Sau khi giới thiệu dạng thơ bình thanh, dạng thơ đọc nhiều cách và dạng thơ Việt đệm ngoại ngữ đến quý bạn đọc. Hôm nay, chúng tôi mời quý bạn đọc thưởng thức thêm một dạng thơ Việt Nam đặc biệt nữa, đó là dạng thơ nói lái.

NHỮNG DẠNG THƠ VIỆT NAM ĐẶC BIỆT

PHẦN III :

THƠ NÓI LÁI

~~oO))((Oo~~

          Những nhà thơ chuyên viết dạng thơ nói lái là nữ sĩ Hồ Xuân Hương, nhà thơ trào phúng Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu, nhà thơ Bùi Giáng, nhà thơ Thảo Am Nguyễn Khoa Vi.

Đọc thơ HỒ XUÂN HƯƠNG, chúng ta thấy bà nói lái thật dí dỏm:

Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc,
Trái gió cho nên phải lộn lèo.
(Kiếp Tu Hành)

Quán sứ sao mà cảnh vắng teo
Hỏi thăm Sư cụ đáo nơi neo.
Chày kình, tiểu để suông không đấm,
Tràng hạt, vải lần đếm lại đeo.
(Chùa Quán Sứ)

Đang cơn nắng cực chửa mưa hè,
Rủ chị em ra tát nước khe.
(Tát nước)

Thú vui quên cả niềm lo cũ
Kìa cái diều ai nó lộn lèo.
(Quán Khách)

Nhà thơ trào phúng TÚ MỠ (Hồ Trọng Hiếu, 1900-1976) có bài "Lỡm cô Ngọc Hồ" với hai câu nói lái phong cách Hồ Xuân Hương:

HỒ tù ngán nỗi con rồng lộn
NGỌC vết thương tình kẻ cố đeo
(Nhắn khách Băng Tâm ai đó tá
Mỹ danh hai chữ, nghĩ buồn teo.)

Nhà thơ Thảo Am Nguyễn Khoa Vi (1881 - 1968) là nhà thơ Huế giàu tài năng ông xuất thân nho học, thông thạo chữ Hán, am hiểu tiếng Pháp và chữ quốc ngữ. Ông đã làm những bài thơ nói lái như sau:

Cầu đạo nên chi phải cạo đầu
Dầu lai dưa muối cũng dài lâu
Na bường bát tới nương bà vải
Dầu sãi không tu cũng giải sầu.

Làng vọng còn hơn cái lọng vàng
Mang sơ tấm áo, chớ mơ sang
Nhắn bạn lên non đừng bắn nhạn
Hang lỗ tìm vào bắt hổ lang

NHỚ BẠN
Nhắc bạn những thương tình nhạn bắc
Trông đời chỉ thấy cảnh trời đông
Đêm thâu tiếng dế đâu thêm mãi
Công khó chờ nhau biết có không

ĐÊM ĐI ĐÒ ĐẬP ĐÁ
Đập cũ đò đưa đủ cặp đời
Trời cho sức khỏe lắm trò chơi
Có đôi, khi rảnh lên côi đó
Cười ngả nghiêng cho mệt cả người
Thảo Am

Hoặc một bài thơ khác:

Đời chua, bậu cứ thử đùa chơi
Chơi ngỗ xong rồi, kiếm chỗ ngơi
Bến đậu thênh thang, mời bậu đến
Ngồi đây say tít, ngất ngây đời.

Mỗi độ xuân sang chả có gì (chỉ có già)
Giàu sang, keo kiệt để mà chi? (đĩ mà chê?)
Vui xuân chúc tết cầu gia đạo
Cạn chén tiêu sầu tiễn người đi.
Lũ quỷ nay lại về luỹ cũ
Thầy tu mô Phật cũng thù Tây
Thảo Am
(1946)


Nhà thơ BÙI GIÁNG, tự gọi mình là Bán Dùi vì là ông ưa nói lái. Ông thường dùng những từ như: tồn lưu, lưu tồn, tồn liên, liên tồn, tồn lí tí ngọ, tồn lập tập trung, tồn lập tập họp… trong thơ của ông

Lọt cồn trận gió đi hoang
Tồn liên ở lại xin làn dồn ra
(Mưa nguồn)

Cá ở ngoài khe có ít nhiều
Cồn lau cỏ lách có hoang liêu
Em về có hỏi răng ri rứa
Nhắm mắt đưa chân có bận liều.
(Bờ trần gian)

Quá khứ liên tồn vô ngấn tích
Sáng tiền minh nguyệt chiếu hoàng mao
Hai hàng mọc cỏ thu sương ngậm
Vành vạnh lê hoa chước chước chào…
(Sa mạc phát tiết, Quỷ ma đối thoại)

Tháng theo ngày dậy rằm xanh nguyệt
Ba góc càn khôn lộn bốn trời.
(Sa mạc phát tiết, Đường cong)

"Ba góc càn khôn lộn bốn trời" chỉ là ngôn ngữ tượng trưng trong thi ca, nhưng chắc phải quyến rũ lắm, đam mê lắm, nên Bùi Giáng mới ngất ngây giữa thi tứ như rứa…

Ngoài nhà thơ Thảo Am, nhà thơ Bùi Giáng, nhà thơ Tú Mỡ còn có các nhà thơ Bùi Tiến, Tường Linh, Y Nguyên… cũng sáng tác thơ nói lái.

LOẠN
Loạn thật đau thương, đời thật loạn
Đông Tây muôn kiếp vẫn Tây Đông
Trái ngang ai kẻ phân ngang trái
Không thấy thanh bình, ai thấy không ?
Bùi Tiến

LỠ THÌ BÁT PHỐ
Ngày tối mơ màng một mối tơ
Mơ chồng nên luống nhũng mong chờ
Có người phơi phới vui cười ngó
Riêng tớ êm rơ tiếng khóc hờ
Y Nguyên

Có cuộc xướng họa thơ nói lái của các nhà thơ Bùi Tiến, Y Nguyên, Lão Dương, Tùng Linh thật vui nhộn như sau:

VÒI VĨNH VỢ, VỢ... VỜ VĨNH
Chồng yêu mà vợ chẳng chiều ông
Lại tống lầm đi một tấm lòng
Biết vậy thà ngồi mà viết bậy
Bế bồng khăng khít cũng bằng không !
Lưỡng Dao

Bùi Tiến trả lời thay Lão Dương (nói lái của Lưỡng Dao) phu nhân:

CÓ NÊN CHIỀU ÔNG CHỒNG YÊU ?
Không ông đâu được phải không ông
Nghe lóng rồi ra cũng rối lòng
Táo bạo, xưng ông, chà táo bạo
Chồng khiêu khích vậy, đáng chiều không ?
Bùi Tiến

Lão Dương phu nhân bổ túc Bùi đại nhân :

CHỒNG CHÍ CHÓE
Lòng thòng em quá, chẳng thèm ông
Long tong lờ lửng sợi tơ lòng
Lài rài mấy chén xong rầy mãi
Lốc thốc khinh đời rứa thích không ?
Lão Dương đại phu nhân

Đến lượt Nhị phu nhân lên tiếng:

VỢ VẪN VẤN VƯƠNG
Chồng ơ thờ mấy cũng chờ ông
Lêu lỗng tầm đâu được tấm lòng
Cậy chàng yên vị, ông càng chạy
Công khó chờ ông biết có không ? *
Lão Dương nhị phu nhân
* Trộm phép đạo thơ cụ Thảo Am

Tam phu nhân cũng cất lời :

MÈO NÀO CẮN MĨU NÀO
Chồng ôm thủ thỉ bám chồm ông
Long đầu hai vị chớ đau lòng
Tắc tíc gia truyền môn tíc tắc
Khởi công khe hở khẽ cởi... không !
Thay mặt Tam Muội
Tùng Linh

Nhị nương và Tứ nương chỉnh Tam nương :

LỬA TAM MUỘI – QUẠT BA TIÊU
Đã bốc ăn rồi lại bắt ông
Buông lỏng, lừa nhau cướp lửa lòng
Quạt Ba Tiêu bạt qua Tam Muội
Lộc bổng kho đầy lại bỏ không !
Nhị nương và tứ muội

Bùi Tiến đại nhân nhắn nhủ :

GỬI CÁC PHU NHÂN BÉ
Bồng, A! ba bốn cũng Bà Ông
Lừa lọc đuờng đời, cốt được lòng
Cát Lũy cố ganh phần Quý Lạt
Công không yên phận kẻ công không
Thay mặt Lão Dương phu nhân
Bùi Tiến

Quý phu nhân không những xổ nho cùng điển tích mà còn xổ tiếng Tây, tiếng U (Ah Bon – Bồng, A) ra nữa, chắc chắc Lão Dương mệt hung rồi đây! Nhưng, nghe các bà om sòm ỏm tỏi, Lão Dương chẳng những không đòi dưỡng lao mà còn dọa sẽ nổi dóa bốc đồng lên :

BỊT MỒM BỐN MỤ
Mọi phòng yên hết ! Chớ phiền ông
Cả rống làm ông rối rắm lòng !
Xáo, xào không học, lo xào xáo
Ông bốc, khiêng bà nữa, biết không !
Lão Dương

"Hốt văn sư tử Hà Đông hống" như rứa mà Lão Dương còn cương mãnh, trị được bệnh xào xáo của bốn bà, oai phong thiệt! Người sưu tầm THƠ NÓI LÁI này xin bái phục!

Nhà thơ Thái Quốc Mưu cùng thi hữu trong lúc trà dư tửu hậu cũng vui xướng họa thơ nói lái.

CẢNH THU
(Hay bài thơ “lạc vận mà không lạc” )
Thu đội lá vàng ta đội thu
Tranh thu rồng lộn giữa mây mù
Trên cành đổ lá con công ngủ
Chiếc võng nghiêng đầu dáng mẹ ru
Góc đá chàng trai ngồi lặt cỏ
Ven song mấy ả đứng rờ hoa
Trong thuyền cô gái chôn lời vội
Chàng trẻ khom lưng bít lỗ lù
Thái Quốc Mưu

THU ĐẬM SẮC MÀU
Thu đệm nhạc buồn đậm sắc thu
Thu ca lời hát đẫm sương mù
Thu cong mặt lá vàng phiên khúc
Thu cỡi đài hoa tím điệu ru
Thu Vũ đại ca tay lắc cọ (1 )
Thu huynh Thái Quốc trí tìm mưu (2 )
Thu nhiều cảm xúc hồn lơ láo
Thu cũ trong ta hiện lú lù
Thiết Bình Nương Tử

(1) Anh Vũ Hối chỉ với cây cọ long mà viết như vẽ tranh
(2) Anh Thái Quốc Mưu

Anh Nguyễn Văn Quang cựu học sinh trường Nguyễn Hoàng Quảng Trị (1967 - 1970), có những câu thơ nói lái vui như sau:

Bố nghi bí ngô báo đi bí đao,
Can ông công an đi ông đông y!
Nhà lợp tồn lo nắng cực!
Tập thể giục tập thể tập thể dục tập thể
Nguyễn Văn Quang

Chúng tôi giới thiệu thêm một số câu thơ nói lái truyền khẩu của nhiều tác giả khuyết danh khác

"Chú phỉnh" tôi rồi "chính phủ" ơi,
"Chiến khu" đong lúa "chú khiên" rồi
"Thi đua" sao cứ "thua đi" mãi
"Kháng chiến" lâu rồi "khiến chán" thôi !!!

***
Phấn lau chưa dứt nghe pháo lân
Tân niên rót rượu mời Tiên nâng
Cô dâu hứa đải ăn dưa hấu
Chú rể tinh thần tựa tình thân
Có ông phó đảo châm pháo đỏ
Chú lính xuân qua muốn xa quân
Mang vài chậu kiểng mai vàng rộ
Xin tuần nghỉ phép thoả tình xuân

***
Về thường thăm lại vườn thề
Buồn lo trăm mối não nề bò luôn
Cuộn cho dùi mập cọ chuông
Người giàu sâu hiểm, chớ buồn dầu sao
Đau lòng lên tận Đông Lào
Thầy tăng ra đón, vẩy chào thằng tây
Tây đà vốn biết ta đầy
Bầy gà tre gạ đổi ngay ghe trà
Chả thằng nào bảo chẳng thà
Đổi trao như vậy chắc là đảo trôi
Vội ta mắc phải vạ tôi
Đành thôi vác chiếu về ngồi đồi thanh
Bánh ong* để dưới bóng anh . . . (bánh tổ ong)
Ăn rồi chợt nghỉ lanh quanh : Ôi rằng
Bắn trong khung vẻ bóng trăng
Làng thâm u quá cũng bằng lầm than
Ngang vài cung gấm ngai vàng
Khổ lòng ngắm thử y chang khổng lồ
Cố ra tìm bắt cá rô
Kho chi một tộ khi cho họ mừng...

*****
Ban ngày lặt cỏ tối công phu
Đậu ủ lâu ngày hóa đậu lu
Ngày ta địa chủ, đêm tu đạo
Đạo chi lạ rứa: "Đạo ù ù".

*****
Thầy giáo tháo giầy, tháo giáo án dán áo
Nhà trường nhường trà, nhường cả hoa, nhòa cả hương
Làm giáo chức, phải giứt cháo
Thảo chương, rồi để được ... thưởng chao
Nhường luôn hết cả nhà xe, nhè luôn hết cả xương
Nhường luôn miếng đất, nhất luôn cả miếng đường
Nhường tới tận rau, nhàu luôn tới tận xương
Nhường tới cái túi, nhúi ... tới cái tường
Lấy lương hưu, để lưu hương

***
Chiều ba mươi, thầy giáo tháo giày ra chợ bán
Sáng mùng một, giáo chức dứt cháo đón xuân sang.

****
Thương em, muôn kiếp còn thương mãi,
Em nỡ đem tình anh thảy mương.
Đêm ngủ anh nằm thê thảm khóc,
Câu thề năm cũ quẳng ra đường...
A Lin.
*****
Qua hố lội gặp thằng hối lộ
Câu đầu tiên nó hỏi tiền đâu?
Xin chữ ký? anh nghe kỹ chứ?
Một đấu vàng? Ôi, thật váng đầu!

*****
Má đưa con đi trong mưa đá
Má đặt con lên mặt đá bằng
Má đi vào xem mi đá bóng
Má đang mang đá tới lót nền
Má lột một lá dính vào phên
Má lấy bên hè đi mấy lá
Má lòn mòn lá cửa ngoài hiên
Má cần mần cá để kho liền
Má cắt con mắt cá đầu tiên
Má cũng mua đầy hai mủng cá
Má can con ăn mang cá kình.

*****
Con cá đối nằm trên cối đá
Cô dâu hứa đi mua dưa hấu
Cô láng giềng tắm bên giếng làng
Thằng bé mồm to lặn lội mò tôm

*****
Gái Củ Chi, chỉ cu hỏi củ chi
Thầy tu tâm lại rất thù Tây
Thằng Tây cũng rất ghét thầy tăng
Bức tranh lộng kiếng đem liệng cống
Điều kiện đầu tiên là... tiền đâu ?
Thầy giáo tháo giầy đi chân đất
Tiền thân mình có phải thần tiên ?
Kỹ sư giàu vẫn hơn cư sĩ nghèo
Uống trà Thái Đức đêm thường thức đái
Sống ở Thủ Đức năm canh thức đủ


NÓI LÁI Ở NGÔN NGỮ KHÁC
Cách nói này cũng được nhiều quốc gia khác sử dụng.

Thí dụ trong tiếng Anh: "The Lord is a shoving leopard" (thay vì "The Lord is a loving shepherd") - gọi là Spoonerism.

Thí dụ trong tiếng Đức: "Auf der Liebesreise // sprach der Leibesriese: // "Reib es, Liese!" // Und sie rieb es leise." - gọi là "Wortdreher" hay "Buchstabend reher", cách làm thơ có vần như thế gọi là Schüttelreim


La Thụy sưu tầm và biên tập

art2all.net