Đặng Tiến

 

Hoài niệm Vũ Hoàng Chương

(1915 - 1976)

Vũ Hoàng Chương, 1955

 

Ngày 6/9 dương lịch là ngày giỗ Vũ Hoàng Chương, mất tại Thành Phố Hồ Chí Minh, năm 1976 ; sau mấy tháng bị chính quyền bắt giam vào khám Chí Hoà anh bị trọng bệnh, đưa về nhà một thời gian ngắn th́ qua đời, v́ ho suyển, thọ 62 tuổi.

 

Vũ Hoàng Chương sinh tại thành phố Nam Định năm 1915 (giấy tờ ghi 1916)  trong một gia đ́nh khoa bảng giàu có ; tác giả của khoảng hai mươi tác phẩm, chủ yếu là thơ, rồi đến kịch thơ, hồi kư, bài nói chuyện. Vũ Hoàng Chương là nhà thơ lớn của đất nước, bắt đầu từ phong trào Thơ Mới, với các tập Thơ Say (1940), Mây (1943), qua những truân chuyên của dân tộc với Thơ Lửa (1948), Hoa Đăng  (1959), Lửa Từ Bi (1963), và những biến chuyển trong thi ca hiện đại. Vũ Hoàng Chương là một tác gia lớn lao và quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà, chiếm một địa vị riêng biệt trong  các trào lưu thi ca.  Giữa những trầm luân của đất nước, tác phẩm của anh chưa được t́m hiểu toàn bộ và đánh giá đúng mức, ở miền Bắc cũng như miền Nam, trước 1975, và trong nước cũng như ngoài nước những năm gần đây.

Trong nước, từ chính sách đổi mới, 1986, đă có lối nh́n thoáng rộng hơn đối với phong trào Thơ Mới 1932-1945 và Vũ Hoàng Chương, ở một chừng mực giới hạn, cũng được đọc lại một cách công b́nh hơn. Mới đây (1996) một sinh viên đại học TPHCM đă tŕnh tiểu luận tốt nghiệp về Vũ Hoàng Chương và giáo sư phản biện Hoàng Như Mai, nhà phê b́nh văn học (sinh năm 1917) đă phê  “ viết về nhà thơ Vũ Hoàng Chương không phải dễ, người viết vừa phải có tŕnh độ uyên bác nào đó, vừa phải có năng khiếu nghệ thuật. Trên thực tế, khen thơ Vũ Hoàng Chương th́ có đông đảo độc giả và các nhà nghiên cứu phê b́nh, nhưng trực tiếp viết ra những lời đánh giá th́ lại rất ít ai dám viết. Trên văn đàn, những bài, sách nghiên cứu, phê b́nh thơ Vũ Hoàng Chương có bao nhiêu đâu. Sinh viên viết được bài tiểu luận tốt nghiệp như thế này là đáng biểu dương. Tôi đánh giá như vậy là với tư cách một người yêu quư thơ Vũ Hoàng Chương, và là người bạn thân của nhà thơ “ (25/6/1996) .

Chúng tôi ghi nhận lời phê, viết tay trên luận án, v́ nhiều lư do :

-          Dù bị vùi dập, Vũ Hoàng Chương vẫn có người yêu quí và ngay thẳng nói lên niềm yêu quư ấy.

-          Ngựi ấy có thể là một trí thức cao tuổi, là Hoàng Như Mai, nhưng c̣n là những sinh viên trẻ tuổi.

-          Đoạn văn phản ánh đúng t́nh h́nh nghiên cứu về Vũ Hoàng Chương, với những khó khăn khách quan về nhiều mặt.

Nhưng cũng có người tâm huyết vượt qua những định kiến như Hoàng Thiệu Khang đă viết : “ cuộc nội sinh hoá văn học phương Tây, để có thể sản xuất ra một chất phương đông đậm đà, phải qua tay Vũ Hoàng Chương, Huy Cận, Đoàn phú Tứ, Thâm Tâm .. . và cả Xuân Thu Nhă Tập “ [1]. Và Đỗ Đức Hiểu (tú tài 1944 tại Hà Nội) trong sách Đổi Mới Phê B́nh Văn Học đă phân tích ảnh hưởng Baudelaire trong thơ Vũ Hoàng Chương ; hoặc Đỗ Lai Thuư (sinh 1948) đă có những trang về Vũ Hoàng Chương đào nguyên lạc lối [2] thật hay, chủ yếu giải thích chất say như một ch́a khoá giải mă đi vào thi giới Vũ Hoàng Chương, như một yếu tố của mỹ học và thi pháp ; và tính cách suy đồi trong nghĩa văn học có mầm mống cách mạng và hiện đại. Dĩ nhiên cái nh́n theo phương pháp luận luôn luôn mang tính cách cục bộ, và tiếc rằng Đỗ lai Thuư chưa đọc nhiều thơ Vũ Hoàng Chương. Tuy vậy,  những bài viết mới mẻ như thế c̣n hiếm và đáng biểu dương.

Đồng thời, một số tác phẩm của Vũ Hoàng Chương trước 1945 đă được in laị [3]. Những tác phẩm về sau, dường như chỉ in lại hồi kư Ta đă làm chi đời Ta ( nxb Hội nhà Văn 1993 TPHCM).

Nhưng nói chung những thành kiến c̣n đè nặng trên sự nghiệp văn học của Vũ Hoàng Chương, có thể từ bài viết của Chế Lan Viên (tháng 4/1960) phê phán tập thơ Hoa Đăng, bất công và độc ác [4]. Có thể nói, bài này, ở chừng mực nào đó – tôi cân nhắc – ở chừng mực nào đó, đă đưa đến thảm kịch Vũ Hoàng Chương năm 1976. Bài của Xuân Diệu ân cần với Vũ Hoàng Chương, trong mục Tiếng Thơ trên báo Văn Nghệ số 6/1948 không thấy in lại trong sách ( NXB Văn Nghệ, 1954). Thỉnh thoảng lắm mới có người nhắc đến t́nh cũ nghĩa xưa như Tô Hoài trong Tự Truyện, hay mới đây trong Chiều Chiều [5]. C̣n lại là những phê phán gay gắt kể cả Lê đ́nh Kỵ, là người tương đối cởi mở với thơ tiền chiến, cũng đánh giá Vũ Hoàng Chương là “ bi quan, bế tắc, buông thả, tự huỷ, truỵ lạc “.... [6]. ở đây chúng tôi không nhắc tới Phan Cự Đệ v́ sách Phong trào Thơ Mới viết đă lâu (1966), và từ ấy đến nay ông ta cũng có tiến bộ.  Chỉ ghi nhận những lời mới đây (2/1989) của Hà Minh Đức, đương kim viện trưởng viện Văn Học, xem Vũ Hoàng Chương là " cây bút có tài năng nhưng nằm trong ḍng nước đục ( .. .) chẳng có ǵ để nói thêm về những câu thơ như một con thuyền bập bềnh trôi trên ḍng nước đục " [7]. Hà Minh Đức chỉ muốn so sánh thơ Vũ Hoàng Chương những năm 1940, 1943 với những nguồn thơ khác, nhưng câu chữ vẫn không hợp với một đất nước đang hô hào đổi mới, mở cửa, giao lưu. Dù sao, " đục trong thân cũng là thân" , cụ Nguyễn Du bảo vậy, và Tết Mậu Thân, 1968, Vũ Hoàng Chương cũng có bài thơ nhan đề như vậy.

Và dù sao, thời gian cũng sẽ gạn đục khơi trong.

Biết ai là đục biết ai trong . . .

Năm 1969, Vũ Hoàng Chương lên 55 tuổi, tự hào ḿnh thọ hơn Khổng Minh . . . 1 tuổi, có bài thơ :

Chữ thọ vừa ăn đứt Ngoạ Long

Bến nằm dư biết đục hay trong . . .

(. . . )   Chỉ thương kiếp đá ai bày trận

Để ngấn vàng gieo chợt rối ṿng . . .

 

Một ánh trăng giữa bát Trận Đồ. Trong cảnh đá chạy cát bay, đôi tiếng thị phi, hoặc lời ca tụng, có nghĩa lư ǵ ?

Trước đây, nhà xuất bản An Tiêm, Paris, trong dự án dài hạn, muốn ấn hành một Tuyển Tập Vũ Hoàng Chương, có thể nhích lên Toàn Tập, yêu cầu tôi sưu tầm, biên tập và giới thiệu, với sự thoả thuận của chị Vũ Hoàng Chương. Nay anh Thanh Tuệ chủ trương An Tiêm đă qua đời. Nhà xuất bản Văn Học, Hà Nội, thời giám đốc Nguyễn văn Lưu có lúc cũng đánh tiếng, Nhưng việc không đến đâu, lư do, khách quan và chủ quan, th́ nhiều.

Chút nghĩa cũ càng, nhân ngày giỗ anh Chương, mới có bài này để cập nhật hoá hoàn cảnh văn học của Vũ Hoàng Chương trong hiện t́nh đất nước.

Nén hương ḷng. Xa xôi và cách trở. Không phải để nghị luận hay tranh luận với ai.

 

Đặng Tiến

Paris, nhân ngày giỗ Vũ Hoàng Chương

6/9/1999, cập nhật 2012

 


[1] Hoàng Thiệu Khang, Cảm nhận và suy tưởng, nxb Văn Học, Hà Nội, 1994, trang 20.

[2] Đỗ Lai Thuư, Con mắt thơ, nxb Lao Động, Hà Nội, 1992, tái bản nhiều lần

[3] Lại Nguyên Ân, trên Tạp Chí Văn Học, số 2.1998, cho biết nxb Văn Học Hà Nội, 1991, có ra  bộ sách 12 tập Thơ Mới đầu tiên trong đó có Mây của VHC. 1995 ra bộ sách Thơ Mới Tác Gia và Tác Phẩm gồm có 15 tập với 15 tác giả, có VHC.

Nxb Hội Nhà Văn, TPHCM 1992, có tái bản Mây của VHC trong 1 bộ gồm nhiều thi tập.

[4] Chế Lan Viên, Phê B́nh Văn Học, nxb Văn Học Hà Nội, 1962, trang 86-98.

[5] Tô Hoài, Tự Truyện, 1985, trang 263. Cát Bụi Chân Ai, 1992, trang 153 . Chiều Chiều, 1999, trang 21 và 25

[6] Lê Đ́nh Kỵ, Thơ Mới những bước thăng trầm, nxb TPHCM, 1989, trang 83 và 122.

[7] Hà Minh Đức, Khảo Luận Văn Chương, nxb KHXH, Hà Nội, 1997, trang 14 và 40