng hải để cùng người thương hưởng những phút yêu đương nồng cháy:
Anh vươn ḿnh băng qua lớp lớp đại dương bạc đầu để cuối đường hải hành cánh tay mở rộng ôm quanh ṿng lưng trái đất, d́u thân em màu bạch ngọc vào ḷng nồng cháy yêu đương …………………………… (Một Ḿnh . Một Ḿnh - Trần Hồng Châu)
Có ai như thi sĩ Trần Hồng Châu nhớ con tàu đến nỗi phải đi xe qua cảng Nhà Rồng ở Khánh Hội để nh́n những con tàu, để nhớ thương những đại dương và bờ bến mà ông đă trải qua những phút giây hạnh phúc như ở chốn thiên đường:
Mùa mưa về nước dâng trên kênh Khánh Hội Xe dẫn tôi qua cảng Nhà Rồng Để nh́n những con tàu trôi lênh đênh Để nhớ thương măi Những đại dương và thiên đường ngọt lịm …………………………………………… (Xe Đi Ngang Dọc Mấy Mùa - Trần Hồng Châu)
Thật đúng và cũng thật thi vị khi nhà thơ xem ḿnh là con tầu lênh đênh nay đây mai đó “về những chân trời lộng gió…” hay con tầu cũng chính là h́nh ảnh cuộc đời ḿnh “nhấp nhô, nổi trôi theo định mệnh…”:
Tôi là con tầu lênh đênh sóng vỗ Lắc lư say theo nhịp hải hành Về những thương cảng buồm thuyền như bướm lượn Về những chân trời lộng gió biển mù khơi Hay con tầu là tôi ngoài biển đời nhấp nhô Nổi trôi theo định mệnh sợi chỉ bàn tay ……………………………………….. (Ở Biển Về Ng̣i - Trần Hồng Châu)
Cái định mệnh nghiệt ngă đă đưa nhà thơ phải bị tù đày ở chính quê hương ḿnh, chẳng khác chi “thân tầu chết đứng trong vũng nước tù…”:
Đêm nay chợt tỉnh giấc Thế giới nào đây? Thân tầu chết đứng Trong vũng nước tù Xiềng xích Cửa đóng kín! Mệt lả Ḿnh lở lói Rêu xanh ………… (Ở Biển Về Ng̣i - Trần Hồng Châu)
Sau khi đọc thơ Trần Hồng Châu, tôi mới biết thêm ông đă bị đày đọa bởi cái gọi là Xă Hội Chủ Nghĩa, “đỉnh cao trí tuệ của loài người” (?) sau năm 1975, mặc dầu tiểu sử ông trong Tuyển Tập không hề ghi lại thời kỳ này (không biết đây là vô t́nh hay cố ư của Viện Việt Học khi cho in Tuyển Tập năm 2004, sau khi nhà thơ đă qua đời?). Chính lúc này ông càng khát khao yêu biển, yêu Tự do và hối hận đă “về ng̣i” hay về lại Việt Nam sau những năm giảng dạy tại Southern Illinois University, Hoa Kỳ từ 1970 đến 1974:
Biển là mây gió Biển là Tự do không bờ bến Ôi đau xót từ biển về ng̣i Ôi ta có tội ǵ kiếp trước Để hôm nay đánh mất cả thiên đường! ……………………………………… Ta gh́ ôm biển vào ḷng Biển người t́nh bé bỏng Ôi đau xót từ biển về ng̣i Ôi đau xót những thiên đường lỡ hẹn! ……………………………………… (Ở Biển Về Ng̣i - Trần Hồng Châu)
Làm sao không đau xót được khi nhà thơ đă từng giang hồ khắp bốn biển, biển là tượng trưng của Tự do, là thiên đường, nhưng lại đi vào cơi chết chỉ v́ thương bố và yêu quê hương. Ông nghèo đến nỗi không có tiền mua cho bố ḿnh một chén rượu nhạt khi bố c̣n sống, bây giờ th́ bố đă ra người thiên cổ. Thế nhưng ông vẫn tự an ủi ḿnh một cách mỉa mai chua xót “…hậu vận bố con ḿnh chẳng ra ǵ!”:
Bố nằm xuống đất rồi, càng thương bố đời loạn lạc hậu vận bố con ḿnh chẳng ra ǵ! Bố thèm chén rượu nhạt (một đôi khi thôi, đâu có nghiện ngập ǵ) con cũng chẳng có tiền mua túi sạch sành sanh sau mấy chuyến đi chui chẳng thành công ………………………………………….. Trông bố ăn rất ngon lành củ khoai lang buổi sáng con muốn khóc quá trời! Đời loạn lạc chó nhảy bàn độc hậu vận bố con ḿnh chẳng ra ǵ! …………………………………. (Bố Nằm Xuống - Trần Hồng Châu)
T́nh yêu quê hương của ông không bao giờ phai nhạt, càng nh́n biển ông càng nhớ thương quê hương. ………… Nơi xa đó Diện đối diện nửa ṿng xích đạo Có phải quê hương ta? Băi trước Băi sau Ngôi nhà tranh xiêu vẹo Em bé thiếu dinh dưỡng Người mỏng như sợi chỉ bàn tay
Vẫn biển một khối liền Vẫn một gầm trời chung Vẫn một em mây hồng lăng đăng Mây cho ta nhắn gửi Lời về thăm cố lư ………………… (Xuân Và Biển Thiếu Quê Hương - Trần Hồng Châu)
Dù ở đâu, biển vẫn là một, vẫn là biển quê hương, bởi v́ biển chỉ là “nối dài muôn trùng sóng”. Ḷng đất mẹ luôn luôn là “ngọn lửa tiếp sức” cho kẻ xa quê hương mỗi khi ông nghĩ đến:
Biển vẫn biển quê hương nối dài muôn trùng sóng ḥ khoan vẫn bắc cầu vồng nhớ nhung lửa tiếp sức vẫn từ ḷng đất mẹ… ……………………………………. (Biển Oan Khiên - Trần Hồng Châu)
Như khi nhớ đến biển Đông, làm sao quên được hàng vạn thuyền nhân đă bị chôn vùi dưới ḷng biển sâu khi vượt biên bằng thuyền, ông đành khóc cho biển, cho vạn linh hồn oan khiên :
nhưng dưới sâu sâu nữa vạn hồn thuyền nhân sớm đi tối về vẫn oan khiên ngập tràn biển Đông! ………………………. dưới sâu vẫn vô vàn cánh tay dằn dặc dây xích oan khiên về ḷng đất ai đây tiếp dẫn chúng sinh hồn trầm lạc? …………………….. (Biển Oan Khiên - Trần Hồng Châu)
Ông dùng những từ ngữ thật tài t́nh để cho ta có thể h́nh dung một con sóng lớn kinh khủng, khi dâng lên cao như đỉnh Hy Mă Lạp Sơn và khi đập xuống sâu đến chín tầng địa ngục A Tỳ so với chiếc thuyền nhỏ bé mong manh của những người vượt biên chẳng khác ǵ một hạt cát trong sa mạc hay một giọt nước trong đại dương. Có lẽ những người đă từng đi biển mới cảm nhận được hết h́nh ảnh so sánh này:
………….. sóng vật vờ sóng thành đỉnh Hy Mă sóng thành vực A Tỳ thuyền lá tre vút lên lời nguyện cầu đỏ thương đau một hạt cát trong vô cùng sa mạc một giọt nước trong vô cùng đại dương ………………………………………. (Biển Oan Khiên - Trần Hồng Châu)
Có ai nghĩ đến người thiếu nữ sống sót ngồi một ḿnh với biển đêm trên đảo san hô, với bao nỗi sợ hăi nhưng vẫn phấn đấu để sống? Ông cho rằng người thiếu nữ đó thật can đảm và đáng được ông dựng tượng giữa muôn trùng sóng. Nhà thơ cảm thấy chúng ta có bổn phận phải “nói lên niềm đau dân tộc” và cho thế giới thấy quê hương chúng ta vẫn ngạo nghễ dầu dưới sự cai trị của một chủ nghĩa tàn bạo và phi nhân:
……………………………… người thiếu nữ trên đảo san hô ta sẽ dựng tượng em giữa muôn trùng sóng hăy nói lên niềm đau dân tộc hăy vẽ lên dáng đứng quê hương! ………………………………… (Biển Oan Khiên - Trần Hồng Châu)
Ông cầu mong sóng biển sẽ vỗ về và đưa oan hồn những người chết trên đường vượt biên, và cả những ván thuyền bị sóng đánh vỡ tan trôi giạt về cố hương:
Sóng hăy vỗ về Mấy hồn người lạc lơng Mấy ván thuyền đau buốt Trôi giạt về bến xưa …………………… (Xuân Và Biển Thiếu Quê Hương - Trần Hồng Châu)
Biển oan khiên, nhưng biển cũng t́nh tứ và thơ mộng. Em là biển và biển là em, anh với em như “hai cánh hoa thần thoại” bất diệt giữa ḷng biển và giữa ḷng người:
Em là biển trải rộng hiến dâng Và cũng âm u mịt mùng với quá nhiều tuyến pḥng ngự đa đoan Biển là em, vui đấy rồi buồn đấy Dịu dàng óng ả rồi phút chốc nổi cuồng phong Sóng phập pḥng như bé nhỏ trái tim em Mắt em mộng mơ ngàn trùng biếc Như chất biển lỏng đi về mù khơi …………………………………. Đâu đây ánh thủy cung Lung linh cành rong biển Chúng ta vươn ḿnh say Hai cánh hoa thần thoại Giữa ḷng biển Giữa ḷng người măi không già… ……………………………………. (Buổi Chiều Đi Vào Ḷng Biển - Trần Hồng Châu)
Màu xanh của biển là màu mắt em, hay màu xanh từ bầu trời cao phản chiếu vào mắt em?
Biển là mắt em xanh Mắt em từ đỉnh trời cao xuống Hay từ ḷng biển dấy lên? ……………………………. Làm sao có thể nh́n đáy mắt em Trong vơng mạc biển sâu màu trừu tượng …………………………………………… (Ngủ Ngon Đi Nhé Biển Tuyệt Vời – Trần Hồng Châu)
Nhưng rốt cuộc, trời và biển gom lại không đầy mắt em, có phải v́ mắt em là cả vũ trụ trong đó? …………………………. Tỉnh say anh lại thêm say lênh đênh trời biển không đầy mắt em ……………………………………… (Sầu Đông Lá Úa - Trần Hồng Châu)
Chúng ta hăy nghe thi sĩ Trần Hồng Châu định nghĩa biển như thế nào?
Từ muôn kiếp sóng vẫn dạt dào tâm sự Từ muôn kiếp sóng vẫn bạc đầu nhấp nhô Biển là huynh đệ ḷng người Biển cũng có những bát ngát tư duy Những ớn lạnh bắc cực và sôi nổi cuồng phong Những vực thẳm tiềm thức Những băng sơn và trầm thạch quanh co Những lửng lơ hờn giận Những lắng dịu ân cần Như sớm chiều mưa nắng của t́nh yêu Biển vươn lên măi thủy triều dâng Biển dâng cao nữa những sóng thần Hy Mă Biển là hủy diệt và thể hiện triền miên Biển nhập vũ hội trần gian Nghiêng nghiêng chuyển mạch nước tràn gió mây ................................................................................ (Ngủ Ngon Đi Nhé Biển Tuyệt Vời – Trần Hồng Châu)
Nói tóm lại, dưới cái nh́n thoải mái đầy lăng mạn nhưng thật sâu sắc của nhà thơ Trần Hồng Châu, không bị ràng buộc bởi những điều kiện nội tại hay ngoại tại, biển là tất cả: biển là t́nh huynh đệ, là bát ngát tư duy, là sôi nổi cuồng phong, biển là em vui đấy rồi buồn đấy, khi hờn giận khi ân cần v.v…, biển là sự hiện hữu vô cùng nhưng cũng thể hiện sự hủy diệt triền miên như nước và sóng vậy. Phải chăng đó là những cái làm cho nhà thơ yêu biển hơn cả những người đă một thời đi biển?
Tôi mở rộng ṿng tay Gh́ ôm biển vào ḷng Ngủ ngon đi nhé biển tuyệt vời! (Ngủ Ngon Đi Nhé Biển Tuyệt Vời – Trần Hồng Châu)
CHÁNH MINH Orange, CA 18-09-2009
Nguồn : http://phusaonline.free.fr/ButViet/TacGiaKhac/69_BientrongthoTHC.htm
|