Nguyễn Phụng

 

TỪ CÔNG PHỤNG:

NÉT NHẠC, LỜI CA VÀ TIẾNG HÁT

 

 

           Điểm đáng ghi nhớ nhất của cuộc Họp Mặt Quốc Gia Hành Chánh 2016 tại Orlando Florida là bảy ngày gặp gỡ trên du thuyền Allure of the Seas và ba đêm tâm t́nh và ca hát với sự tham gia của ca nhạc sĩ thành danh Từ Công Phụng (TCP). Trong ba lần sinh hoạt đó, tôi có dịp hát chung với TCP và đệm đàn cho TCP hát. Tôi ghi xuống đây mấy cảm nghĩ của tôi về nét nhạc, lời catiếng hát của đồng môn tài hoa này.

 

TCP bắt đầu sáng tác khi anh 18 tuổi. Cũng như nhiều nhạc sĩ Việt Nam khác, anh phải tự ṃ mẫm học lư thuyết nhạc; tài liệu gối đầu giường của anh là quyển Ḥa Âm và Phối Khí, Harmonie et Orchestration, của Robert de Kers (Paris, 1944) [1]. Mấy ḍng sơ lược trên cho thấy vốn liếng nhạc lư của TCP chẳng là bao so với Phạm Duy, Cung Tiến, Phạm Trọng hay các bậc thầy Vũ Thành, Văn Phụng, Vơ Đức Thu… Nhưng điều đó lại nói lên rất nhiều về nét tài hoa của TCP [2]. Sáng tác nhạc dù đ̣i hỏi kỹ thuật nhưng tựu trung là một nghệ thuật, một khả năng thiên phú, biểu hiện qua nét nhạc, lời ca và tài phổ thơ của tác giả.

 

* * *

 

Tiếng gió rít qua khe núi, tiếng suối reo, tiếng sóng biển rạt rào, tiếng gió vi vu trong hàng cây… là âm nhạc. Âm nhạc tuy rất gần gũi và ḥa lẫn vào cuộc sống chúng ta nhưng lại rất khó nắm bắt. Lư do chính là âm nhạc được tạo thành bởi sự chồng chất âm thanh theo chiều thẳng đứng hay sự trải dài các âm thanh theo chiều ngang; nói khác đi, âm nhạc là sự phân phối âm thanh trong không gianthời gian theo các khoảng cách giữa các âm thanh và một trật tự nào đó. Nhờ sự phân phối đó, tiếng sóng vỗ vào mạn thuyền hay tiếng chim gọi đàn nghe rất êm tai, vỗ về, mời gọi… Một điều lạ là sự phân phối thiên nhiên đó lại gần gũi với toán học; thành ra lư thuyết nhạc, cũng như nhiều lư thuyết khác, dựa nhiều vào con số. V́ lư do đó, nét nhạc trong ca khúc không thể diễn tả đầy đủ bằng ngôn ngữ; hậu quả là các bài viết về ca khúc đều chỉ nhằm vào lời ca và bỏ qua phần nét nhạc; và các bài viết về TCP từ trước đến nay cũng nằm trong t́nh trạng đó. Đó là một khiếm khuyết lớn.

 

Nét nhạc trong t́nh ca TCP rất đặc biệt, khó bị lầm lẫn với nét nhạc của các tác giả khác. Lư do chính là TCP tự học nhạc, không thuộc một nhóm nào (như nhóm Đồng Vọng của Lê Thương, Hoàng Quư ở Hải Pḥng hay nhóm Myosotis của Thẩm Oánh, Dương Thiệu Tước tại Hà Nội) nên tự phát triển một đường lối riêng biệt. Nhiều nhạc sĩ danh tiếng như John Lennon của nhóm The Beatles cũng tự học và tạo cho ḿnh một chỗ đứng riêng biệt, nhưng trường hợp của TCP trong hoàn cảnh nhạc học c̣n kém phát triển của Việt Nam có lẽ cần một lời giải thích ngắn gọn.

 

Có thể TCP chịu ảnh hưởng của ai đó và có thể nhiều lắm -- nhạc tiền chiến, nhạc đương thời, nhạc cổ điển Tây phương…-- nhưng bao lớp đất, cát, phù sa bồi đắp vào mảnh đất TCP đă ḥa lẫn vào nhau để thành một khu vườn riêng biệt màu mỡ. Và từ khu vườn đó, theo thời gian và thăng trầm thế sự, tiếng gió gọi chiều, tiếng mưa rơi trên mái, tiếng thở dài ai xa vắng, tiếng hát ai bay cao, tiếng đàn ai nhỏ giọt trong đêm thâu… đă ḥa tan vào hơi thở, máu huyết và nhịp tim của TCP để thành bài ca tâm t́nh riêng của TCP. TCP không bắt chước mà thu nhập rồi tiêu hóa để tạo một nét tài hoa riêng biệt; v́ vậy, trước đây và chắc sau này, chắc chẳng ai bắt chước được nét tài hoa độc đáo đó của TCP.

 

Cũng như trong hội họa, vẻ đẹp trong nhạc bao gồm cả hai yếu tố đối nghịch đơn giảnphức tạp. Bức tranh phác họa tài t́nh chỉ với vài nét đơn sơ và bức tranh vẽ trên tường danh tiếng với từng khối màu sắc to lớn chồng chất lên nhau đều đẹp. Vẻ đẹp của nhạc TCP bao gồm cả hai yếu tố đối nghịch đó. Nh́n chung, nhạc Trịnh Công Sơn khá đơn giản, chỉ tiếng đàn đệm vững vàng của một cây guitar cũng có thể đủ đưa nét đáng yêu của bài hát đến người nghe, ḥa âm phối khí rắc rối không cần thiết. Nhạc của TCP phức tạp hơn, ḥa âm phối khí rất kỹ thuật có thể tô đậm nét đẹp của bài nhạc. Nói như vậy không có nghĩa là nhạc TCP sẽ trở thành nhạc giao hưởng trong nay mai. Cung Tiến và Phạm Trọng (cả hai đều học nhạc, theo thứ tự, tại Úc-Anh và Pháp) và viết nhạc thính pḥng nhưng họ không có quần chúng; Phạm Duy nỗ lực biến các trường ca Mẹ Việt NamCon Đường Cái Quan thành nhạc không lời, nhưng không thành công v́ trong bản chất, các trường ca đó chỉ là tập hợp các ca khúc; rơ hơn, nhạc trong ca khúc được chuyên chở phần lớn bởi lời ca, thiếu vắng nhiều yếu tố của nhạc thính pḥng. Dù sao, một số bản nhạc của TCP với melody nhiều màu sắc và nhiều biến chuyển thích thú, có thể dung nạp vài phần phối khí phức tạp và sẽ đem đến sự hài ḷng cho một số người nghe sành điệu.

 

Thông thường đa số nhạc sĩ sáng tác bằng cách nghĩ đến một khuôn mẫu gồm chủ âm (như C chẳng hạn) và một tiến tŕnh của các hợp âm xoay quanh chủ âm đó như (C àDm àG7 àC), hoặc (CàAm àDm àG7 àC) rồi t́m ư nhạc và nốt nhạc thích hợp với khuôn mẫu đó. Qua lời tâm t́nh, TCP ít viết nhạc theo các khuôn mẫu đó. TCP thường bắt đầu bằng một nét nhạc (melody), từ nét nhạc đó t́m đến các biến thể của nó để thành h́nh bài nhạc, và sau cùng đặt các hợp âm để tô điểm và hoàn chỉnh bản nhạc bằng vài thay đổi nào đó.

 

Các khuôn mẫu tuy có thể thay đổi bằng cách thêm bớt theo nhiều kiểu, như thay Am  và bằng A7 và Dm bằng D7 để có một khuôn mẫu mới (CàA7 àD7 àG7 àC). Tuy  vậy, sự thay đổi đó cũng rất giới hạn. Đó là lư do chính tại sao đa số nhạc bản sáng tác theo các khuôn mẫu (như nhạc thời trang t́nh lính chiến trong thập niên 1960 tại Miền Nam) khá tương tự nhau. Ngược lại, viết nhạc dựa vào nét nhạc nào đó chợt đến với nhạc sĩ đem đến sự cá biệt cho mỗi sáng tác v́ nét nhạc đến với nhiều dáng vẻ khác nhau, trong nhiều tâm trạng và hoàn cảnh khác nhau. Lư do đó giải thích tại sao nhạc TCP rất biến đổi, đa dạng, mỗi bản mang một màu sắc riêng biệt; và từ đó, nhạc TCP rất riêng biệt, không lẫn lộn với sáng tác của các tác giả khác.

 

Chen vài âm chói tai (như âm trắc trong thơ) vào câu nhạc và biến đổi ḍng nhạc (modulation) để bài nhạc không đơn điệu, nhàm chán, lôi cuốn người nghe, gây hứng thú cho người hát hay người đàn… là một tài năng của nhạc sĩ sáng tác. Về điểm này, TCP là một tay sành điệu. Trong nhạcthơ, thơ là melody của bản nhạc; TCP làm thơ với các melody buồn man mác, nhẹ nhàng, trầm bổng, xa xôi và với nhiều biến đổi thích thú…

 

* * *

 

Nếu thơ là lời diễn đạt ngắn gọn với nhiều h́nh ảnh nhưng nói lên rất nhiều th́ lời ca của TCP là những bài thơ, những bài thơ với ngôn ngữ mới, xa ĺa lối diễn tả ước lệ, khuôn sáo của nhạc thời tiền chiến.

 

Chiều nay ngồi viết riêng cho em

Cho em bài hát êm đềm

Trôi theo từng tiếng tơ mềm

Nhờ mây gửi đến riêng cho em

Cho em ngàn lời yêu thương,

Trôi trên nụ cười phong kín

(Bài Cho Em)

 

Và:

 

Đời anh sớm muộn ǵ, đời em sớm muộn ǵ

T́nh ta sớm muộn ǵ cũng hấp hối

Rót cho đầy hồn nhau, đắp cho đầy đời nhau

Những men nồng t́nh sâu ră rời

 

Thôi cũng đành như chiếc que diêm, một lần lóe lên

Thắp đời em sáng lung linh, buồn một cơi riêng

Những đêm sâu, những canh thâu

Nghe nước mắt nặng giọt sầu

(Như Chiếc Que Diêm)

 

Thi tính trong lời ca của TCP bắt nguồn từ sự ham thích thơ và tiểu thuyết lăng mạn từ thuở nhỏ. Sự ham thích đó mở cửa cho thơ du nhập vào lời ca của TCP. Đó cũng là trường hợp của nhạc sĩ Phạm Duy, người viết lời ca tuyệt vời, khuôn mẫu, cho nhạc sĩ sáng tác nhiều thế hệ trong quá khứ và tương lai. Từ ngày thơ ấu Phạm Duy đă thuộc ḷng các câu hát trong hai tập Tục Ngữ Phong Dao do nhà văn Nguyễn Văn Ngọc, cậu của Phạm Duy, biên soạn. Kho tàng văn chương b́nh dân vô giá đó nuôi dưỡng t́nh quê hương nơi Phạm Duy và là suối nguồn của ư tưởng và từ ngữ cho mấy trường ca và hơn 500 ca khúc của Phạm Duy. Trịnh Công Sơn làm thơ trước khi viết nhạc, và rồi khi thành nhạc sĩ, tứ thơ đă tô màu cho lời ca của ông. Lời ca của nhạc sĩ Mỹ Bob Dylan tràn đầy thi tính. Với tiếng hát phù thủy của tác giả, lời ca đó là những vần thơ đi sâu vào tâm hồn người nghe, thuộc nhiều quốc gia, nền văn hóa và tầng lớp xă hội khác nhau. Bob Dylan vừa được trao giải thưởng Nobel Văn Chương năm 2016. Ai đó có thể phàn nàn rằng giải Nobel văn chương cho Dylan từ nay sẽ xóa đi biên giới giữa nhạc và văn chương nhưng không ai có thể phủ nhận rằng tâm hồn thi phú của nhạc sĩ đó đă đưa lời ca của ông lên đến đỉnh cao của danh vọng.

 

Như một nhà văn hay nhà thơ điêu luyện, viết lời ca cho t́nh khúc, TCP không kể lể bằng những lời khuôn sáo ước lệ, mà thường diễn đạt bằng nhiều h́nh ảnh hành động mới lạ trong câu chuyện t́nh. Luận lư nội tại của câu chuyện t́nh là sự tiếp nối khéo léo của các bức tranh và hành động; nội dung của câu chuyện t́nh là màu sắc của các bức tranh và ư nghĩa thầm kín chôn dấu trong các hành động của người đang yêu, nhung nhớ, mong chờ, thương tiếc… Bức tranh và hành động đó mời gọi người nghe, xâm chiếm ngay tâm hồn họ, đi sâu vào kư ức họ, và giúp nhạc TCP sống măi với người thưởng ngoạn qua nhiều năm tháng:

 

Chiều vàng vương gót mỏi

Ta dừng chân phiêu du

Lặng nghe sóng gọi ngọt ngào

Hàng dừa nghiêng bóng

Ru nhau th́ thầm lời âu yếm

…..

Một ḿnh ta đứng nh́n

Mối t́nh duyên tan theo

Ngàn con sóng gào bạc đầu

Nhẹ xô lên dấu chân

Ghi cuộc t́nh trên cát

(Kiếp Dă Tràng)

 

Và:

 

Chiều về im vắng

Mây trắng bay,

Bay trên làn tóc diễm huyền

C̣n chiều nay nữa

Nắng vẫn vương

Nắng vẫn loang trên hè phố

Em có nghe giọt buồn rơi vào mắt

Nghe lối xưa lạc vào thương nhớ

Trong khoảng chiều buồn ngơ ngác

(C̣n Một Buổi Chiều)

 

Sau cùng, nguồn lời ca của TCP quá phong phú, đáp ứng đầy đủ cho mọi bản nhạc viết trong nhiều thể loại khác nhau, trong nhiều hoàn cảnh xă hội khác nhau và biến động tâm t́nh khác nhau. Đây là một điểm son của TCP và là một mơ ước lớn của nhiều nhạc sĩ sáng tác. Nhạc sĩ Hoàng Trọng, một nhạc sĩ danh tiếng của nền tân nhạc Việt Nam, phải nhờ Quang Khải và Hoàng Dương viết lời, theo thứ tự, cho hai bài hát nổi tiếng nhất của ông, bài Dừng Bước Giang HồNhạc Sầu Tương Tư. Tương tự, hai bài hát để đời của Vũ Thành An, bài T́nh Khúc Thứ NhấtEm Đến Thăm Anh Đêm Ba Mươi, đều do nhà thơ Nguyễn Đ́nh Toàn viết lời. Nếu nhạc sĩ nào cũng tự viết lời rất thơ và thấm thía như TCP, chắc chắn chúng ta không biết đến cựu sinh viên Quốc Gia Hành Chánh Hồ Đ́nh Phương, thi sĩ Hồ Đ́nh Phương, người đă viết cả trăm lời ca cho các nhạc sĩ danh tiếng Hoàng Trọng, Châu Kỳ, Hoàng Nguyên, Lam Phương, Minh Kỳ, Phạm Thế Mỹ… [3]

 

* * *

 

Thơ tràn đầy trong lời ca của TCP, việc TCP phổ thơ là điều ắt phải xảy ra v́ sự liên hệ tự nhiên, mật thiết giữa ca hát và thơ. Sự liên hệ tự nhiên này đă được ghi chép trong các sách giáo khoa. Ngày nay, sinh hoạt của một số bộ lạc bán khai vẫn không phân biệt ca hát và thơ, chỉ có ca hát. Cũng như hầu hết các xă hội văn minh, thơ phú tại Việt Nam bắt nguồn từ ca hát, ca hát bên vành nôi, dưới mái đ́nh làng, ngoài cánh đồng, trong băi dâu, trên ḍng sông, ngang lưng đồi… Bài ca cha ngân nga khi con c̣n trong bụng mẹ hay câu ca dao mẹ hát bên vành nôi nay đă ươm thành thơ của con là điều mà nhiều thi sĩ (nhất là thi sĩ Quảng Nam với câu ḥ xứ Quảng) thường nhắc đến.

 

Phổ thơ là đưa nhạc về cội nguồn của nó, là một sáng tạo nhiều người hâm mộ nhưng chẳng mấy người thành công. Phổ thơ rất đạt sẽ tô thêm màu sắc cho nét nhạc ẩn tàng trong bài thơ hay đưa một nét nhạc mới vào thơ, chắp cánh cho thơ bay cao, đưa bài thơ sâu vào kư ức của quần chúng và có thể vào văn học sử. TCP đă đạt được nhiều phần của các việc đó.

 

Nhạc phổ thơ của TCP tuy không nhiều lắm, chừng mười bài, nhưng giá trị nghệ thuật của các bài đó đáng được khen ngợi, nhất là hai bài Giữ Đời Cho Nhau Trên Ngọn T́nh Sầu. Bài Giữ Đời Cho Nhau phổ từ bài thơ Ơn Em của Du Tử Lê: 

 

Ơn em thơ dại từ trời

Theo ta xuống biển vớt đời ta trôi.

Ơn em dáng mỏng mưa vời

Theo ta lên núi về đồi yêu thương.

Tạ ơn em. Tạ ơn em.

 

Ơn em ngực ngải môi trầm

Cho ta cỏ mặn trăm lần lá ngoan.

Ơn em hơi thoảng chỗ nằm

Dấu quanh dấu quẩn nỗi buồn một nơi.

Tạ ơn em. Tạ ơn em.

 

Ơn em t́nh những mù ḷa

Như con sâu nhỏ ḅ qua giấc vùi.

Ơn em hồn sớm ngậm ngùi

Kiếp sau xin giữ lại đời cho nhau.

Tạ ơn em. Tạ ơn em

 

Ơn Em là lời cảm ơn chân t́nh của chàng gởi tới nàng. Đời chàng trôi nổi, nàng -- người “em thơ dại từ trời”, nàng tiên giáng trần -- ra tay cứu vớt. Chàng cảm ơn nàng, và cảm nhiều thứ: nàng dáng mỏng nhưng dịu dàng như sợi mưa nhè nhẹ, da thịt nàng thơm thoang thoảng chỗ nằm, ngực nàng mê hoặc như bùa ngăi, và môi nàng thơm ngọt ngào như trầm hương. Du Tử Lê -- người du tử, họ Lê, một du tử rất cự phách, du tử kiểu l' Enfant Prodigue của André Gide -- tạ ơn nàng v́ mấy thứ quyến rũ thân xác đó, quả là táo bạo nhưng quá tài t́nh. Với nét nhạc nhẹ nhàng và biến đổi không ngừng, bài thơ Ơn Em đă bay cao, rất cao. Thính giả say mê bài Ngậm Ngùi, nhạc Phạm Duy, thơ Huy Cận, với âm điệu hồn quê lục bát và nét nhạc trầm bổng của Phạm Duy, sẽ thiếu thốn rất nhiều nếu không t́m đến với bài ca Giữ Đời Cho Nhau.

 

Trên Ngọn T́nh Sầu là một nhạc phẩm khác cũng được phổ từ thơ Du Tử Lê, bài Khúc Thêm Cho Huyền Châu: 

 

Hạnh phúc tôi hạnh phúc tôi

Từ những ngày con nước về

Ngoài trời mưa mau ngoài trời mưa mau

Tay vuốt mặt không cùng

Bầy sẻ cũ hom hem

Chiều mái xám rêu xanh

Trời êm cao chân nhỏ

Cũng không về trên ḍng sông tội lỗi

 

Tôi nghe hắt hiu từ mắt em ngắt tạnh

Môi thâm khô từ thuở định hôn người

Ngày tháng hạ khi không mà trở rét

Giọt nắng vàng lung linh màu lạnh ngắt

Sao khi không người ngoảnh mặt kiêu sa

 

Chiều qua đó chân ai c̣n ríu rít âm thưa

Lời ai ru như mơ cho trời xuống thật gần

Người trông ngóng hương đưa mùi mái tóc đêm mưa

Nhẹ theo lá oan khiên lả tả mái hiên người

 

Tôi nghe hắt hiu từ mắt em ngắt tạnh

Con dế buồn tự tử giữa đêm sương

Bầy sẻ cũ cũng qua đời lặng lẽ

Em ở đó bờ sông c̣n ẩm cát

Con sóng t́nh vỗ măi một âm quen

 

Bài thơ thi vị với h́nh ảnh linh hoạt và ư thơ mới lạ. Con nước về, cơn mưa mau, giọt nắng vàng, mái xám, rêu xanh, bầy sẻ, con dế… cuốn quít với nhau tạo thành bức tranh hậu cảnh linh động cho một ḍng ư thơ tuôn trào lai láng: chỉ định mới hôn nàng nhưng môi chàng đă thâm khô, giọt nắng vàng lung linh bổng trở màu lạnh ngắt để nàng ngoảnh mặt kiêu sa quay đi, và từ đó nỗi buồn hắt hiu trong mắt nàng phủ xuống để con dế buồn rầu rồi tự tử giữa đêm sương… Bài thơ thu hút người đọc ngay từ câu đầu nhưng thiếu hẳn nhạc tính và sự cân phương của các câu thơ, một đặc tính mà các nhạc sĩ phổ thơ lưu ư và ưa chuộng. Tuy vậy, với nét nhạc của TCP, bài thơ thành một khúc nhạc giao hưởng đồng quê tuyệt vời, diễn tả tài t́nh tiếng bước chân ai trong chiều, lời ai ru như mơ, tiếng tiếng sóng vỗ một âm quen… TCP dùng một âm vực rất lớn để phổ bài thơ, đưa ư thơ lên thật cao và xuống thật thấp để diễn tả sự tương phản buồn vui trong t́nh yêu và ngoại cảnh; ư thơ chính rơi vào nhịp mạnh, với nốt nhạc có cao độ lớn và trường độ khá dài, rồi hạ dần để đi vào lời kể lể gồm nhiều câu nhạc ngắn được lặp lại với chút biến đổi, thuận tai, trôi chảy…

 

Trên Ngọn T́nh Sầu là một t́nh ca hoài niệm cho một t́nh yêu đă mất, mất đi v́ một lư do không lư do. Ai đó v́ âm hưởng của bản nhạc này mà cho rằng nhạc phải được đặt để cao hơn thơ một bậc, xin độc giả đừng vội lên án, v́ đó là một sự thật. Và đây là lời biện minh: khi ngôn ngữ Du Tử Lê yên lặng v́ chơi vơi và bất lực, nét nhạc TCP lại tiếp nối.

 

Trên Ngọn T́nh Sầu là một trong những bài nhạc phổ từ thơ hay nhất trong làng nhạc Việt Nam. Với bài này, TCP sẽ được các nhà phê b́nh ca nhạc nghiêm chỉnh đặt để vào chiếc chiếu hoa dành cho những nhạc sĩ phổ thơ tài ba như Phạm Duy, Phạm Đ́nh Chương, Anh Bằng…

 

* * *

 

Một nét tài hoa khác của TCP là giọng hát trầm ấm được mến mộ qua nhiều năm tháng. Tại Miền Nam, số ca nhạc sĩ vẹn toàn cả hai lănh vực viết nhạc và ca hát không là bao. Hai tên tuổi đáng nhắc nhở nhất là Mạnh Phát và Tuấn Khanh nhưng cả hai đều là ca sĩ thành đạt trước khi trở thành nhạc sĩ sáng tác nổi danh. Cùng thời với TCP có thể kể đến Đức Huy, nhưng tiếng hát của nhạc sĩ này chỉ là tiếng hát học tṛ b́nh thường so với ḍng nhạc mới lạ, nhiều sáng tạo, nhiều nét đáng yêu của ông ta.

 

Hát là vận chuyển hơi thở để các dây âm thanh trong cổ họng rung lên thành âm thanh và đưa âm thanh dội vào lồng ngực và đầu, trước khi đến tai người nghe. “Tiếng hát không hơi rung” là tiếng hát “nghèo nàn”, đó là một nhận xét xác đáng của cố nhạc sĩ Lê Uyên Phương. Người hát phải hát hữu hiệu (effectively) nghĩa là hát đúng kỹ thuật và hát đúng từng nốt nhạc và câu nhạc để diễn tả bản nhạc chứ không hát với những điệu bộ ngụy tạo (affectedly) như uốn éo, nức nở, nghẹn ngào… Nhà soạn nhạc kịch danh tiếng người Anh George Bernard Shaw cho rằng địa ngục đầy dẫy những nhạc sĩ không tập thành thạo bài nhạc phải đàn và ca sĩ hát với những điệu bộ giả dối ngụy tạo cốt để được chú ư. Ca sĩ Ư Lan, ái nữ của danh ca Thái Thanh, một nhan sắc diễm kiều với một giọng ca thiên phú mượt mà, nhưng tiếc thay, trong một số bài hát, cô hát không khác mấy ca sĩ mà George Bernard Shaw chê trách.

 

TCP hát rất kỹ thuật và diễn tả trung thực những ǵ các nốt nhạc và câu nhạc chuyên chở. Nhờ có được một âm vực rất lớn, TCP hát êm ái nhịp nhàng tất cả bài anh viết, hát tự nhiên như lời tâm sự chân thành, hát với nốt nhạc cao trong sáng, nốt nhạc thấp mượt mà, diễn tả những chuyển đổi (modulation) rất tài t́nh và lối phân câu hợp lư. Vài bài nhạc của TCP vang vọng xa hơn với tiếng hát thượng thặng của nam ca sĩ Tuấn Ngọc; nhưng tựu trung, với tiếng hát dễ gây cảm xúc và với lối diễn tả chân t́nh, tự nhiên, dáng vóc nghệ sĩ TCP đi sâu vào tâm trí quần chúng hơn so với trường hợp của các nhạc sĩ nổi tiếng đồng thời như Ngô Thụy Miên hay Vũ Thành An.

 

Khả năng ca hát của TCP ảnh hưởng phần nào đến việc sáng tác. Theo lời TCP tâm t́nh, thường khi một ư nhạc chợt đến và lượn tṛn trên đầu, TCP vội ghi xuống bằng nốt nhạc. Nhiều khi ư nhạc không phải là một melody mà là một câu hát nhẹ nhàng, mơ hồ, đến từ một thời nào xa xăm, một phương trời nào cách biệt hay một chỗ sâu kín nhất trong tâm hồn. Có lẽ đó là tiếng hát của ai đó hay tiếng hát TCP đă một lần hát lên, nay vang dội trở về cùng với tiếng sóng, tiếng mưa rơi, lời gió th́ thầm, tiếng chim ca ríu rít… hay là lời tâm t́nh của một tâm hồn cô đơn, khát khao hạnh phúc nào đó, đang rót vào tai TCP. TCP lắng nghe, ghi nhớ, để cuộc sống yên lặng ch́m xuống sâu, và rồi t́m nốt nhạc để hoàn thành bài ca. Về điểm này TCP đến gần với Elton John, một ca nhạc sĩ nổi tiếng người Anh, thường sáng tác nhạc bằng lời ca. Sáng tác nhạc bằng lời ca là sự việc được nhiều người biết đến, nhất là các ca sĩ không rành kư âm pháp. Các ca sĩ này chợt hát lên vài câu hát hay cả bài hát rồi cố ghi nhớ chúng hay ghi âm chúng bằng một phương tiện nào đó. Nếu thích thú, các ca sĩ này có thể gởi tiếng hát vừa ghi âm đến cho nhạc sĩ hay hát cho nhạc sĩ nghe và nhờ họ kư âm thành bản nhạc.

 

* * *

 

Ngày vui qua mau, chúng tôi tập họp tại pḥng sinh hoạt của du thuyền để lên bờ và chia tay nhau. Trong khi chờ đợi, tôi ngồi xuống cây đàn piano tôi mới dùng đêm trước để đệm đàn cho các bạn và TCP hát. Tôi mở nắp đàn, đàn vu vơ vài câu, TCP tiến đến bên tôi, dựa vào đàn và hát khe khẻ:

 

Về xứ thâm trầm xa cuộc đời này

Sẽ không c̣n ngàn kiếp truân chuyên

Và hết nhân duyên

Tôi trở về kết đọng linh hồn

Làm mặt đá xây hồ lăng quên.

………

(Xứ Thâm Trầm, TCP)

 

TCP hát hay, hay hơn mấy đêm trước. H́nh như TCP chỉ hát cho riêng anh nghe dù cả hơn trăm người quây quần quanh anh; vài ư tưởng xoay ṿng trong đầu tôi.

 

Tôi nghĩ đến tiếng hát nhuốm màu Nam Hoa Kinh của Trang Tử, tiếng hát của người muốn t́m đến một xứ nào đó, dù không có con cá Côn to lớn, biến thành con chim Bằng vỗ cánh bay lên cao, đôi cánh che khuất cả bầu trời, nhưng xứ đó b́nh yên, thâm trầm, không xáo trộn bởi hệ lụy của t́nh yêu hay truân chuyên của cuộc sống…

 

Tôi nghĩ đến tiếng hát của sự đau khổ, tiếng hót của một loài chim, loài chim hót tuyệt vời nhất khi cơn đau chất ngất mà nhà văn Úc, Colleen McCullough, đă chọn làm đầu đề cho cuốn tiểu thuyết bi đát của bà, The Thorn Birds

 

Tôi nghĩ đến tiếng hát của người thi sĩ trong một bài thơ của Lamartine:

 

Je chantais, mes amis, comme l'homme respire,

Comme l'oiseau gémit, comme le vent soupire,

Comme l'eau murmure en coulant.

Aimer, prier, chanter, voilà toute ma vie.

……..

À l'heure des adieux je ne regrette rien.

 

(Các bạn ơi, tôi hát như loài người hít thở

như loài chim rên rỉ, như tiếng gió thở dài

như ḍng nước chảy th́ thầm.

Yêu thương, cầu nguyện, ca hát, đó là cả đời tôi

…….

Và giờ phút vĩnh biệt, tôi không có ǵ để hối tiếc.)

 

TCP hát lại điệp khúc, hát nhẹ nhàng hơn, êm ái hơn. Tôi nghĩ đến Beethoven: âm nhạc cho chúng ta cảm nhận những ǵ cao xa hơn sự khôn ngoantriết học. Tôi biết TCP vừa trải qua mấy năm dài phấn đấu không ngừng với nỗi chết không rời, và tôi cũng biết TCP đang sống đời sống tâm linh với sự chiêm ngưỡng tuyệt đối, đọc kinh nguyện cầu và tạ ơn hàng đêm về những ơn phước anh đang nhận lănh. Và giờ đây, với nét nhạc và lời ca, tôi tin anh đă linh cảm được điều ǵ đó rất thiêng liêng về ư nghĩa rốt ráo của sự sống và chết, vượt lên trên những ǵ anh trải nghiệm trong suốt những năm qua. Tôi mừng cho anh, chắc anh đă nắm bắt được phần nào lời nhắn nhủ Beethoven dành cho hậu thế. Chúng tôi chia tay.

 

Nguyễn Phụng

Raleigh, NC 10/2016

__________________________

 

Ghi Chú:

 

1. Từ Công Phụng sinh năm 1942 tại Ninh Thuận và bắt đầu sáng tác khi 18 tuổi. V́ giáo dục âm nhạc chưa được phát triển tại Việt Nam, đa số nhạc sĩ Việt Nam phải ṃ mẫm tự học lư thuyết nhạc hay học hàm thụ các khóa nhạc lư tại trường École Universelle, Paris Pháp. Cũng như nhiều nhạc sĩ khác, TCP tự học nhạc lư và tài liệu gối đầu giường của anh là cuốn Ḥa Âm và Phối Khí, Harmonie et Orchestration, của Robert de Kers (Paris, 1944). Am hiểu cuốn sách đó, người đọc nắm bắt được vài điểm cốt yếu về sáng tác nhạc và phân phối các nhạc cụ trong ban nhạc để tŕnh tấu một bản nhạc. Đó là cuốn sách quen thuộc với nhiều nhạc sĩ Việt Nam và ảnh hưởng rất nhiều đến cuốn Để Sáng Tác Một Bài Nhạc Phổ Thông của Hoàng Thi Thơ xuất bản vào năm 1953. Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ dựa vào cuốn này, nhiều tài liệu của École Universelle và cuốn Danh Từ Âm Nhạc Pháp Việt của đạo diễn kiêm nhạc sĩ Tống Ngọc Hạp (người t́nh của nữ tài tử Thu Trang, tài tử chính trong phim Chúng Tôi Muốn Sống) để hoàn thành tác phẩm của ḿnh. Để Sáng Tác Một Bài Nhạc Phổ Thông là một tài liệu vỡ ḷng, dễ đọc và rất hữu ích cho các nhạc sĩ không thông thạo ngoại ngữ, không có phương tiện du học hay theo học hàm thụ bên Pháp.

 

2. Đầu năm 1967-1968, Từ Công Phụng (TCP) vào nội trú tại Kư Túc Xá Quốc Gia Hành Chánh. Sự hiện diện của TCP trong Kư Túc Xá là một tin vui, mới lạ, v́ người sinh viên nội trú này là một nhạc sĩ trẻ, đương lên, tác giả bài t́nh ca rất nổi tiếng, bài Bây Giờ Tháng Mấy. Bài ca được mọi người ưa chuộng, nhất là giới học sinh và sinh viên, và được nhiều ca sĩ nổi tiếng thời bấy giờ tŕnh bày:

 

Bây giờ tháng mấy rồi hỡi em

Lênh đênh ngàn mây trôi êm đềm

Chiều nay nếu em đừng hờn dỗi

Trách nhau một lần thôi

Tâm hồn ḿnh đâu lẻ loi.

 

Bây giờ tháng mấy rồi hỡi em

Anh đi t́m màu hoa em cài

Chiều nay nhớ em rồi và nhớ

Áo em đẹp màu thơ

Môi tràn đầy ước mơ.

            ………

 

Tại Kư Túc Xá, mỗi khi nghe bài hát đó trên đài Phát Thanh Sài G̣n hay Đài Quân Đội, người nghe đầu tiên gọi bạn bè để cùng thưởng thức. Hầu như mỗi ngày bài này được tŕnh bày ít nhất một lần trên các chương tŕnh phát thanh, tại các pḥng trà, quán nhạc hay các buổi sinh hoạt văn nghệ. Quá quen thuộc với bài hát, quần chúng sở hữu giai điệu của bài hát, ngâm nga giai điệu tùy hứng, theo nhiều cách khác nhau, và tùy tiện đặt lời ca mới cho giai điệu này, phản ảnh giá trị nội tại của bài ca và óc khôi hài cố hữu, ư vị và thông minh của quân chúng Việt Nam. Và đây là lời ca mới, hay lời ca cải cách, của bài Bây Giờ Tháng Mấy của TCP:

 

Bây giờ mấy tháng rồi hỡi em?

Anh đi t́m nhà thương em nằm

 

Lời ca mới đó, nhất là khi phụ họa với bài hát Biệt Kinh Kỳ của Minh Kỳ và Hoài Linh, đưa TCP sâu vào câu chuyện vui đùa của lớp học sinh, sinh viên và trẻ tuổi. TCP chắc không vui mấy khi đứa con đầu ḷng của ḿnh đă bị sửa tên đổi họ một cách khôi hài, nhưng hiện tượng sở hữu hóa đó đưa bài hát Bây Giờ Tháng Mấy sâu vào quần chúng. Và đây là một bằng chứng đặc biệt: Một người hâm mộ TCP, có lẽ là một cô gái trẻ tuổi, tặng TCP một bài thơ ghi lại âm vang của bài hát trong tâm tư nàng. Bài thơ hay đă thành lời ca của bài Bây Giờ Tháng Mấy Ca Khúc 2 của TCP:

 

Bây giờ là tháng mấy

Ḿnh xa nhau đây em

Chiều nay trời mây đầy

Cho lạnh buốt vai gầy

 

Ngày cũ ḿnh c̣n đôi

Mà nay em hờn dỗi

Thất hẹn một lần thôi

Để mộng vỡ tan rồi

 

Bây giờ là tháng mấy

Chiều nay sao mưa bay

Nhớ em mấy cho vừa

Đàn lạc phím ru hờ

 

Chiều rơi nhẹ vào mắt

Trời chớm đông lạnh ngắt

Gió lay nhẹ hàng cây

Dáng em mờ trên mây

 

Mai đây em đi về

Có ai đưa chân mềm

Hôn làn tóc lưng thềm

Mà từng đêm anh đă trót

 

Ngày đó có anh chờ

Và nay biết ai đợi

Để đưa em đi về

Khi cuộc vui đă tan

 

Bây giờ là tháng mấy

Mùa hoa đă phai chưa

T́m quên mùa thương này

Trong nhạc lắng cung đàn

 

Màu mắt em c̣n đó

Nh́n áng mây chiều gió

Lướt bay về trời cũ

Đâu nữa ngày mộng mơ

 

Bây giờ là tháng mấy

Chiều anh đi quên đường

T́m màu hoa hương cũ

Em cài áo làm duyên

 

Bao năm qua rồi, tác giả bài thơ đó vẫn c̣n là một bí ẩn với TCP.

 

3. Hồ Đ́nh Phương là bậc đàn anh của chúng ta, tốt nghiệp thủ khoa Đốc Sự Khóa 2, khi Học Viện Quốc Gia Hành Chánh c̣n ở Đà Lạt, chưa dời về số 10 đường Trần Quốc Toản Sài G̣n. Hồ Đ́nh Phương làm việc tại Ty Thuế Vụ Long An và từng giữ chức Phó Tỉnh Trưởng Ninh Thuận, quê hương của TCP. Sau quốc nạn 1975 và sau nhiều năm đày đọa trong lao tù cộng sản, Hồ Đ́nh Phương cùng gia đ́nh vượt biên t́m tự do, nhưng chiếc thuyền nhỏ mong manh mang bao ước vọng của Hồ Đ́nh Phương đă ch́m sâu vào ḷng biển cả. Thi sĩ Hồ Đ́nh Phương người đă viết cả trăm lời ca cho các nhạc sĩ danh tiếng Hoàng Trọng, Châu Kỳ, Hoàng Nguyên, Lam Phương, Minh Kỳ, Phạm Thế Mỹ, Hoài An, Tú Nhi, Lê Dinh, Song Ngọc, Trịnh Hưng, Văn Giảng, Lê Quang Nhạc, Vơ Đức Thu, Trần Văn lư, Ưng Lang. Xin các anh chị đọc thong thả mấy ḍng này như một nén hương ḷng để cùng tưởng niệm một bậc đàn anh khả kính, một nghệ sĩ tài hoa, đă đóng góp nhiều hương sắc cho vườn T́nh Ca của Miền Nam mến yêu.

 

 

 

art2all.net