|
TRẦN HỒNG CHÂU, KHÁT VỌNG BIỂN
Khát vọng của Trần Hồng Châu (1) nằm trong một quỹ đạo tṛn xoay quanh Sông - Biển - Thành phố - Hồi tưởng - Kỷ niệm. Rồi lại Sông - Biển. Xin gọi là khát vọng luân hồi Biển cả-Tự do. Trần Hồng Châu mở đầu tùy bút Thành Phố Trong Hồi Tưởng bằng những hàng:
Khách vẫn lặng lẽ đi, mang vầng trán ưu tư và mái tóc bềnh bồng lẫn vào đám lá me non hai bên đường Tự Do, ḍng sông đêm không bao giờ tắt lửa của Sài g̣n. (Buổi chiều hằng cửu, trích trong tập Thành Phố Trong Hồi Tưởng, An Tiêm 1991, trang 175)
Con sông phố phường nào cũng đổ ra biển, đi từ những vùng đất chật hẹp, quanh co, bóng cây và tường thành, ra tận ngoài khơi lồng lộng, gió bốn phương. Bến Bạch Đằng ở cuối đường Tự Do chỉ là một bến sông, nhưng cũng là tiền thân của biển cả, mang vào thành phố những chân trời xa, những vùng đất lạ. (Buổi chiều hằng cửu, trang 169)
Thành Phố Trong Hồi Tưởng là tập hồi ức viễn du vào những vùng kỷ niệm mà tưởng tượng là chính nhân, tưởng tượng trước tác và cảm tác.
Từ thực tế xương thịt của thiên nhiên như một ḍng sông, một con đường, một thành phố... tưởng tượng dẫn ta vào những địa hạt xa vời khác như những tiếng hát, những ánh đèn màu, những mây, những sóng, những lục địa, Âu Châu, Paris, New York, Sài G̣n, những Tagore, Prévert, Supervielle, Boris Vian... những quán gió, những đêm hồng, chiều tím. Ở Trần Hồng Châu, khát vọng nước, khát vọng biển đă trở thành khát vọng tung bay, hóa thân thành nghệ thuật như lời ông viết:
Hoàng hôn trên đảo Guam [...] Biển vẫn ŕ rào vỗ sóng. Một giải xanh lợt viền sóng bạc. Xa và trên nữa vẫn là tấm lụa muôn màu của hoàng hôn. Đây là đại dương, cánh cửa mở tung, trời nước không giới tuyến. Không một cánh hải âu, không một vết ngọc bích lờ mờ của đất liền ngoài khơi. Ở nơi mênh mông bát ngát này h́nh như mây cuối ngày cũng dàn trải rộng hơn, rực r" hơn [...] Có phải người tín đồ họa sĩ, ở vào thời đạo giáo và nghệ thuật c̣n pha trộn, đă t́m thấy nguồn cảm ở b́nh minh và hoàng hôn trên mặt biển, để thể hiện cảnh khai thiên lập địa trong những pho kinh thánh huyền bí và thiêng liêng? [...]
Vẫn vàng cam, kim diệp, hoàng yến, hoa ḥe, da đồng, hoàng thổ... Vẫn lựu chen lửa đỏ và son đậm bên thành, rồi hồng đào, cánh sen, hồng phấn, vỏ đậu, hồng ngọc, đỏ tía, yên chi, huyết dụ... [...]
Mây và mây, đủ màu sắc, đủ vóc dáng. Lúc đó mới thấy lời nói con người, tù túng, giới hạn, ngăn sông cách núi, lúc đó mới thấy khoảng cách giữa ư và lời. [...]
Hăy cho tôi mượn cây bút sơn của họa sĩ! Lúc pha màu mới thấy những khám phá kỳ ảo, những gặp gỡ bất ngờ nhất. Muôn ngàn sắc tố, nhưng không sắc nào giống nhau, luôn luôn biến chuyển và không thể tái tạo được. [...]
Hôm nay tôi ư thức được rơ ràng mối thâm t́nh ràng buộc Thơ, Họa, Nhạc và mơ màng vươn tới một nghệ thuật toàn diện, bao trùm, điều hợp... (Guam, trang 27, 29 và 30)
Những liên tưởng của Trần Hồng Châu đưa người đọc từ những thực thể hữu h́nh như mây, đất, đá, sóng, sang những cảm nhận trừu tượng như sự tù túng của chữ nghĩa, khoảng cách giữa ư và lời, hay sự giao lưu giữa các ngành nghệ thuật. Phong cách trừu tượng hóa một thể chất cụ thể, hoặc cụ thể hóa những suy tư trừu tượng, ở Trần Hồng Châu, là sự chuyển thể giữa Văn và Triết, hai đại lộ văn hóa song song nhưng có khả năng đồng quy ở một điểm: Giao điểm nghệ thuật. Dường như có một mảng tâm hồn Bachelard phảng phất đâu đây, trong hệ quy chiếu ảnh hưởng vật chất vào tâm linh nghệ thuật của con người. Lại có một chút cartésien trong những suy tư hiện hữu... Và có rất nhiều thơ nằm trong mỗi chữ của Trần Hồng Châu:
Cho nên tôi cũng không c̣n vương vương buồn trước ḍng sông. Tôi không đứng im. Tôi vẫn chảy trôi không ngừng. Tôi là ḍng sông. Đạm đạm trường giang thủy. Trong tôi có biết bao nhiêu ḍng chảy. Ḍng máu luân lưu. Ḍng điện thần kinh bén nhậy. Ḍng sinh khí từng luồng âm ba lùa vào từng kinh, từng mạch. Cuối cùng là ḍng sông tư duy, ḍng thời gian tâm lư, bản thể và chứng nhân cho sự hiện hữu của tôi. (Guam, trang 18)
Tùy bút Thành Phố Trong Hồi Tưởng đa t́nh, đa ư, đa cảm xúc... Bản chất hồi tưởng có khả năng cất cánh từ bất cứ vùng đất nào: từ một đợt sóng, từ một lương tâm, từ tác giả, từ tác phẩm, từ một chữ, một lời, từ tuổi trẻ, khung trường, từ một màu vôi vữa... Dù cất cánh ở đâu chăng nữa, mối cảm xúc cũng nhẹ nhàng, cao khiết, cả đến những tàn hại của chiến tranh:
Ai đă đánh cờ người bằng tuổi trẻ? [...]
Có ai thấy lũ phù thủy học đường và lái buôn tuổi trẻ, vội vă, hoảng hốt, theo gót đàn dơi ma quái, chập chờn, vỗ cánh hoàng hôn cùng với màn đêm tan biến? (Văn khoa Sài g̣n, trang 75)
Người đọc hoài cảm tấm ḷng xót xa của một người thầy, của một người cha, tấm ḷng tương ái, thương vọng của một chứng nhân thời đại, chứng nhân chiến tranh, chứng nhân bất lực những phong ba phi lư của tuổi trẻ.
Thời gian cô đọng lại trong những mùa bạo động [...] Khung cảnh tang thương rách nát của mẹ Việt, u buồn, chỗ nào cũng chỉ thấy hàng hàng lớp lớp những chứng tích đau thương của gió bay nhà bạc cát lầm cửa thưa. (Nhật kư, trang 115-116)
Thành Phố Trong Hồi Tưởng c̣n là tập du kư những suy nghiệm của con người về thân phận ḿnh qua tác dụng của thiên nhiên. Thiên nhiên mở ra một thực tại mộng ảo, một thực tại nghệ thuật và suy tư. Thiên nhiên bắc cầu giữa thơ và nhạc, giữa lời và ư, giữa văn và triết. Thiên nhiên bao trùm sự vật và con người:
Chạy đi đâu cũng không qua khỏi nỗi ám ảnh của thảo mộc, của thiên nhiên, của nguồn suối không cùng tạo vật ...
Làm sao để lúc nào cũng vẫn nằm trong ṿng tay thiên nhiên. [...} Cố gắng nâng nhịp tâm hồn cho phù hợp với cung bậc của bản nhạc ngàn khơi, bản nhạc thiên nhiên ngàn đời. Nhập vũ trụ. Tan biến trong vũ trụ. Đồng hóa với vũ trụ, không hề đi ngược lại, đối kháng hay lỡ nhịp.
Đó là bí quyết tư tưởng và nghệ thuật Đông phương. Đó là thông điệp của Biển. (Guam, trang 28)
Ở Trần Hồng Châu, những cuộc viễn mơ, giao du với dĩ văng, kỷ niệm, chẳng qua chỉ là một thoáng đi t́m thời gian đă mất của con người. Biển là thượng nguồn của những bể dâu, tang thương, biến đổi, và biển là mẹ của tự do. Biển là nôi của sáng tạo.
Ở nhà thơ không tuổi này, kỷ niệm vào sâu những sân trường, từ Sorbonne thời c̣n đi học đến Văn Khoa thời dạy học, ông đă luyến lưu Paris, say mê New York và thương nhớ Sài g̣n. Kỷ niệm trên Địa Trung Hải. Kỷ niệm sà xuống Hawai. Kỷ niệm nằm trong con ốc đảo Guam, lúc hoàng hôn đợi sóng. Và ông đă sáng tác như lời ông viết, theo một cẩm nang tạo h́nh rất giáo khoa nhưng độc đáo:
Trừu tượng hóa, tách lẻ, giữ lại những ǵ mang tính cách nguyên lư và tổng quát nhất, là một thao tác triết lư. Biểu tượng hóa từ cái phức tạp, máu thịt của sự vật, vươn lên cái huyền diệu thầm kín nhất ở trung tâm, ở thượng tầng, nếu không muốn nói ở thế giới ư niệm, để dựng xây nên một h́nh tượng đẹp, lư tưởng, đó là một thao tác nghệ thuật. (Guam, trang 27)
Thành Phố Trong Hồi Tưởng chính là một thử nghiệm của thao tác nghệ thuật này, và nhà thơ đă phiêu lưu trong hồng tâm của đất trời, trong trái tim của văn hóa, để tạo nên một thế giới lạ mà hồi tưởng là những âm vang gọi về cơi mịt mùng biển nước, thế giới vô bờ của có và không. Ở đó nhấp nhô những ngọn sóng bạc mầu, không tuổi, lúc nào cũng sẵn sàng khởi hành vào cuộc viễn du nghệ thuật.
* Trong chuyến hải tŕnh biền biệt hai mươi năm, Ulysse đă phải nghe tiếng hát ngư tiên trong tư thế trói ḿnh vào cột thuyền, để giữ khoảng cách bất biến giữa bản thân và ngư nữ. Khoảng cách ấy, phải chăng là khoảng cách cốt tử giữa nghệ sĩ và nghệ thuật mà Circé đă truyền cho Ulysse như một bảo bối giữ ḿnh. Khoảng cách cần phải có để con người vươn lên, vươn măi... mà không bao giờ đạt tới đích nghệ thuật. Thảng hoặc nếu cứ quyết tâm muốn nhận diện cái đỉnh tuyệt đối, th́ nghệ thuật sẽ tan đi như cái ngoái lại của Orphée làm tuyệt h́nh Eurydice. Hành tŕnh Ulysse ấy, mấy ai thoát khỏi trong đời làm nghệ thuật của ḿnh. Và như Trần Hồng Châu, đă đem tư duy người thơ đi suốt chiều sâu ư tưởng vào thịt xương và t́nh người (2) th́ cũng vẫn chỉ thấy mù khơi... biển cả. Trần Hồng Châu, trong thơ, muốn kể lại cuộc phiêu lưu nan kỳ và huyền nhiệm của người dân nhược tiểu, tản di, một "cỏ vong ưu" trên đường hành hương t́m T́nh yêu, Tự do và Biển cả.
Nước biển có giải oan trắng tinh hồn nhược tiểu? nước biển có mặn chát vạn niềm đau? (Biển oan khiên)
Hành tŕnh này là một câu hỏi không lời giải đáp, một chuyến đi không định hướng như chuyến lạc du của con người từ phút khởi sinh đến giờ tận tuyệt.
Ra đi từ ḷng biển trong một hạt nhân tiền sử Rồi lại bâng khuâng trở về ṿng tay biển ân t́nh (Buổi chiều đi vào ḷng biển)
Chuyến đi đầy bất trắc, phong ba, như Ulysse trói chặt mạn thuyền, vọng hồ ly tiếng hát.
nhân ngư, ngư nhân điệu ḥ khoan, ơ hờ... ta đă đi đến tận cùng của chịu đựng đi! Cho ta nắm bàn tay tuyệt diệu cho ta vào ḷng biển sâu vào giấc ngủ vô thường (Biển oan khiên)
và nhà thơ đă "vượt biên",
Vượt qua những hoang mạc tiềm thức, Những trùng dương thăm thẳm bóng thời gian
để đến với tiếng hát ngư nhân của muôn đời
Tôi đam mê đi vào từ trường tiếng em Nhạc ngàn đời ... (Tôi đi vào từ trường tiếng em)
Những ai đă từng tần ngần với nhạt mầu ngọc thạch buổi sáng, đậm mầu lam điềm buổi chiều trên vịnh Mễ Tây Cơ, với bích biếc Hạ Long, xanh lưu ly Địa Trung Hải... sẽ cảm thông nỗi khát vọng biển cả của một người thơ t́m đến biển như một vẫy vùng sáng tạo. Từ lâu, sirène đă trở thành tiếng gọi của cuộc đời
Em gần gũi mà cũng vạn dặm xa khơi Em là biển.
Đối với Trần Hồng Châu, biển là khởi điểm của những hành tŕnh cát luân hồi. Biển là cái nôi của t́nh yêu, phát sinh sự sống và cũng là nơi an nghỉ cuối cùng sau cơi sống. Câu chuyện t́nh bắt đầu giữa biển và cát:
Biển đa t́nh Nằm hôn bờ cát trắng
... Ta nhặt từng sợi rong biển Tóc thề trong chất lỏng xanh Ta nhặt từng sợi kỷ niệm Bềnh bồng trong tiềm thức biển sâu Quá khứ đến rồi đi Luân hồi Trên bạc đầu sóng vỗ Tản mạn về chân trời Mù khơi... (Xuân và biển thiếu quê hương)
Và cứ như thế, thân phận con người nhược tiểu, di hay không di, tản hay không tản, muôn đời vẫn là kiếp thuyền nhân đi vào ḷng biển
Lênh đênh một thuở luân hồi Ṿng tṛn nhân thế đổi đời cố nhân (Không sắc không h́nh)
T́nh ta hạt cát biển đông Cuốn theo chiều gió một ṿng hư vô (Hạt cát biển đông)
Cứ thế luân cuồng vũ điệu hồi sinh và tuyệt tận của tư duy, của ngỡ ngôn sáng tạo. Người nghệ sĩ vùng vẫy lạc loài trong biển mù sáng tạo như kiếp thuyền nhân lênh đênh trên biển bạo, biển tặc, biển đời
Ta đă đốt bao nhiêu bản thảo V́ sơ cứng tâm hồn? V́ tuyệt đối chẳng ở trong ṿng tay? (Ta lấy ǵ đây đắp dáng thơ)
Bởi nghệ thuật hay tuyệt đối chẳng qua chỉ là bóng ngư tiên, quyến rũ con người vào biển cả tâm tư, trên sóng gió tiềm thức và trong những mộng mơ ngàn đời không bến đỗ.
Paris tháng 11/1997 Thụy Khuê
___________
Chú thích
(1). Trần Hồng Châu là bút hiệu của Nguyễn Khắc Hoạch, giáo sư Đại Học và Khoa Trưởng Đại Học Văn Khoa Sài G̣n trước năm 1975. Ông c̣n là chủ nhiệm tạp chí Thế Kỷ 20 những năm 60. Di tản sang Hoa Kỳ năm 1990. Thành Phố Trong Hồi Tưởng do An Tiêm xuất bản năm 1991. Sau đó là hai tập thơ: Nửa Khuya Giấy Trắng (Thanh Văn, 1992) và Nhớ Đất Thương Trời (Thế Kỷ, 1995).
(2). trích bài Thơ Và Sự Thực. Những bài thơ (trích trong bài viết này) của Trần Hồng Châu, đă in trên tạp chí Văn Học (California), trong các tập thơ Nửa Khuya Giấy Trắng (Thanh Văn, 1992) và Nhớ Đất Thương Trời (Thế Kỷ, 1995)
Nguồn : http://chimviet.free.fr/tacpham1/stt2/TRHCHAU1.html
|