|
PHIẾM LUẬN VỀ BÀI B̀NH THƠ “TUỆ SỸ” CỦA BÙI GIÁNG
“Tuệ Sỹ một vị sư. Ông viết văn quá nghiêm túc, những sở tri của ông về Phật học quả thật quảng bác vô cùng. Thấy ông vẻ người khắc khổ, không ai ngờ rằng linh hồn kia c̣n ẩn một nguồn thơ thâm viễn u u... Một bữa ông đọc cho tôi nghe hai câu thơ chữ Hán của ông:
Thâm dạ phong phiêu nghiệp ảnh tùy Ông bảo làm sao tiếp cho hai câu để nên một bài tứ tuyệt. Tôi đề nghị với ông nên nhờ Ni cô Trí Hải tiếp giùm. Ông ngượng nghịu bảo tôi đừng nên rỡn đùa như thế. Vậy tôi xin lai rai thử viết:
Thâm dạ phong phiêu nghiệp ảnh tùy
Và xin ông chả nên lấy thế làm bực ḿnh. ***
Có lẽ Bùi Giáng là người phát hiện và b́nh bài thơ KHÔNG ĐỀ này đầu tiên trong tập 1, ĐI VÀO CƠI THƠ. Thế mà, bỗng dưng bài thơ biến cái tên thành KHUNG TRỜI CŨ và từ ngữ CUNG TRỜI trong bài thơ lại biến thành KHUNG TRỜI. “Cung trời” như là một cơi trời, một cảnh giới, c̣n “khung trời” chỉ là một không gian bị hạn chế, bị đóng khung…
CUNG TRỜI trong Phật giáo được biết qua sáu cơi, đó là:
1. Tứ thiên vương thiên. Sáu “cung trời” đă nêu ở trên thuộc về Dục giới. Ngoài ra c̣n có Tam thanh thiên giới, Phạn Thiên giới, Vô sắc giới, Sắc giới nữa, gồm tất cả 36 cung trời. ***
Trong 2 câu thơ Bùi Giáng làm nối tiếp thơ Tuệ Sỹ:
“Phiêu bồng tâm sự, tân toan lệ, Cụm từ “Trí Hải đa tàm” được hiểu như thế nào đây?
- Cách hiểu thứ nhất:
“Đa” 多 nghĩa là “nhiều” Trí Hải là tên ni cô được Bùi Giáng nhắc đến hai lần trong lời kể ở trên, nên cụm từ “Trí Hải đa tàm” có nghĩa là “Trí Hải nhiều lông mày, lông mày Trí Hải dày, đẹp”
Đây chỉ là lời đùa cợt cho vui của Bùi Giáng. Mà Bùi Giáng đă từng đùa gọi ni cô Trí Hải là “mẫu thân Phùng Khánh” đó thôi: “Trí Hải Ni Cô vừa rời bỏ Vạn Hạnh đi tu tiên ở trên núi. Nguyên nhân là: các vị sư ở Vạn Hạnh chế ni cô đă đẻ ra Bùi Giáng già nua, ni cô bẽn lẽn bèn giũ áo ra đi. Sự t́nh nông nỗi ấy, Thích Minh Châu phải chịu trách nhiệm một phần lớn. Phùng Khánh là bà mẹ loài người. Tôi là con người. Vậy Phùng Khánh là mẹ của tôi. Nếu tôi không phải là con của Phùng Khánh, th́ chẳng ra tôi chẳng phải con người? Chẳng ra tôi là con vật? Phân tích nghiêm mật luận lư học ra như thế, rành rành Phùng Khánh là mẹ của tôi. Huống nữa là: trong cơi mộng mơ chiêm bao tại b́nh diện thi nhạc phiêu bồng, Phùng Khánh đích nhiên cũng lại là mẹ của tôi nốt. Tôi vốn là Trung Niên Thy Sỹ. Ai đâu có ngờ rằng những bài thơ bất tử tôi làm ra là do Phùng Khánh cả đấy? Mỗi phen tôi mơ màng nghĩ tới dung nhan diễm lệ Phùng Khánh th́ gịng thơ bát ngát lại tuôn ra ào ào. Vậy th́ hiển nhiên như nhiên thiên tài của tôi là do liên tồn Phùng Khánh đẻ ra vậy. Tôi suy ngẫm suốt bao nhiêu năm trời, nhận ra sự t́nh cố kỳ nhiên đó, mới dám mạo muội mạnh bạo gọi Phùng Khánh bằng một tiếng Mẫu Thân. Há đâu dám bốc đồng mà gọi bướng!” (Trích: Bùi Giáng Thi Ca Tư Tưởng - Saigon 1969)
Cho nên, 2 câu thơ
“Phiêu bồng tâm sự, tân toan lệ, Trí Hải viết hoa, tức là ám chỉ tên của ni cô.
Có thể hiểu là:
“Nỗi ḷng xôn xao nước mắt chua cay rơi Hay:
Tâm sự lâng lâng, ḍng lệ chua cay chảy Phải chăng “Trí Hải đa tàm”, Trí Hải mày tằm với nhan sắc như thế đă lắm phen làm Bùi Giáng “mơ màng nghĩ tới dung nhan diễm lệ Phùng Khánh th́ gịng thơ bát ngát lại tuôn ra ào ào”.
- Cách hiểu thứ hai:
TÀM 惭 nghĩa là hổ thẹn “Trí hải đa tàm” nghĩa là “hổ thẹn nhiều trước biển trí”
TRÚC 筑 là một loại nhạc cụ làm từ tre trúc, gọi là
đàn trúc Câu “trí hải đa tàm trúc loạn ty” có thể hiểu là “biển học mông mênh làm thẹn ḷng v́ đầu óc ḿnh thiếu minh mẫn lúng túng chưa ngộ được như đàn trúc rối loạn cung tơ”
Trở lại 2 câu thơ đầu của Tuệ Sỹ
“Thâm dạ phong phiêu nghiệp ảnh tùy Nên hai câu thơ:
“Phiêu bồng tâm sự, tân toan lệ, Có nghĩa:
Tâm sự bâng khuâng, ḍng lệ chua cay chảy
Hiểu như vậy th́ bài tứ tuyệt “Vô đề” ư mới liền mạch
được. *** Xin dẫn những bài thơ có dùng chữ Đa tàm 多慚 nghĩa là hổ thẹn nhiều:
Thơ Trần Tung: Dịch:
Thân đục thẹn sinh thời buổi đục,
Thơ Kiều Nguyên Lăng:
Thượng quốc ân thâm t́nh dị cảm, Có nghĩa:
Ơn thượng quốc sâu sắc dễ cảm t́nh người,
Thơ Trần Nhân Tông:
Nhất thị đồng nhân thiên tử đức. Có nghĩa:
Thương yêu mọi người như nhau là đức của Vua,
Bùi Giáng viết nhiều tùy bút văn học, đặc biệt là tùy bút về thi ca. Thơ của các thi sĩ được Bùi Giáng cảm nhận theo một phong cách riêng “rất Bùi Giáng” thật dí dơm. Tuệ Sỹ là nhà thơ đầu tiên được Bùi Giáng b́nh thơ trong tập ĐI VÀO CƠI THƠ. Bùi Giáng viết cảm nhận thơ như người bạn tri âm đồng điệu và bài TUỆ SỸ của ông để lại những “dư vang nghệ thuật” trong ḷng người đọc.
La Thụy
|
