Đào Thái Sơn

KHÁI LUẬN VỀ THƠ TỨ TUYỆT

          Thơ tứ tuyệt là một thể thơ có từ xa xưa và ngày nay các nhà thơ vẫn tiếp tụng sử dụng nó để sáng tác, ký thác tâm sự của mình. Với sức sống mãnh liệt như thế nhưng cho đến nay tên gọi của nó vẫn chưa được ngã ngũ, vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về tên gọi đứa con của nghệ thuật này.

Theo Dương Quảng Hàm thì tứ 四là bốn, tuyệt 絕 là đứt, “ lối này gọi thế vì thơ tứ tuyệt là ngắt lấy bốn câu trong bài thơ bát cú mà thành”. Theo cách hiểu này còn có cả Trần Trọng Kim và Trần Đình Sử, nhưng Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức còn giải thích thêm “ Tuyệt là cắt, là dứt nhưng là dứt câu, dừng bút để trọn một ý bài thơ, sau khi viết câu thơ thứ bốn. Bởi vì một câu chưa thành thơ, hai câu mới thành một vế đối liên, ít nhất bốn câu mới có vần, khi đó mới thành bài thơ”. Cách hiểu của các vị trên đây về thơ tứ tuyệt coi như là cơ bản được nhiều người chấp nhận nhất.

Bên cạnh đó thì một số người lại giải thích bằng một cách hiểu khác.

Theo Bùi Kỷ thì “ Tuyệt là tuyệt diệu, mỗi câu chiếm một vị trí đặc biệt. Chỉ trong bốn câu mà thiến thâm, ẩn hiện, chinh kỳ, khởi phục, đủ cả cho nên gọi tuyệt”. Còn Phan Văn Nhiễm thì lại hiểu tuyệt là tuyệt vời “ thơ bốn câu gọi là tứ tuyệt, người Trung Quốc gọi là tuyệt cú, tức là bài thơ hay tuyệt vời, vì chỉ có bốn câu 20 từ hoặc 28 từ mà nói lên được đầy đủ ý tứ của một đề tài theo đúng luật lệ của thơ Đường”.

Có thể nói các nhà nghiên cứu ai cũng có lý cho cách phân tích biện giải của mình. Điều đó càng chứng tỏ sự phong phú, phức tạp và rất kỳ diệu của thơ tứ tuyệt.

Nếu hiểu theo cách thứ nhất thì ta có một số cách cắt bốn câu của một bài bát cú để thành một bài tứ tuyệt như sau ( theo niêm luật của một bài bát cú).

Cắt bốn câu đầu thành bài thơ ba vần và hai câu cuối phải đối nhau : “ Xông pha bốn cõi bể chông gai / Vùng vẫy mười phương bụi cát bay / Phép nước gọi là tơ chỉ buộc / Sức này nào quản búa rìu lay”.Cắt bốn câu giữa thành một bài thơ hai vần và cả bốn câu phải đối nhau : “Lởm chởm vài hàng tỏi / Lơ thơ mấy khóm gừng / Vẻ chi là cảnh mọn / Mà cũng đến tang thương”. Cắt bốn câu dưới thành bài thơ hai vần và hai câu đầu phải đối nhau : “ Vắt vẻo sườn non trạo / Lơ thơ mấy ngọn chùa / Hỏi ai là chủ đó / Có bán tớ xin mua”. Cắt hai câu đầu và hai câu cuối thành bài thơ ba vần và cả bốn câu không phải đối nhau, cách này nhiều người sử dụng nhất : “ Từ thuở thuyền đưa khách thuận dầm / Trông chừng bến cũ biệt mù tăm / Cảm thương chiếc lá bay theo gió / Riêng nhớ tình xưa ghé đến thăm”. Cắt câu 1-2 và câu 5-6 thành bài thơ ba vần và hai câu cuối phải đối nhau : “ Bác mẹ sinh ra vốn áo sồi / Chốn nghiêm thăm thẳm một mình ngồi / Tép miệng năm ba con kiến gió / Nghiến răng chuyển động bốn phương trời”

Nếu hiểu thơ tứ tuyệt theo cách thứ hai và mở rộng thêm thì một bài thơ không dứt khoát phải làm theo cổ tuyệt hay luật tuyệt mới gọi là tứ tuyệt, mà chỉ cần một bài thơ ngắn có bốn câu làm theo thể thơ gì cũng được, miễn hay là tứ tuyệt. Cách hiểu này không phải không có lý mà còn có sự thông thoáng, mở rộng. Chẳng hạn khi ta đọc một bài lục bát bốn câu của Đồng Đức Bốn “ Chăn trâu cắt cỏ trên đồng/ Rạ rơm thì ít gió đông thì nhiều/ Mải mê theo một cánh diều / Củ khoai nướng cả buổi chiều thành tro” hoặc một bài khác của Trần Lê Thanh Loan “ Thượng Đế cho em vài sợi nắng / Dệt tơ xuân cho cánh én an bình / Và bất giác én xa miền rung cảm / Đưa em về với cõi Phúc Sinh” thì rõ ràng đây là những thi phẩm rất “ tứ tuyệt” ! Có thể nói rằng một bài thơ hay cần phải súc tích, không cần phải dài dòng kể lể mà phải có sự cân đối, lời ít ý nhiều, với đặc tính này thì thơ tứ tuyệt rất đảm bảo. Thơ càng ngắn thì sức khái quát phải càng cao mới tạo ra được một tiểu vũ trụ của nó. Một bài thơ tứ tuyệt hay phải lựa chọn được những khoảnh khắc dồn nén của đời sống tinh thần, những hiện thực của tâm trạng, những phút thăng hoa của tâm linh…Phải dồn nén biểu cảm để tính khái quát của triết lý đạt tới cao độ. Thơ tứ tuyệt nên gợi không nên tả và điều đó cần được nghe nhìn qua những cánh cửa như : quá khứ – hiện tại, tình – cảnh, sống – chết, thực – mộng, động - tĩnh…và thông qua đó người đọc sẽ cảm nhận được nét bản chất một quy luật hay một chân lý cuộc sống. Cụ thể hơn một bài thơ tứ tuyệt hay cần phải đảm bảo ba vấn đề chính đó là thi đề, thi tứ và thi ý. Thi đề là đề tài của bài thơ. Với thơ tứ tuyệt thì thi đề cần phải trang trọng, vĩnh hằng, con người trong đó thường nhỏ bé, hữu hạn trước cái vũ trụ không cùng. Thi tứ là vấn đề biểu hiện xuyên suốt bài thơ được tạo bởi thứ ngôn ngữ khái niệm, khái quát chấm phá và điều này là vấn đề tất yếu để lượng thông tin nghệ thuật trong từng câu chữ đạt đến sự vi diệu của nó. Tứ thơ tứ tuyệt thường thông qua các phạm trù lấy tối tả sáng, lấy động tả tĩnh, lấy không gian tả thời gian và song đó là nhân vật trữ tình hữu hạn chìm sâu trong vô hạn để từ đó trào dậy giá trị nhân bản của nhân sinh. Thi ý là ý của thơ, đối với tứ tuyệt thường có hai tầng, tầng nổi và tầng chìm được sắp xếp một cách hài hòa theo thứ tự : khai – thừa-chuyển – hợp
Nói tóm lại thơ tứ tuyệt không xa lạ với người yêu thơ. Về quan niệm thơ tứ tuyệt là gì còn tùy vào quan điểm phân tích của mỗi người khác nhau, miễn sao hợp lý là được. Làm thơ tứ tuyệt không khó lắm, nhưng để có một bài tứ tuyệt hay là cả một công trình nghệ thuật. Làm thơ đã vậy cảm nhận được nó cũng không phải là chuyện dễ dàng gì. Chính vì vậy mà xưa nay không ít cuộc tranh luận xảy ra về một vấn đề được coi là cũ. Âu đó cũng là chuyện ngàn đời của thế giới văn chương.

Tiền bất kiến cổ nhân
Hậu bất kiến lai giả
Niệm thiên địa chi du du
Độc thương nhiên nhi lệ hạ
Đăng U châu đài ca – Trần Tử Ngang

Tạm dịch : trước không thấy người xưa, sau không thấy ai tới, nghĩ về cõi trời đất vô cùng, lòng đau thương nước mắt rơi

Nghiệm văn đạo quán 8/11/2010
Đào Thái Sơn
 

trang đào thái sơn

art2all.net