Kim Hài

 

GIẤC MƠ MÀU CÀ PHÊ

 


 

Thi leo đến đỉnh dốc th́ trời vừa đứng bóng. Cô dựng xe đạp vào thân cây dâu tằm bên lề đường rồi ngồi mấp mé trên yên xe vừa tránh nắng, vừa đỡ chân. Chỉ c̣n đỗ hết cái dốc dài trước mặt và đi hết đoạn đường ṃn đất đỏ là Thi đến được nhà K’Lên. K’Lên là đứa học tṛ mới của Thi, mới vô lớp được hơn tháng đă biến mất tăm. K’Lên không phải một trường hợp cá biệt. Trước K’Lên đă có khá nhiều học sinh bỏ lớp và trách nhiệm của Thi phải t́m đủ mọi cách để khuyến dụ chúng trở lại trường.

Mùi cá ai kho thoang thoảng làm dạ dày Thi nhộn nhạo. Hồi sáng, Thi chỉ ăn vội một nắm xôi. Chút năng lượng nhỏ nhoi đó đủ cho Thi vật lộn với ba tiết học cùng 27 học sinh chứ đâu đủ để leo cái dốc dài và cao vời vợi nầy. Bụng đói, miệng khát, Thi nh́n vào căn nhà nhỏ xinh xắn có cái cổng nghiêng nghiêng trổ đầy hoa bông giấy màu tím hồng rực rỡ, hy vọng t́m thấy một lu nước mưa trên úp cái gáo dừa, dành cho khách lỡ chân như dưới quê ḿnh. Tất nhiên chẳng có ǵ ngoài mùi cá kho.  Thi bỗng bật cười khi nhớ đến câu chuyện ăn hơi chả trả tiền keng trong truyện dân gian ngày xưa. May là vẫn chưa có ai ra đ̣i tiền hơi cá kho. Cười được rồi, Thi thấy khỏe hơn, chân cũng bớt mỏi, cô đứng lên, nh́n xuống cái dốc dài rồi hít một hơi, nắm thật chắc tay xe.

- Cô giáo. Cô giáo.

Tiếng gọi sau lưng khiến Thi giựt ḿnh quay lại. Trước mắt cô, một chàng trai có làn da nâu đen khỏe mạnh tươi cười nh́n cô. Thi ngờ ngợ, cố t́m trong kư ức một cái tên, nhưng cô đành chịu. Học tṛ th́ đâu có ai lớn như thế.

- Cô không nhớ K’Dan.

K’Dan. Thi nhớ ra rồi. Cô ngỡ ngàng nh́n.  K’Dan đây sao ? Thằng bé quặt quẹo, thường lùi lủi bước vào rồi trốn ở một góc lớp. Thằng bé học chậm nhất, rất ít nói, nhưng vẫn không chịu để cô phụ đạo. Rồi một hôm nó biến mất cùng bố mẹ, con trâu và nhà cửa. Hàng xóm thản nhiên trả lời khi được hỏi.

- Nó đi rồi. Vô rừng phát rẩy rồi.

- Ở đâu ?

- Rừng ấy. Không biết.

Năm đó, Thi bị cắt tiên tiến. Thi rất buồn, nhưng không phải cô buồn v́ mất tiên tiến mà buồn v́ không thể hiểu tại sao Thi quan tâm và lo lắng cho K’Dan nhiều đến thế mà nó và cả gia đ́nh nó lại bỏ đi như trốn chạy. Đồng bào dân tộc đành rằng có truyền thống du cư du canh, nhưng họ đă dựng cái nhà, chịu trồng cây cà phê là họ đă hiểu cái lợi ích của cuộc sống định cư rồi.

- Nhà của K’Dan đây. Mời cô giáo vào.

K’Dan nhanh nhẩu dắt chiếc xe của Thi đi trước. Thi bước qua cái cổng có ṿm cây bông giấy. Con chó vàng đeo theo chân sủa ăng ẳng, nhưng một tiếng nạt chó của K’Dan khiến nó lảng xa rồi lỉnh ra, xoải người dưới bóng mát của ṿm cổng, thè lè lưỡi thở.

- Trưa rồi, cô phải ăn cơm với K'Dan thôi.

Thi bối rối. Cô không thể ăn cơm v́ cô muốn gặp K’Lên sớm. Nhưng những bí mật về cậu học tṛ cũ, người đă làm cô trăn trở, đau đớn trong những ngày đầu bước vào nghề cũng khiến cô không thể bỏ đi.

K’Dan mang ra khoảng một chục que thịt nướng đặt trên một cái mâm nhựa lót lá chuối tươi sạch sẽ. Căn nhà tươm tất khác hẳn với số đông nhà của các đồng bào dân tộc. Hẳn ở đây có bàn tay của một bà nội trợ người Kinh (?). Cô thầm đoán.

K’Dan nh́n cô, đôi mắt tinh ranh ánh chút láu lỉnh :

- Chắc cô giáo ngạc nhiên lắm. Nhưng đây là nhà của K’Dan. Chưa có cô nào cưới K’Dan hết.

- Em trở lại đây bao nhiêu lâu rồi ? Sao không đến thăm cô?

K’Dan ngồi tư lự. Một phút sau, em lắc đầu :

- Xin lỗi cô. Em mới về đây có một tháng, chưa sắp xếp được.

Thi không nén nổi ṭ ṃ:

- Cô không biết có nên nói điều này với em không ? Quả thật, cô vẫn không nghĩ em là K’Dan…

-K’Dan đen đúa, ngu dốt, bao giờ cũng thu người sợ hăi, sợ nhất là cô giáo. Có một điều là cô không biết K’Dan lúc đó rất cô đơn.

-Cô đơn? Em sống trong một cộng đồng người K’Ho tiến bộ. Bạn học trong lớp đa số là người K’Ho. Chỉ có cô là người Kinh, nhưng cô yêu thương các em.

K’Dan lắc đầu:

- K’Dan cô đơn lắm. K’Dan không hiểu cô, không hiểu bài giảng. Lúc đó K’Dan thích làm bạn với con trâu, với cây bắp hơn đến trường. Con trâu hiểu K’Dan nói ǵ. Cây bắp lắng nghe K’Dan than thở.  C̣n Cô giáo không biết K’Dan muốn ǵ, sợ ǵ …

Thi nhớ lại ngày ấy, K’Dan là đứa học tṛ lạ lùng nhất. Đi học, nó ăn mặc như đi dự lễ hội. Cái áo thổ cẩm ngắn tay và cái khố nhiều hoa văn, màu sắc. Đành là nhà trường không bắt buộc đồng phục, và cách ăn mặc ấy tuy không xa lạ ở vùng đất mà người các dân tộc chiếm hơn 50%, nhưng trong trường học, các học sinh và thầy cô vẫn có cảm giác cá biệt. Do vậy, K’Dan là đứa hay bị bạn bè cḥng ghẹo, kể cả những bạn bè K’Ho. Cứ vậy, K’Dan không thể ḥa nhập. Thi biết, nên thường tỏ vẻ quan tâm đến K’Dan hơn những em khác. Cô nhẹ nhàng khuyên K’Dan nên thay cái khố bằng cái quần dài học sinh, hoặc cái quần ngắn như các bạn cũng được. K’Dan không trả lời và cũng không thay đổi. Càng được quan tâm, nó càng muốn trốn tránh, thỉnh thoảng lấm lét nh́n Thi. Nhưng mỗi lần gặp ánh mắt Thi, nó co rúm người lại, đầu gục xuống. Thi đến bên, nhẹ nhàng lật từng trang vở, cầm đôi bàn tay chai sần, lem bẩn, tập nó viết.  Nhưng mấy ngón tay nó cứ quặp xuống cứng đờ rồi run bần bật. Mỗi lần Thi hỏi, đầu nó lắc hoài một kiểu, lâu lâu bật lên một tiếng “không biết đâu” nhát gừng. Ngày qua ngày, Thi đâm bực ḿnh. Niềm phấn khích của cô giáo trẻ mới ra trường nhạt dần khi các khó khăn ngày càng chồng chất.  Pḥng giáo dục luôn nhắc nhở cô:” Không để cho các em mù chữ. Phải khai hóa các em, phải giúp các em ḥa nhập với cuộc sống văn minh. Nếu không, đó sẽ là gánh nặng của huyện, của tỉnh, của xă hội sau nầy…”

Thi cố gắng, tận hết sức ḿnh giúp học tṛ hội nhập và hiểu biết những ǵ cô giảng dạy. Cũng có niềm vui nhưng nỗi buồn nhiều hơn.  Luôn luôn cô có cảm giác giữa ḿnh và học tṛ có một khoảng cách không thể đến gần.

Nỗ lực cuối cùng của Thi là tiếp cận với gia đ́nh K’Dan.  Lần đầu tiên cô đến nhà K’Dan, thằng bé đang ở cuối vườn, thấy cô, nó hét lên mấy tiếng bản ngữ rời rạc rồi chạy như bay vào nhà. Bố của K’Dan là một người đàn ông thấp đậm, gân guốc. Ông đón cô giáo, nhưng không một tiếng gọi K’Dan ra gặp cô.

-Tôi có 8 đứa con. Đứa nào tôi cũng cho đi học. Cán bộ bảo phải cho chúng biết cái chữ. Nhưng chúng thích làm rẫy, vô rừng.

- Ông Kasa đă có vườn, có rẫy cà phê rồi. Ông nên khuyên K’Dan trở lại lớp. Tôi sẽ dạy thêm cho K’Dan một tuần ba lần để K’Dan học giỏi như mọi người.

Có tiếng lục đục dười gầm giường. Thi quay lại, qua bóng nắng ổ gà xuyên lớp chiếu rách, Thi thấy bóng thằng K’Dan nằm co ro bên dưới.

Thi đứng lên đến bên chiếc giường tùm hụp chăn màn, cúi xuống :

- K’Dan, ra đây với cô nào. K’Dan đừng sợ. Cô sẽ phụ đạo cho em. Em sẽ theo kịp lớp thôi.

K’Dan run đến độ cái chỏng tre ọp ẹp kêu lụp cụp. Nó hét lên mấy tiếng. Thi hoàn toàn không hiểu, nhưng ông Kasa nói như hót một tràng dài. Thằng bé lại hét lên. Thi giật nẩy ḿnh khi ông Kasa cầm cái roi dâu tự lúc nào quất vun vút trong không khí. K’Dan im lặng. Nó không c̣n run mà nằm cuộn tṛn yên ắng ở góc trong cùng. Bỗng Thi rùng ḿnh, một cảm giác ớn lạnh chạy dọc sống lưng. Ông Kasa quỳ xuống bên cái bếp giữa nhà, cời than rồi ngân nga những câu như tiếng than khóc. Ngoài kia, bóng mây lướt ngang che ánh mặt trời.  Căn nhà tối sầm lại. Thi lẳng lặng ra về với tâm trạng nặng nề. Cô không biết rồi K’Dan có trở lại lớp? Cô cũng không biết ông Kasa đă nói ǵ với K’Dan? Ông cũng không hứa hẹn ǵ với Thi như những phụ huynh người Kinh khi con họ có vấn đề ở lớp học. Rào cản ngôn ngữ khiến cô ngỡ ngàng bối rối. Cô trông chờ họ nói cho cô hiểu, nhưng rơ ràng họ không hiểu thứ ngôn ngữ rườm rà phức tạp của cô và cô cũng không hiểu những câu nói quá đơn giản mà họ không đủ từ để thể hiện hết ḷng ḿnh.

Lần đầu tiên trong quăng đời làm thầy, Thi thấy ḿnh bất lực một cách tệ hại. Nhưng tệ hại hơn là cô không biết nhờ ai hổ trợ ḿnh. 

Ngày hôm sau và những hôm sau nữa, K’Dan vẫn không đến trường. Sao cô ưu ái nó thế mà nó không động ḷng ? Cô không hiểu. Cô hỏi học tṛ, chúng chỉ tṛn xoe mắt nh́n cô mấp máy mấy chữ :không biết. Thi kiên nhẫn đến nhà K’Dan nhiều lần, nhưng như biết trước, nó trốn biệt, c̣n bố nó ngồi chồm hỗm bên bếp nhà nốc rượu, không nói một lời.

K’Dan không phải là trường hợp cá biệt. Sau K’Dan, danh sách những học sinh bỏ học lên đến hàng chục, hàng trăm. Một trường dạy nghề không thấm tháp ǵ so với số lượng trẻ thất học. Khi gặp lại, cuộc sống của chúng vẫn vất vả ở các nông trường cà phê, nông trường chè hoặc trở thành chủ nhân của một gia đ́nh mới, con cái nheo nhóc, uống rượu như hủ ch́m hay tệ hơn, nghiện thuốc vật vờ. Những gia đ́nh mới đó được cấp đất cấp nhà, nhưng khai khẩn đến đâu lại bán đi đến đó rồi lùi dần lùi dần sát rừng, tách biệt, nghèo khổ. Cuộc đời cứ thế xoay ṿng. Thi đau ḷng. Có người thầy nào thản nhiên khi nh́n thấy học tṛ ḿnh như vậy. Đôi lúc cô có cảm giác ḿnh có lỗi v́ không đủ khả năng giúp các em cải thiện cuộc đời chúng. Sau nầy, những khó khăn của người thầy vùng cao cũng được phản ảnh và thông cảm, một số trường đă tuyển thêm những giáo viên người K’Ho, Châu Mạ, để phụ các thầy cô trong quá tŕnh giảng dạy và tiếp xúc với các phụ huynh. Nhưng tại sao không phải là những giáo viên K’Ho, Châu Mạ trực tiếp giảng dạy ?

- Mời cô. Đây là thịt heo nuôi trong nhà.

Thi cầm xâu thịt thơm được nướng theo cách của người K’Ho.

-K’Dan của cô hôm nay nói tiếng Kinh như người Kinh rồi.

K’Dan cười ngượng nghịu.

- K’Dan vẫn c̣n phải học nhiều.

Thi mỉm cười hỏi đùa :

- Nếu K’Dan bé trở lại, K’Dan có c̣n bỏ lớp như ngày xưa không ?

- K’Dan vẫn bỏ lớp thôi.

Thi trợn mắt ngạc nhiên. Cô tưởng K’Dan đùa trả, nhưng không, gương mặt K’Dan nghiêm chỉnh, ánh mắt kiên định, đó là câu trả lời thật thà.

Thi đặt xâu thịt xuống, hơi nhỏm người dậy. Cô cảm thấy ḿnh bị xúc phạm nặng nề.

K’Dan vươn người ra phía trước, hai tay chắp lại, cử chỉ của người hối tiếc về một chuyện ǵ đó. Thi lắc lắc đầu. Cô bật cười. Chuyện đă lâu lắm rồi, cô đâu c̣n để ḷng giận học tṛ ḿnh. Có điều cô muốn biết tại sao.

- Cô là người Kinh, cô măi măi không hiểu được ḷng người K’Ho. K’Dan chỉ muốn học thầy K’Ho. .

- Nhưng phụ huynh các em chỉ muốn con ḿnh học thầy Kinh.

K’Dan cười chua chát:

- V́ họ tin chỉ có thầy người Kinh mới giỏi, mới hay. Thầy K’Ho không biết dạy học, không giỏi bằng. Đúng vậy, Thầy Kinh giỏi là v́ thầy dạy cái phong tục, cái văn minh, cái cách sống của người Kinh. Thầy K’Ho làm sao bằng.  Nhưng các em là người K'Ho, các em muốn học cái ǵ về người K’Ho. Cái đó th́ thầy K’Ho làm tốt hơn chớ !

Thi há hốc miệng. Ra là vậy ư? K’Dan nói tiếp:

- Em sống với anh em bố mẹ. Từ khi sinh ra chỉ nói tiếng K’Ho. Đến trường, cô giáo nói em không hiểu hết, bạn Kinh nói, em càng không hiểu. Em thấy ḿnh khác mọi người, thua sút mọi người, xấu xa và ngu dốt hơn mọi người. Các bạn Kinh cũng nói em ngu dốt. Cô giáo cũng không hiểu em. Cô giáo có những cử chỉ hành động làm em lo lắng. Em sợ. .

- Cô xin lỗi, cô không biết. .

- Khi lớn lên, em mới hiểu không phải em sợ cô mà em không cảm thấy cái bụng ḿnh vui vẻ, hạnh phúc khi đến lớp.

Thi ngơ ngác nh́n K’Dan. Điều này cô không biết và cô cũng chưa từng được dạy trong giáo án sư phạm. Té ra, dạy học không phải chỉ truyền đạt kiến thức mà c̣n phải làm cho trẻ cảm thấy vui và hạnh phúc khi đến trường. Nếu không, sẽ thất bại. Và điều nầy h́nh như đúng cho mọi người chứ không phải chỉ với K’Dan hoặc cộng đồng người dân tộc nào. Thi bắt đầu ngồi thẳng người, hai bàn tay cũng phản xạ theo tư thế chắp lại. Cô hỏi thật ḷng :

- K’Dan à. Bây giờ em đă lớn. Cô thấy em hội nhập với cộng đồng người Kinh tốt, và nếu cô không lầm, sau đó em đă đi học lại…

K’Dan cười, khoe đôi hàm mạnh khỏe.

- Gia đ́nh em trở lại với cuộc sống du canh. Em học được bài học đầu tiên. Cuộc sống du canh không c̣n thích hợp. Sống định cư tốt hơn, no hơn, ít vất vả hơn. Rừng có ở với ḿnh không là do ḿnh. Thế là em xin nhận đất trồng rừng, trồng thêm cà phê, áp dụng phương pháp canh tác khi c̣n sống định cư ở đây. Bài học tiếp theo là em có thể học làm việc như người Kinh mà vẫn sống cuộc sống của người K’Ho. Rồi em học tiếng Kinh để gặp gỡ, bán mua mà vẫn không quên tiếng K’Ho. . Cứ thế em học rất nhiều bài học, nhiều hơn những bài tập của cô ở trường.

Thi mỉm cười. Cô cảm thấy thoải mái thật sự khi nghe K’Dan nói chuyện.

- Ờ, cô hiểu em. Em đă làm được tất cả mọi việc giống như người Kinh làm mà vẫn giữ được văn hóa, truyền thống của người K’Ho.

Mắt K’Dan ánh lên chút lém lĩnh :

- Dạ, người Kinh nói là giữ được bản sắc dân tộc…

Thi nhớ lại h́nh ảnh của các cô văn công hôm chủ nhật vừa rồi, quần ḅ, giày ống, tóc nhuộm hai, ba màu, hát tiếng Anh điệu nghệ. Khi được giới thiệu là đoàn văn công người K’Ho, những tiếng vỗ tay vang lên như pháo cưới. Giống y như người Kinh, cứ tưởng là ca sĩ của thành phố. Trong rừng pháo tay, có ai nghe được những tiếng thở dài.

- Để làm được điều đó, khó lắm K’Dan ơi.

K’Dan ngước mắt nh́n ra cánh đồng cà phê bạt ngàn, chập chờn phủ xanh ngút mắt.

-Trước đây người K’Ho đổ mồ hôi, công sức để khai phá…

Thi gật đầu:

- Giá như đừng ai bán rẫy, bán vườn th́ bây giờ người K’Ho của em là chủ nhân giàu có của xứ cà phê nầy.

K’Dan cười to:

- Người K’Ho không thích làm ông chủ ở nhà máy lạnh, tường xây đâu.

Thi cũng cười:

- Nhưng rất thích đi xe máy.

- Đỡ cái chân thôi.

Thi không cười nữa, bóng nắng đă xế và cô c̣n nhiều việc phải làm. Cô muốn tiếp cận gần hơn cái bí mật của K’Dan.

- K’Dan về đây với cái đầu mới, c̣n ǵ nữa không ?

K’Dan nghiêm nét mặt, một chút bối rối, đôi chân mày dao động chứng tỏ em đang cố t́m cách diễn tả điều muốn nói. Thi bắt gặp lại K’Dan của 7 năm về trước, trong lớp học.

- Đất ở đây đă nuôi sống rất nhiều người Kinh đến lập nghiệp. Vậy tại sao người K’Ho chúng em lại bỏ đi? Không, em trở lại v́ em muốn mọi người ở lại, trồng trọt trên mảnh đất ḿnh đă bỏ công khai phá. Cây cà phê là cây công nghiệp, nhưng chúng em đă quen như quen cây bắp, cây lúa. Cái khác là cà phê cho nhiều tiền.

- V́ tiền à ?

- Số đông người K’Ho rất nghèo, thất học, tối tăm. Như vậy th́ làm sao giữ được gịng tộc, nói chi đến văn hóa, lề thói K’Ho.

- Em tin cây cà phê sẽ đổi đời.

- Giấc mơ của em. Người K’Ho am hiểu văn hóa ḿnh, văn hóa người, chứ không mất gốc như một số thanh niên ngoài phố. Họ làm cho người K’Ho đau ḷng.

Thi đứng lên,  cô mỉm cười vỗ vai K’Dan:

- Cô hiểu rồi. Cô rất vui. Những ngày tới, khi dạy học, cô sẽ nhớ đến điều nầy.

Khi ra đến cổng, cô chân thành siết tay K’Dan.

- Đừng để giấc mơ của em tan biến nhá.

K’Dan đứng thẳng người:

- Không bao giờ. Một già làng luôn phải biết biến giấc mơ của dân ḿnh thành sự thật.

Thi chựng lại, một chút ngạc nhiên thoáng qua. Cô biết K’Dan không nói đùa. Giờ th́ cô tin giấc mơ của K’Dan sẽ song hành với sự phát triển của cây cà phê xứ sở nầy.
 


KIM-HÀI

 

Trang Kim Hài

art2all. net