|
Ninh Giang Thu Cúc
MINH QUÂN
Tên khai sinh: Công Tằng Tôn Nữ Bích Lợi Bút hiệu: Minh Quân Ngày tháng năm sinh: 28 – 10 – 1928 Quê quán: Phủ Thọ Xuân, Thừa Thiên Huế Hiện ở: 611/61 Điện Biên Phủ, P.1, Q.3, TP.HCM
ĐT: 083.38350810 TIỂU SỬ
Người con gái hoàng tộc có cái tên khai sinh tốn khá nhiều âm tiết, và sau đó là cái bút hiệu kư thác một trời ước nguyện và hoài băo: Minh Quân! Vâng, Minh Quân, thoạt nghe người đọc ắt hẳn phải nhíu mày tự hỏi: Với chữ Quân đồng âm dị nghĩa này phải hiểu theo cách nào đây? Ninh Giang Thu Cúc có một người bạn thơ lớn tuổi, ông ấy đă định nghĩa bút hiệu của ḿnh: “Tôi lấy bút hiệu Thường Quân v́ tôi tâm niệm ḿnh là người lính thường trực của văn hóa văn nghệ…”. Vậy th́ Minh Quân - là người lính trong sáng của nền văn hóa Việt Nam, là một vị vua trong làng văn nghệ hay xuất phát từ ḷng ao ước mong có những ông vua sáng cho trăm họ bớt lầm than, mà cô tiểu thư cành vàng lá ngọc tự chọn cho ḿnh bút hiệu Minh Quân?! Là con gái của cụ Ưng Giáp và phu nhân Đặng Thị Thái thuộc Phủ Thọ Xuân, hoàng gia quốc tộc Nguyễn Triều, chị là cháu năm đời của thế tổ Gia Long hoàng đế, nhưng cụ Ưng Giáp chỉ là một công chức b́nh thường của ngành cầu đường, nên cuộc sống của cả gia đ́nh cứ phải xê dịch theo công việc của ông. V́ thế mà cô tiểu thư Công Tằng Tôn Nữ Bích Lợi, được chào đời tại thành phố biển Nha Trang thay v́ trên đất tổ. Cứ như thế hết vùng miền này đến nơi chốn nọ, cho nên sự học hành cũng xê dịch luân chuyển theo bước chân công vụ của cụ thân sinh. Bậc tiểu học chị học ở Nha Trang, lên trung học chị lại học ở Phan Thiết, và lập gia đ́nh khi chưa qua tuổi 20. Phu quân của chị chắc có liên quan đến công việc của cụ Giáp; cũng có thể là một đồng nghiệp trẻ mới về công tác ở chỗ cụ chăng, bởi anh Lê Văn Minh là kỹ sư công chánh, và h́nh như chị Bích Lợi có số phiêu bồng, bởi nghề nghiệp của chồng chị cũng thường đổi thay nơi chốn; v́ công việc của chồng chị là làm nhịp cầu nối hai bờ sông nước, là làm con đường đi lại thông thương. Có lẽ cứ thường xuyên thay đổi nơi cư ngụ lại rất có lợi cho sự nghiệp văn học của chị sau này, đi nhiều, vốn sống sẽ phong phú giàu có cho chị kư thác lưu trữ vào ngân hàng tri thức để tha hồ hào phóng chi tiêu trên đầu ngọn bút mà chinh phục hàng triệu độc giả tí hon qua bao truyện ngắn, truyện vừa, dịch thuật như “Túp lều của chú Tom”… Thời thơ ấu của Bích Lợi đă có nhiều dự báo cho nghiệp văn bút sau này, đó là thích nghe thơ và yêu cầu mẹ đọc, hoặc kể cho nghe chuyện cổ tích như các chuyện Tấm Cám, Lục súc tranh công, thơ Mụ Đội, Lục Vân Tiên và ngâm thơ hay ḥ vè v.v… Năm 1947 chị trở thành phu nhân của kỹ sư công chánh Lê Văn Minh, người cùng quê quán gốc Thừa Thiên, và người thiếu phụ này bắt đầu dấn thân vào con đường văn học bằng bài thơ đầu tiên với cái tựa đề mang tính thuật sự diễn ca đó là bài “Câu chuyện làng tôi”. Và từ đây, Công Tằng Tôn Nữ Bích Lợi (tức là bà kỹ sư Lê Văn Minh) trở thành tác giả Minh Quân. Ở hợp tuyển này chúng tôi (NGTC) chưa đề cập đến mảng truyện viết cho thiếu nhi của nữ sĩ Minh Quân. Chúng tôi có tâm niệm sẽ thực hiện riêng một tuyển tập mang chủ đề thiếu nhi mới chuyển tải hết sự cống hiến tất cả tâm huyết của bà cho lứa tuổi măng non. Cuộc hôn phối với văn học của Minh Quân bắt đầu bằng những bài thơ để sau này xâu chuỗi lại thành thi phẩm Đơn Sơ với hai mươi mốt bài được viết từ những năm cuối thập kỷ 40 đến giữa thập kỷ 60 của thế kỷ trước. Chúng tôi sẽ có chính kiến về tập “Đơn Sơ” ở phần cảm nhận tác phẩm của Minh Quân. Nếu bảo văn là người - th́ tôi nghĩ Minh Quân là một con người đúng nghĩa Người, bởi tấm ḷng của người con, người vợ, người mẹ, người công dân với Tổ quốc, người học tṛ đối với ân sư, và người với người trong tương quan đồng loại, mà tác giả đă xây dựng, đă hóa thân qua nhiều nhân vật trong tác phẩm. Dù viết về người lớn hay con trẻ th́ mảng văn xuôi của chị vẫn gây được sự thích thú với bút pháp thông tuệ nhân ái, và có cả cái nghịch ngầm, cái dí dỏm, làm người đọc vừa xúc động bởi cốt truyện lại vừa cười khúc khích bởi cách đặc tả tưng tửng của tác giả (Những ngày cạn sữa, Về thăm thầy cũ). Đa cảm mà không ủy mị yếu đuối, vọng tộc mà không tŕnh diễn phô trương, giản dị mà ngôn chí bản lĩnh (Tôi không muốn nói như đàn ông) bởi theo thiển ư: bản lĩnh, cương nghị, ḷng yêu tổ quốc, xả thân v́ nghĩa cả là cốt cách, là tính cách của mọi người. Không phải chỉ có đàn ông mới có thuộc tính ấy, từ ngh́n xưa đến bây giờ và cả mai sau thiếu ǵ đàn ông bận yếm và phụ nữ mang gươm. Đất nước này có Trưng nữ Vương, Bùi Thị Xuân th́ lại sản sinh ra một Trần Ích Tắc và Lê Chiêu Thống, v́ thế nếu dùng phương pháp so sánh: “Bà ấy yêu nước không thua ǵ đàn ông”. Đó là sự so sánh khập khiễng không công bằng hàm ư ban ơn đoái tưởng của bậc bề trên, do từ quan điểm “Nhất nam viết hữu” của chế độ phong kiến tập quyền, trong tay các bậc mày râu. Có thể v́ bức xúc người viết bài này hơi lan man một tí, xin lỗi Minh Quân và bạn đọc nhé. Với bút lực sung măn Minh Quân tung hoành trên mọi lĩnh vực từ văn chương đến báo chí, tạp chí, dịch thuật, từ chính luận đến phê b́nh. Và trên lộ tŕnh thênh thang ấy nhiều lúc đầy gai góc và chướng ngại chị đă từng bị làm khó dễ và sau đó là bị “chỉ định cư trú” tại Đà Lạt năm 1950 bởi tờ tuần báo “Dân chủ” đăng bài “Bên lề lịch sử” của chị. Tiết tháo của kẻ sỹ không v́ áp bức mà đầu hàng, bị nhà cầm quyền giai đoạn đó ra lệnh ở tại chỗ (Đà Lạt) bà vẫn tiếp tục sáng tác (h́! cấm di chuyển chứ có cấm viết đâu) nhưng để an toàn bà kư nhiều bút hiệu khác nhau: Bửu Lợi, Mặc Lan, Việt Thường v.v… Qua từng mốc phế hưng của thời cuộc, nhà Ngô lên chấp chính, năm 1954 – 1955 bà bị quy kết là thành phần thân cộng, là tuyên truyền cho Việt cộng và bà bị treo bút từ mùa thu 1956 cho đến khi chế độ độc tài gia đ́nh trị họ Ngô bị cáo chung theo cái chết bi đát của hai anh em ông Diệm (1963) th́ bà mới tái xuất văn đàn, tuy vậy trong không khí giao thời với bao mưu toan phế lập của các chính khách sa lỡ cơ vận, đang kéo bè rẽ phái ḍm ngó chỉ điểm để kiếm tư lợi cá nhân, th́ với quan niệm sống cũng như tư tưởng mà bà muốn kư thác cùng thế hệ ḿnh và mai sau bị gặp nhiều trở ngại, mà cái trở ngại, chướng ngại lớn nhất là ông xă bà không muốn bà viết lách ǵ cả để cầu sự yên ổn cho gia đ́nh. Nhưng đă mang lấy nghiệp vào thân rồi làm sao từ bỏ được, bà nhẫn nại thuyết phục chồng để được làm công việc mà bản thân đă trót đam mê phụng sự Chân Thiện… Năm 1964 bà là thư kư thường trực của ṭa soạn báo Tuổi Xanh, là cây bút đắt lực của tủ sách Tuổi Hoa. Cộng tác thường xuyên với nhà sách Khai Trí ở tuần báo Tuổi Thơ (1964 – 1975). Năm 1965 Trung tâm Văn Bút Việt Nam mà chủ tịch là giáo sư linh mục Nguyễn Thanh Lăng đă trao giải thưởng hạng nhất cho chùm truyện ngắn của Minh Quân. Nhưng thiết tưởng phần thưởng vô giá của người cầm bút là chút dư vị đọng lại trong tâm hồn độc giả, là chút ảnh hưởng từ những điều gan ruột mà tác giả bằng trách nhiệm, bằng sự tin tưởng yêu quư con người, yêu quư cuộc đời mà tận hiến những ư t́nh xây dựng, những đóng góp mang tính giáo dục rất chân t́nh rất đằm thắm được đông đảo công chúng bạn đọc tâm đắc, đó là thành công lớn của nữ sĩ Minh Quân. Bà đă là quả phụ 12 năm nay và đang sống b́nh yên cùng con cháu tại thành phố Hồ Chí Minh với tuổi 81 và 60 tuổi nghề, với số lượng tác phẩm đồ sộ và sự thành công về văn nghiệp khá viên măn. Sinh nhật và mừng thọ 80 của bà có một món quà ư nghĩa là “Tuyển tập thiếu nhi” của Minh Quân do các con bà cho in tái bản để dâng tặng Mẹ. C̣n ǵ vui hơn !!!
Ở hợp tuyển này soạn giả chỉ giới thiệu tập thơ "Đơn Sơ" và 2 truyện ngắn
đó là “Những ngày cạn sữa” và “Về thăm thầy cũ” của nữ sĩ Minh
Quân. Vĩnh biệt nhà văn Minh Quân. Bài giới thiệu đă đặt dấu chấm hết ở câu trên th́ sáng nay 6/12/2009, NGTC nhận được tin buồn là nữ sĩ Minh Quân đă rũ áo phất tay về cơi miên trường…
Tôi quay quắt xót xa v́ chưa thực hiện lời dặn ḍ của chị “Viết
xong d́ cho chị đọc bản thảo, lỡ sách chưa in mà chị chết th́ uổng quá…”
Chao ôi!
TÔI ĐỌC THƠ MINH QUÂN "Đơn sơ" thật vậy không? Cách đây 12 năm, tôi nhận được thi phẩm "Đơn Sơ" với lời đề tặng ngọt ngào của chị Minh Quân: "Thương tặng em Ninh Giang Thu Cúc" do chị Miên - một người bạn chung nhân chuyến về Quy Nhơn đă đem đến tận nhà. Chị vẫn thường gửi quà cho tôi theo kiểu ấy thay v́ qua bưu điện. Tập "Đơn Sơ" được tái bản lần thứ nhất do Nhà xuất bản Đồng Nai năm 1996 (lần in đầu tiên 1965). Thoạt nh́n cách tŕnh bày và độ dày của nó th́ đúng là đơn sơ thật, tôi đọc một loáng là xong hai mươi mốt bài toàn tập, và cảm nghĩ đầu tiên là thất vọng về thi thuật, thi pháp, mà tác giả đă vận dụng. Măi một năm sau tôi nhận được thư của chị Minh Quân gửi bằng bưu điện cùng mấy tấm h́nh chị đi Hà Tiên dự sinh nhật thứ 90 của nữ sĩ Mộng Tuyết. Trời đất ơi, tôi vừa đọc thư vừa khóc v́ chị báo tin bị găy tay và thư chị viết chữ không bằng hàng ngang mà chạy theo h́nh chữ chi. Đọc xong bức thư, tôi bỗng thấy nhớ chị lạ lùng, và lục t́m tác phẩm chị để đọc (tôi vốn mê truyện thiếu nhi của Minh Quân). Tôi đang ngốn ngấu đọc "Kẻ lạ mặt trên hải cảng" với tất cả t́nh cảm dành cho nhân vật nhóc Minh. Khi đọc đến đoạn "Cho tới gần khuya, đói meo, cả hai mới về lều, Minh giữ ư không đi mau v́ bạn nó đi khập khiễng kéo lê một chân thật khó khăn. Tội nghiệp anh ta!". Tôi chững lại và loáng thoáng nhớ những chi tiết này đă gặp đâu đó khi đọc Minh Quân. À! Có rồi, một bài thơ có tên "Tâm sự người què". Sẵn cảm xúc từ nhân vật chính trong Kẻ lạ mặt với cái chân bị găy hai khúc ở ống quyển của anh ta - tôi t́m bài thơ ấy (Tâm sự người què) đọc, đọc nhiều lần, đọc từng câu ngẫm nghĩ từng chữ một, và tôi hiểu Minh Quân nói ǵ, kư thác điều ǵ qua nhân vật trong bài thơ chị viết. Lúc này, tôi nh́n Đơn Sơ với cái nh́n bằng lư trí mà không phải bằng trái tim với cảm tính, với sự đ̣i hỏi về nghệ thuật, về mỹ từ để tạo nên câu chữ diễm kiều mượt mà thơ mộng - như sự ví von - đẹp như thơ! Tôi đọc lại Đơn Sơ từng bài một, và h́nh dung ra một thời tuổi trẻ của tác giả; với nhiều hoài băo hiến dâng khối óc và bàn tay cho xă hội, nguyện vọng trải trên giấy trắng mực đen với lời lời khiêm tốn nhưng ư chí th́ lại sắt đá kiên cường.
"Chúng tôi vốn là những người tuổi trẻ Vốn không tài đức, vừa ít học hành Nhưng với hai bàn tay thô tháp Cùng buồng tim và khối óc trong lành Chúng tôi quyết làm những tên thợ vụng
Và "Những tên thợ vụng" này đă dấn thân cùng bạn bè và kêu gọi sự dấn thân với những ai đang c̣n e dè, bằng tâm trạng của người ngoại cuộc, mà ai nỡ làm người ngoại cuộc với không khí làm việc háo hức sinh động như thế này cơ chứ.
"Trong khi các bạn tôi Kẻ khuân tảng đá to, người nhặt ḥn gạch vụn Th́ chúng tôi lo gánh cát, trộn vôi, hồ… Cùng nhiều bàn tay khác Gái, trai, già, trẻ, thanh, thô, Chung gắng sức đắp móng đặt nền Ṭa lâu đài thế hệ. Sinh giữa thế kỷ hai mươi Không sớm và chưa trễ Đúng lúc rồi, ngần ngại măi chi! Anh! Đứng nh́n như thế sao đành? (Trích Đơn sơ - Minh Quân)
Vâng, v́ không một người tuổi trẻ nào lại đành tâm đứng nh́n Tổ quốc lâm nguy dưới sự giày xéo của thực dân đế quốc xâm lược gây nên thảm họa:
"Trường học cũ? Ba thầy già ngă gục Xác đẫm hồng vào một sáng tinh sương! Đàn trẻ em đứa chết, đứa bị thương Tính cả thảy đâu chừng năm chục mái! Ôi! Chết chóc! Ôi! Điêu tàn… kinh hăi Hỏi làm ǵ, thê thảm lắm, chao ôi! Quanh xóm làng vắng bặt tiếng reo vui Chỉ thấp thoáng mươi cụ già nương gậy, Tóc trắng cước, mắt mờ tay run rẩy Mỗi chiều về tựa cửa mỏi ṃn trông… Sóng ầm ỳ vào những buổi chiều đông Vẫn c̣n đấy, song chuông chùa im bặt (Vâng! Nhà sư cũng lên đường cứu quốc Người ngạc nhiên? Nào có lạ ǵ đâu? Nước nhà nguy sao có thể ngồi tu? Tiếng kinh kệ dễ thường lui được giặc?!) (Trích Chuyện làng tôi- Minh Quân)
Đúng vậy, quốc gia hưng vong thất phu hữu trách, huống ǵ nhà sư là sĩ phu, là người nguyện xuất thế - đó là một cách nhập thế cao cả nhất để cảm ứng tùy thời cứu khổ muôn nơi, ban vui vạn nẻo… Nam phụ lăo ấu từ trong đạo đến ngoài đời đều nhất loạt đứng lên kề vai sát cánh: "Toàn thôn xóm đă lên đường máu, sắt… Bỏ sau lưng đồng ruộng chẳng quay nh́n, Hẹn trở về khi Độc Lập, Thanh B́nh Sáng rực rỡ trên khung trời chói lọi Bốn chữ vàng son đậm đà bật nổi Người chớ buồn, ngày ấy chẳng xa đâu,…" (Trích Chuyện làng tôi - Minh Quân 1949)
Tôi đă trích dẫn gần hết bài thơ "Chuyện làng tôi" để chúng ta thấy sự ao ước, thèm muốn đất nước Việt Nam được tự do hạnh phúc trong đầu óc, trong hành động của tác giả Minh Quân mạnh mẽ như thế nào, và nỗi đau thời chinh chiến, nỗi khốn khổ của người chinh phụ ra sao - đều được Minh Quân khắc họa bằng một kư hiệu ngôn ngữ thẳng thừng chẳng mơ hồ ẩn dụ:
"Chàng đi non nước nhạt màu Thiếp về may áo liệm đau, chôn buồn… Hết hoàng hôn, lại hoàng hôn, Bóng chiều đă ngả ḷng c̣n ngẩn ngơ! Chàng đi ư? Tự bao giờ? Ô ḱa! Chinh chiến có chừa ai đâu! Tóc xanh dù có phai màu Nhưng ḷng son thắm chẳng bao giờ nḥa! Em buồn khi trẻ hỏi cha, Em buồn mỗi lúc mẹ già hỏi con. Tang thương tràn ngập trong hồn Đất bằng sao bỗng nổi cơn ba đào? Chiến trường máu đẫm chiến bào Khóc ư? - là nhục! Lại đau nếu cười… (Hờn chinh chiến - Minh Quân 1950)
Trên đời này kẻ thù lớn nhất của chúng ta là chiến tranh, chiến tranh đă gây quá nhiều thảm họa cho bao gia đ́nh, cho đất nước để bao lớp người vừa là nạn nhân vừa là chứng nhân của bao cuộc chiến mà hậu quả là sự mất mát, là thương tật từ thể xác đến tâm hồn. Có thể nghĩ "Tâm sự người què" của Minh Quân chỉ là cách viết ẩn dụ, hoán dụ cho thân phận chung riêng của một đất nước có thời được xem là nhược tiểu, với những con người chỉ bằng suy nghĩ vị kỉ, hoang mang trước họa vong nô… nhưng không sao, là đầu đen máu đỏ - ai chẳng đau ḷng trước cảnh nước mất nhà tan và đến lúc:
…" Tôi thật t́nh giác ngộ V́ đấu tranh đâu phải chỉ súng, gươm? Mất một tay, một chân đâu đă là Phế nhân? Với bàn tay trái tôi kiên nhẫn tập dần cầm cán bút Với nạng gỗ tôi tập đi, đi, đi từng bước… Đến bây giờ tôi quả VỮNG VÀNG rồi: Tay và chân như Nguyên Vẹn! Đời tôi Đầy Ánh Sáng, Vui, Lành tràn Hy vọng! Bạn thân mến! Hăy mừng cho V́ giờ đây Mới thật là Tôi biết SỐNG (Tâm sự người què - Minh Quân 1952)
21 bài thơ trong tập "Đơn sơ" là nỗi đau, là sự phẫn nộ của người dân với non sông dưới thời bị trị của đế quốc thực dân, là chút ḷng son, là nguyện ước của một tâm hồn có lương tri có trách nhiệm với t́nh dân nghĩa nước. Với tập Đơn Sơ người đọc không chú ư đến phần nghệ thuật, đến phần cấu trúc câu chữ của tác giả - mà cái quan trọng để chúng ta thẩm thức, thẩm thấu là tư tưởng chủ đạo xuyên suốt nội dung mà tác giả đă giải bày bằng tâm huyết của một công dân, một phụ nữ Việt Nam đối với Tổ quốc Việt Nam. Vả lại, ai nỡ hạ bút bàn về thi thuật - tập Đơn Sơ khi chính tác giả đă chân thành tâm sự với cuộc đời, với bạn đọc qua bài:
Xin thú thật
Xin thú thật không là ṇi thi sĩ Nên thơ tôi không cạn ư, hết t́nh, Ḷng xót đau v́ vận nước nỗi ḿnh Nên phải viết cho vơi sầu thế hệ… Không muốn khóc mà mắt thường đẫm lệ Cố gượng cười nhưng tắt nghẹn nguồn vui Mộng thi nhân… mộng ước quá xa vời Tôi chỉ biết nghĩ sao là viết vậy Không giấu giếm, chẳng mảy may che đậy Cứ viết tràn cho hả… bấy nay câm… 11-1964
ĐỌC VĂN XUÔI CỦA MINH QUÂN
Truyện ngắn "Về thăm thầy cũ" - thông điệp của ḷng tri ân
"Tâm hồn cao thượng" mà Hà Mai Anh dịch của Edmondo De Amicis là cuốn sách gối đầu giường của các thế hệ học tṛ Việt Nam thuộc những thập niên 40 - 50 của thế kỷ XX. Hẳn rằng, không một độc giả nào không thích thú và cảm động theo từng mẩu chuyện, theo từng t́nh huống để chúng ta hoặc vui buồn hoặc xúc động, và tôi không ngần ngại cam đoan với quư vị rằng - không một ai lại không sụt sùi giọt ngắn giọt dài khi đọc các chuyện kể hàng tháng như "Chú bé yêu nước thành Lombacdia", như "Một vụ đắm tàu", như "Quê người t́m mẹ"… và xúc động biết nhường nào khi đọc "Thầy giáo cũ của cha tôi" và có thể từ "Thầy giáo cũ của cha tôi" đă ảnh hưởng sâu đậm về t́nh thầy tṛ, về ḷng biết ơn và sự trân quư của hàng tỉ học sinh trên thế giới, và đó là cấu tứ để Minh Quân viết "Về thăm thầy cũ". Với hai không gian Đông Tây, hai bối cảnh, hai thời gian hoàn toàn khác nhau, và khác nhau cả cách h́nh thành, xây dựng nhân vật cũng như cách vào chuyện. Amicis qua Hà Mai Anh dẫn nhập nhanh chóng vụ việc trong khi Minh Quân lại bằng cách đưa người đọc vào mê đạo, vào bát quái trận đồ với sự so sánh, với óc tưởng tượng nửa chân t́nh, nửa dí dỏm hài hước, tinh nghịch của tuổi học tṛ nhất quỷ nh́ ma, làm người đọc khóc cười khoái hoạt. Nếu cuộc thăm thầy của Hà Mai Anh là sự đồng hành của hai cha con mà chú bé An Di chỉ là kẻ chứng nhân cho buổi gặp gỡ, là kẻ quan sát nghe ngẩm cuộc chuyện tṛ, là nỗi xúc động khi thấy t́nh cảm và sự chăm sóc trân trọng của cha ḿnh đối với vị thầy giáo của thuở vỡ ḷng ngập ngọng bi bô, và phút chia tay ngập ngừng ở một nhà ga tỉnh lẻ giữa một người thầy tay run chân yếu và một người học tṛ thành đạt mạnh mẽ ôm chặt nhau mắt mờ sương khói biệt ly - khi c̣i tàu đang rúc lên từng hồi thúc giục… Th́ ở "Về thăm thầy cũ" Minh Quân lại mở ra một hành tŕnh đă ấp ủ qua 50 năm trên một xứ sở đầy thiên tai trắc ẩn trong giai đoạn lửa bỏng dầu sôi để đường đi khó, không khó v́ ngăn sông cách núi mà khó v́ chinh chiến điêu linh. Và cả nỗi hoài nghi sinh diệt, của quy luật vô thường, nhưng niềm thương nhớ cứ âm ỉ trong mỗi tháng mỗi năm, nỗi ao ước được nh́n lại người thầy khả kính, nhân vật của "Về thăm thầy cũ" đă quyết định lên đường, đă thực hiện được ư nghĩ, dự định "chém sắt chặt đinh." (chữ của Minh Quân) Nhưng lộ tŕnh của nhân vật xưng tôi trong "Về thăm thầy cũ" không suôn sẻ dễ dàng như cha con An Di, và người đồng hành cùng nhân vật không phải là một cậu con trai mà là một bạn gái - tất nhiên nhân vật của Minh Quân phải là phụ nữ rồi. Người đọc nao nức theo bước chân của nhân vật:
... "Từ sài G̣n đi xe đ̣ ra Phan Thiết th́ đă xế rồi, dù tôi nôn nả cũng phải ngủ lại một đêm cho đến sáng hôm sau mới t́m ra bến xe đi Mũi Né. (V́ quả thật tôi không dám tin là sẽ gặp thầy nên tôi rủ một cô bạn cùng đi nếu như thầy không c̣n nữa th́ sẽ đỡ buồn khi trở về). Một người khuyên tôi: không nên ra Mũi Né lúc này, đường xấu lắm. Chờ ít lâu nữa, đường sửa xong… Trời ơi! Tôi đă vượt mấy trăm cây số từ Sài G̣n ra đây, giờ lại sợ đường xấu ư? Tôi nóng ḷng lắm, không chờ đợi được, 23 cây số chứ 230 cây nữa tôi cũng cứ đi. Đường xóc! Được! Tôi c̣n giữ được hùng khí trong ḷng. Tôi giữ nguyên t́nh cảm với người thầy đầu tiên của tôi mà! Và rồi, kỳ diệu làm sao. Tôi gặp lại K. cô bạn giỏi toán mà lúc nhỏ tôi luôn ganh tị và khinh bỉ môn nó giỏi. Nỗi vui được cầm tay bạn cũ, nh́n mái trường xưa khiến tôi như một con loi choi. Tôi hỏi bạn đủ chuyện, nói đủ thứ, nhưng tôi dè dặt chưa dám nhắc đến thầy cho đến một lúc sau. Tôi hỏi bạn: - Tao muốn đi thăm các thầy cũ của ḿnh. Tao chắc là các thầy… Tôi không dám nói hết ư nghĩ, làm như nói đến th́ sự lo sợ sẽ thành sự thật. Bạn tôi đủng đỉnh cho biết thầy Hiệu trưởng đă dời đi chỗ khác từ lâu. Thầy lớp Tư cũng vậy, chỉ c̣n thầy lớp Năm… (Dĩ nhiên tất cả đă về hưu). Tôi ngắt lời nó: - Đưa tao đến nhà thầy! Đi! K. ỡm ờ: - Đi đâu giờ này, nắng chết! - Sợ nắng th́ chỉ tao đi! - Mà thầy đâu đây mà đi? - Quỷ chưa! Nói vậy là sao? Thầy c̣n...? Tôi hỏi dồn, nó lại đủng đỉnh: - Thầy ở trong Phan Thiết! Tôi như người cất đi gánh nặng, nhưng tôi cũng cằn nhằn nó: - Sao không nói từ đầu làm ta hết hồn...".. .... "Gần bảy giờ tối, cái xe cà tàng mới đưa chúng tôi về đến Phan Thiết. Tuy đói meo, chúng tôi đón xe về nhà trọ rửa ráy qua loa, thay quần áo rồi hộc tốc đi xích lô đến nhà thầy tôi. Thông cảm sự nóng ḷng của tôi, cô bạn không phàn nàn ǵ cả, tôi thầm cảm ơn nhưng không nói ra lời được v́ tâm trí vẫn bị chi phối lo sợ vẩn vơ. Xuống xe cô bạn nhanh nhẹn tiến vào trước. Và, trời ơi! Tôi nhận ra ngay thầy tôi đang ngồi trên cái phản gỗ kê ở góc nhà, vẫn khuôn mặt phúc hậu. Vầng trán sáng sủa ấy, đôi tai hơi to ấy, chỉ có đôi mắt không được tinh anh như lúc tôi c̣n nhỏ. Thầy tôi mặc bộ bà ba trắng chứ không phải áo dài xuyến mông mốc đen. Dưới chân thầy tôi là đôi dép nhựa chứ không phải đôi guốc ṃn vẹt gót có thể dùng đánh vảy cá, như học tṛ vẫn giễu"... (Trích Về thăm thầy cũ - Minh Quân)
Người đọc phải cảm ơn cô bạn gái của nhân vật - bởi cô này đă làm cái gạch nối thật hoàn hảo cho hai thầy tṛ xích lại bên nhau. Thầy th́ mắt mờ, tai lăng; tṛ th́ xúc động quá chỉ biết im lặng tận hưởng hạnh phúc cuộc trùng phùng sau 50 năm. Nếu không có hai phát ngôn nhân là người bạn gái tốt bụng, và phu nhân của thầy th́ chắc hai thầy tṛ không ai mở miệng được trong phút giây cực điểm bi hoan, phần thầy th́ quá đỗi bất ngờ cho cuộc thăm viếng hiếm hoi không mong đợi giữa kẻ lái đ̣ và khách sang sông, phần tṛ th́ quá xúc động với cảm giác đă t́m ra báu vật, t́m lại cây đèn thần đă soi sáng, đă dẫn dắt ḿnh từ bóng tối mù mịt ra với ánh dương quang… Vô h́nh chung tác giả đă sắp xếp cho cuộc gặp gỡ của hai thầy tṛ, không rườm rà về nghi thức nhưng lại thấm đẫm ân t́nh chơn chất, với những kỷ niệm được khơi gợi từ vùng kư ức tưởng đă ngủ quên trong trái tim đôn hậu của bậc ân sư mà hoa sương đă trắng vùng trí tuệ sau hơn nửa đời tận tụy với phấn trắng bảng đen cho bao lớp môn sinh… Ta trở lại với niềm hạnh phúc ngọt ngào của Minh Quân hay Minh Quân đă hóa thân qua nhân vật:
… "Như được bạn tiếp sức, tôi trở nên hoạt bát hẳn: - Thưa thầy, con nghe thầy Hiệu trưởng đổi đi xa, thầy lớp Tư cũng đă mất, c̣n thầy…. Nhưng con lo quá, chỉ sợ… v́ K. gặp thầy cũng đă lâu… Bây giờ th́ tôi lại nghẹn nữa tôi ngồi im. Không c̣n nhớ chúng tôi ngồi xuống từ lúc nào. Tôi chếnh choáng, nhẹ hẫng trong một cảm xúc phơi phới, lâng lâng, rất diệu kỳ khó tả nên lời. Cô tôi cũng từ nhà trong bước ra, ngồi cạnh chồng. Cô tôi thay chồng lần lượt hỏi đến gia đ́nh, con cái, chức nghiệp, nhất nhất đều được bạn tôi thay tôi trả lời tỉ mỉ. C̣n tôi, tôi cứ im lặng mà tận hưởng cái cảm giác tuyệt vời hiếm có trong đời ḿnh. Tôi như mê đi, như sống lại cái thời thơ ấu cũ, thời ao ước trở nên vị Tướng như Tướng Carnot, sống lại cái mộng trẻ con của thời xa ấy! Không có ngựa kim lông trắng tuyết, không binh phục đỏ ráng pha, không ngựa và đoàn tùy tùng… Tôi đă đi trên những chiếc xe xộc xệch, xóc nẩy tung người lên nhưng may thay: Có cô bạn rất tế nhị, rất cảm thông tấm ḷng của đứa học tṛ về thăm thầy cũ…". Suốt buổi viếng thăm và trước giờ từ giă, thầy chỉ rút gan ruột để có mấy lời với cô học tṛ: "Thầy rất mừng là học tṛ thầy không đến nỗi nào! Hăy giữ vững thiên lương! Thầy rất sung sướng được gặp con. Có lẽ đây là lần cuối cùng thầy gặp một học tṛ cũ làm thầy vui… V́ thầy già quá rồi, thầy xuưt xoát tuổi ba con đó chứ ít đâu". (Trích Về thăm thầy cũ - MQ)
Trời ơi! Tất cả các nhà sư phạm trên cơi đời này đều dạy học tṛ "Hăy giữ vững thiên lương!" hạnh phúc cho các thế hệ chúng ta đă có những bậc thầy như thế, đó là những "Lương sư Hưng Quốc" kế tục sự nghiệp mô phạm của nhà giáo dục lớn Chu Văn An. Tác giả Minh Quân đă đại diện chúng ta để bày tỏ ḷng tri ân qua hành động về thăm thầy cũ. Chúng ta biết ơn Minh Quân bởi qua truyện ngắn này chị đă tế nhị gửi gắm một thông điệp về đạo nghĩa thầy tṛ, về ḷng biết ơn và nhớ ơn, về niềm hạnh phúc của mỗi cá nhân khi đă làm được những điều tốt đẹp hằng tâm niệm. Chẳng thế mà tác giả đă có đoạn kết dễ thương như thế này. ... "Về đến Sài G̣n tôi thấy mạnh khỏe lên như được tiếp sức, mạnh khỏe hơn bất cứ chuyến đi nào từ trước đến nay. Tôi kể đi kể lại câu chuyện thăm thầy cũ với bạn bè thân sơ, kể cả tuần liền không chán. Và tôi hát vang lên. Giọng nói và tiếng hát của tôi y như của vị tướng hành quân vừa thắng trận. Đến nỗi các con tôi phải kêu lên: "Mẹ bữa nay trẻ lại cỡ mới năm chục tuổi xanh!". (Trích Về thăm thầy cũ - Minh Quân 1991)
Người đọc (NGTC) có nhận xét "Về thăm thầy cũ" truyện có cốt truyện, nội
dung mang tính giáo dục cao nhưng hay ở chỗ là không nặng tính giáo điều, rao
giảng. Có thể đây là chuyện thật mà nhân vật xưng tôi là tác giả, nếu tính không
nhầm th́ khi viết "Về thăm thầy cũ" Minh Quân đă qua cửa lục tuần, nhưng
ở phần mở đầu và đoạn kết, th́ đúng là vị nữ sĩ này đang "cải lăo hoàn đồng"
mà chất xúc tác là tấm t́nh của một con người nặng ḷng Tôn sư trọng đạo.
Nỗi đau của người mẹ qua "Những ngày cạn sữa"
Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần truyện ngắn này và kết luận: Đây là tự truyện của Minh Quân. Bởi không ai khác hơn là mẹ, bởi chỉ là mẹ mới lột tả được nỗi thống khổ, nỗi bất lực, nỗi thảng thốt, khi thấy bản thân không đáp ứng được những nhu cầu hợp lư của con ḿnh - bằng những câu chữ rút ruột như thế, bằng nỗi đau khổ tột cùng thấm đẫm máu và nước mắt qua từng trang viết, qua những động thái quắt quay như thế trong Những ngày cạn sữa. Ai đă làm mẹ, ai đă từng nuôi con bằng hai bầu vú mọng căng nguồn sinh lực bổ dưỡng, mới thấy niềm hạnh phúc vô biên khi ôm con trong ṿng tay với thao tác nhẹ nhàng; một cánh tay nâng vai và chiếc gáy nhỏ xíu mong manh, cái sinh vật bé bỏng nằm theo h́nh dốc trên ḷng người mẹ, hai cánh môi hồng mọng mút chùn chụt ḍng sống tuôn ra từ vùng ngực ấm, từ cội nguồn thánh địa, từ bàn tay ve vuốt vỗ về, miệng mẹ cất lời ru nhè nhẹ đưa con vào vùng trời đất thần tiên, và bàn tay con non tơ nhỏ xíu ôm phần c̣n lại trên ngực mẹ như muốn chứng minh một sở hữu tất nhiên. Mắt hai mẹ con đều long lanh sáng ngời niềm hạnh lạc trong cho và nhận… thỉnh thoảng bé nhả vú nh́n mẹ mỉm cười. Chao ôi, nụ cười của thiên thần - trong veo, no đầy an vui. Vậy mà… nguồn sống ấy bỗng dưng thiếu hụt từ từ rồi tắt tị - th́ có người mẹ nào mà b́nh tĩnh kia chứ?! Chúng ta đọc, nghe cái giọng thảng thốt của Minh Quân:
… "Phải! Tôi sợ, tôi sợ lắm! Mất sữa là điều tôi cố tránh từ trước đến nay, mỗi lần đang cho con bú tôi cần giữ ǵn sữa như báu vật. Tôi không thích thuê vú, cũng không muốn nuôi con bằng sữa hộp. Tôi muốn làm trọn thiên chức người mẹ mà tạo hóa đă ban cho…". (Trích Những ngày cạn sữa - Minh Quân)
Thiên chức cao đẹp của phụ nữ chúng ta là được làm mẹ - làm mẹ, một ân sủng lớn, một món quà vô giá ta nhận được từ tạo hóa. Mẹ Âu Cơ - một bà mẹ hạnh phúc nhất đời là thủy tổ của các tầng lớp bà mẹ tiếp theo của chúng ta. Phụ nữ ta tự hào và hạnh phúc trong thiên chức ấy, trong trách nhiệm ấy, niềm hạnh phúc và trách nhiệm ấy nhà văn Minh Quân đă tha thiết giải bày với một văn phong khiêm tốn nghe đến là thương:
… "Làm mẹ! Cho mà không nhận! Một nghệ thuật cao quư của phái nữ chúng tôi! Tiếc thay! Tôi không phải là nhà văn có biệt tài để diễn tả được hết cảm giác ḿnh, tôi không trải ḷng ra trên giấy. Tôi vụng về chăng? Hay cả kho ngôn ngữ loài người không đủ chữ? Ma men gặp rượu? Chiến sĩ được huy chương? Tầm thường quá! Hay là cái cảm giác mênh mang, rưng rưng trong ḷng của kẻ vừa trở lại gia hương sau nhiều ngày ly cách? Hay là sự thích thú khi t́nh cờ bắt gặp bài cổ thi thất lạc từ lâu? Sự xúc động trước một nghĩa cử hay trước cảnh non sông hùng vĩ? Lạ quá, chịu thôi! Tôi không thể so sánh, phân tách được, không nói ra lời, ghi thành chữ được, không cách nào chia sẻ được như ư muốn. Tôi chỉ cảm và chỉ những kẻ từng làm mẹ như tôi hẳn cũng cảm thông… Lại có lúc, tôi tưởng như thế giới chỉ có mẹ con tôi và Thượng Đế. Vâng! Thượng Đế riêng thưởng, riêng ban cho tôi cái diễm phúc được đặc quyền LÀM MEï! Ô! Không: Ngài ban cho tất cả phụ nhân chứ chẳng riêng ai. Song không phải kẻ nào cũng xứng đáng để hưởng nhận cái đặc ân thiêng liêng ấy, cũng biết sống đúng với cả nghĩa và chữ ấy, những chữ LÀM MẸ được viết hoa! Phải chăng người đàn bà, hoàn toàn hơn sau khi làm Mẹ? Phải chăng đời họ có ư nghĩa hơn, đáng sống hơn, họ cao hơn, đẹp hơn, tốt lành hơn và Thượng Đế dành cho họ nhiệm vụ làm mẹ để bù đắp vào những thiệt tḥi khác, những chông gai, khổ nhọc mà họ phải gánh chịu trong đời? Với tôi, tôi c̣n cảm thấy tăng thêm nghị lực, can đảm trong khi làm mẹ. Bởi những lẽ trên, tôi coi sữa như báu vật, như kẻ hà tiện đếm tiền, tôi cũng đếm những giọt sữa khi bắt buộc phải vắt bỏ đi: đó là những lúc tắm xong, trước khi cho bú, chỉ năm ba giọt sữa gió cũng đủ làm cho tôi xuưt xoa, tiếc rẻ. Vâng! Tôi đă hănh diện tự nuôi lấy con ḿnh, từ đứa đầu tiên c̣n vụng dại, gia cảnh thiếu trước hụt sau cho đến khi khá giả, tôi thuê được người giúp việc trong nhà. Tuy vậy, người giúp việc chỉ làm những việc khác, c̣n con tôi, tôi chẳng thể giao ai…". (Trích Những ngày cạn sữa - Minh Quân)
Vậy mà nhân vật trong "Những ngày cạn sữa" lại gặp một tai họa lớn, một tai họa tày đ́nh giáng xuống là khi đang nuôi con mọn bằng những ḍng sữa lại bị cạn sữa, cạn sữa - đồng nghĩa với cạn ḍng máu nóng đang luân lưu trong cơ thể mẹ. Bởi sữa là từ máu mẹ biến thành qua bao giai đoạn chuyển hóa của nhịp tuần hoàn. Trời ơi! Tôi đọc "Những ngày cạn sữa" bằng cảm thức quay quắt xót xa theo từng nỗi xót xa quay quắt của người trong cuộc, và bực ḿnh theo nỗi bực ḿnh của nhân vật khi nghe ông chồng phán một câu: "Sữa mợ bây giờ th́ béo bổ ǵ mà tiếc chớ?". Một câu nói phũ phàng đau xé ḷng một người mẹ đang trong trạng thái khổ đau v́ thiếu sữa cho con! (Đàn ông mà!?) Đă từng làm mẹ, có cùng làm mẹ mới thấu hiểu, mới đồng cảm đến tận cùng nỗi đau của tác giả hay nhân vật mà tác giả đă gầy dựng. Về phần soạn giả (NGTC) do nhiều yếu tố cộng hưởng mà người xưa từng bảo: Đồng bệnh tương lân đồng khí tương cầu. V́ vậy mới có cái cảm nhận này gọi là đồng thanh tương ứng, để cảm tạ tấm t́nh của người đàn bà Việt Nam, người mẹ Việt Nam – nhà văn Minh Quân.
PHẦN VĂN XUÔI TIÊU BIỂU
Về thăm thầy cũ
Cách đây nửa thế kỷ, bọn học tṛ chúng tôi được học bài học đầu tiên về "t́nh thầy tṛ" trong sách Quốc Văn Giáo Khoa Thư. Chuyện kể về một ông Tướng - người Pha lang sa, tức là Đại Pháp (!) một hôm về làng cũ thăm thầy học. Mặc dù làm đến Tướng, thế mà vào trường cũ thăm thầy vẫn hết sức lễ phép. Gần 50 năm! Đó là một thời gian dài dặc, lại qua quá nhiều biến cố trọng đại nên không thể nào tôi nhớ hết được các chi tiết. Chỉ mang máng những huấn từ ông ta ban cho lũ học tṛ sau khi đă tṛ chuyện với thầy ḿnh. Đại khái là: … "Dù ta đă làm nên danh phận"… Hồi đó các tranh minh họa cho bài học toàn đen trắng, thế nhưng nhờ óc tưởng tượng phong phú và đầy chất hào hùng (!) tôi vẽ vời thêm lên về ông Tướng Pháp mang ghệt, mặc quân phục ấy ra h́nh ảnh một bộ binh phục bằng nhung đỏ với những cầu vai lấp lánh huy chương đầy ngực. Trời ơi! Quả là vô cùng thích thú nếu ḿnh được… làm Tướng và trở về làng thăm thầy, ban huấn từ như vậy! Vinh hạnh biết ngần nào! H́nh ảnh ấy, những lời ấy tác động sâu xa trong tiềm thức tôi, đứa học tṛ nhỏ đầy nam tính. Đâu cỡ một - hay hai năm sau - chúng tôi lại được học bài về t́nh nghĩa thầy tṛ lần nữa. Bây giờ là một cảnh có vẻ quê quê: một ông đồ nho ngồi giữa phản gỗ, vây quanh là đám môn sinh, cũng toàn người có chức vị trong xă hội. Đó là ông Chu Văn An, người đă treo ấn từ quan v́ những lời khẳng khái của ông không được vua nghe theo. Cũng là t́nh nghĩa thầy tṛ nhưng sao bấy giờ lại nhạt nhẽo, không sao làm tôi xúc động. Bởi v́ trong cái đầu óc c̣n mông muội như khu rừng chưa được khai phá của tôi lúc đó th́ h́nh ảnh một vị Tướng Pha lang sa nó mới oai vệ, cao quư làm sao, nó vượt trội lên, cao hơn ông già An Nam ngồi trên phản gỗ với áo dài khăn đóng, c̣n đám môn sinh dù là có chức tước đàng hoàng nhưng cũng chỉ khăn đóng áo dài, mà cái cách đứng th́… xin lỗi quư bạn, coi nó làm sao ấy, khó mà thuyết phục được một tâm hồn tuy c̣n non choẹt mà đầy hào khí như tôi. Người như tôi mà ngồi trên phản gỗ ư! Coi sao được! Tôi sẽ… Tôi không chỉ ôm mộng làm Tướng và trở về âm thầm mà tôi c̣n nói toạc ra cho bạn đồng học biết dự tính của tôi. Bằng giọng đầy phấn khích, tôi cho tụi bạn hay trước rằng tôi sẽ chu đáo hơn Tướng Carnot thập bội: v́ ông ta đến thầy với hai tay không chớ tôi th́, tôi sẽ mang theo quà tặng thầy. Rất nhiều quà! Như vậy t́nh thầy tṛ càng thắm thiết hơn. Không cần giấu giếm, tôi cho tụi bạn biết cả những thứ tôi tặng thầy: trước hết là hai chai li mô nát - thời đó rất quư giá. Mỗi chai non nửa lít, màu trắng trong, mở nút ra nó sủi bọt lên và uống vào th́ trời ơi, nó tê tê ở đầu lưỡi! Kèm theo li mô nát là hai hộp trái vải cũng là thứ quư, thêm một con vịt khô. Làng quê ấy thuộc vùng biển, ăn cá quanh năm, một con vịt muối khô không dễ kiếm! Chưa hết: tôi sẽ mua tặng thầy cái áo xuyến đen, đen kịt thay cho cái áo xuyến mông mốc mà thầy mặc quanh năm. Cho đủ bộ lệ tôi c̣n sắm cho thầy cái quần vải baga trắng và cuối cùng là đôi guốc sơn. Chớ bạn nghĩ làm sao có thể nh́n thầy mặc áo quần mới c̣n đôi guốc th́ ṃn vẹt gót, mỏng tanh tưởng như có thể làm con dao đánh vảy cá, coi sao được? Cũng phải thành thật mà nói: trong ba thầy học, tôi đặc biệt dành hết kính yêu cho thầy lớp Đồng Ấu của tôi. Thầy lớp ba là Hiệu Trưởng c̣n trẻ và rất dữ tợn, thầy lớp Tư người Huế th́ già quá và hiền quá… C̣n thầy lớp Đồng Ấu, chính là người đầu tiên đă khai tâm, mở trí cho tôi, đứa trẻ có tinh thần thượng vơ, quí chuộng ông Tướng Pha Lang Sa hơn cụ Chu Văn An, dù chính cụ mới là đồng hương của ḿnh và là đồng nghiệp của thầy ḿnh. Chao ơi! Cứ tưởng tượng đến lúc ḿnh đĩnh đạc bước vào lớp Năm, tay ôm một bọc to tướng gồm mấy thứ quư giá kể trên - Dĩ nhiên là tôi có đoàn tùy tùng, cận vệ nhưng tôi không muốn sai họ trong trường hợp thiêng liêng này, tôi ra lệnh cho họ dừng ngựa rất xa, tôi đi bộ đến. Thời đó đến Mũi Né tôi biết chỉ có hai cách giao thông: một là đi thuyền, hai là di vơng. Nhưng nghĩ xem: một vị Đại tướng mà đi thuyền coi sao được, xoàng quá. C̣n vơng ư? Vơng th́… đàn bà quá, yếu quá c̣n ǵ là hùng khí. Vậy đó, nên tôi quyết định dứt khoát là cưỡi ngựa. Đang đứng bên các bạn, đột nhiên trong đầu tôi lóe sáng lên hai câu thơ mà tôi yêu thích nhất: "Áo chàng đỏ tựa ráng pha, ngựa chàng sắc trắng như là tuyết in". Không! Không chỉ là lóe sáng, mà c̣n vọng trong tai tôi rơ mồn một. Đúng: binh phục kiểu Pha Lang Sa mầu đỏ chói, cỡi ngựa kim trắng như tuyết. Và muốn vậy th́ ắt là phải đi lính cho Lang Pha Sa rồi đó, nhưng sá ǵ gian khổ. Tôi tự hẹn… Chớ nếu không đi lính cho Đại Pháp làm sao được làm Đại Tướng! Đây là tôi bàn bạc với các bạn trai, chớ tụi bạn gái th́ lắc đầu, lè lưỡi và luôn luôn chế giễu tôi, nhắc nhở tôi: "Thứ con gái mà đ̣i làm Tướng". Tôi cáu lắm song bất chấp. Tụi nó th́ biết ǵ về cái hoài băo to lớn đẹp đẽ của ḿnh! Sau khi cúi đầu thật thấp trước mặt thầy tôi để làm cái gương sáng chói cho lũ học tṛ lau nhau lên bảy, tôi lại đĩnh đạc tiến lên kệ, nhẹ nhàng đặt mấy món quà xuống bàn, lí nhí vài câu nho nhỏ với thầy - v́ cảm động quá - Rồi th́ b́nh tĩnh lại, tôi quay xuống đám lau nhau đó để ban huấn từ. Cam đoan là dù mũi đang tḥ ḷ, chúng cũng không lau v́ mải lắng nghe tôi. Trời ơi! Các bạn không tin ư! Đây này: trong ba năm học ở trường làng, tôi luôn đứng đầu môn luận văn (thời đó gọi là Rédaction Annamite) chớ phải lơ mơ đâu. Và tôi cũng rất dạn dĩ, dù là ở lớp Đồng Ấu, mà mỗi lần thầy gọi lên bảng đen tức th́ tôi vừa đi vừa nói: "Je vais au tableau" một cách rất là Carnot! Đó, cứ cái cung cách đó, thành tích đó, sao tôi lại không có triển vọng trở thành một Carnot Annamite! Chắc các bạn cũng muốn biết tại sao tôi đặc biệt yêu quư thầy lớp nhỏ nhất? Có ǵ lạ đâu, v́ thầy chính là người Thầy đầu tiên dạy tôi 2 lần 1 là 2, 2 lần 2 là 4, tập cho tôi cầm cán bút gạch hàng rào, mắm môi, mím miệng tô chữ i, chấm cái dấu cho tṛn, hất cái đuôi chữ sao cho khéo. Thầy không quá trẻ và quá dữ như thầy Hiệu Trưởng, không quá già như thầy lớp Tư, hiền lành đến nhu nhược, mặc cho lũ học tṛ tai ác trêu những đứa khù khờ. C̣n nữa, cái mà tôi yêu thầy nhất là thầy luôn bênh tôi mỗi khi có mấy đứa đem tôi ra chế giễu: - Ê! L. Tên tṛ sao mà dài dữ vậy, hả? Hay: - Cả trường này không có đứa nào có tên dài ngoằng kỳ cục như tṛ: Ǵ mà Công - Tằng - Tôn - Nữ - Thị - L... Hoặc: - Đồ con bất hiếu, khác với họ cha! Khi th́: - Không Lê, không Nguyễn, không Trần. Mà là Tôn Nữ Công Tằng... lê thê... (Anh bạn quỷ này sau là nhà thơ! Và đă hy sinh trong thời chống Pháp). Tôi đâu phải thứ mít ướt, nhưng không thể nào trả đũa lại khi trêu về vấn đề này. Thật là những câu độc ác - dù họ vô tâm - của bạn đồng học mà tôi tin rằng các văn sĩ thời ấy sẽ viết là "những mũi dao nhọn đâm vào quả tim non" của nạn nhân, tức là tôi. Trong lúc tôi đỏ mặt tía tai, nước mắt mọng lên mi mà không dám khóc, sợ bị giễu thêm, th́ may thay 10 lần có đến 8 lần thầy tôi bước đến cứu đứa học tṛ khốn khổ. - Đừng có trêu chọc bạn như vậy, các con! Không phải L. khác họ với cha đâu, mà đó là một cách đặt tên họ của Hoàng Tộc... - Thưa thầy, Hoàng tộc là cái ǵ? Thầy tôi kiên nhẫn giải thích ngọn ngành, nào Hoàng, Ưng, Bửu, Vĩnh... Vài anh to đầu mà cũng nghểnh mặt lên, có vẻ "ngán" cái dây mơ rễ má Hoàng Tộc của tôi... trong chốc lát. Rồi sau đó lại tái diễn khi vắng thầy.
Tận giờ đây, tôi vẫn nhớ như in lúc thầy gọi tôi đến gần và giọng thầy trầm buồn rơ rệt v́ tôi cứ giữ mức trung b́nh cỡ gần đội sổ - chẳng là thầy biết tôi có thể đứng cao hơn: - Này L.! Con nhác học quá! Thầy thấy con rất thông minh mà! Cớ sao con chỉ ưa và chỉ giỏi có môn Dictée với Rédaction thôi? Phải chú trọng môn Toán nữa và... Đừng làm thầy buồn chứ! Tôi xúc động gần khóc, tự hứa sẽ đứng cao hơn trong tháng tới. Quả nhiên, từ 24 lên hạng 8, hạng 6, rồi hạng 4, vào tháng thứ ba sau lời Thầy. Tôi được lănh một cái Tableau D'honneur (bảng Danh Dự) đỏ chói. Thầy rất hài ḷng, xoa đầu tôi làm tôi phổng mũi lên, nh́n mấy anh đồng môn to đầu (có anh 15 tuổi chớ ít ǵ!) bằng đôi mắt khinh thị như ngầm nói: "Đó, giễu ta đi! Ta giỏi ghê không, tại ta không thèm học, chứ ta đâu có dốt!". Nhưng chỉ được chừng đó thôi. Hễ thầy quên tôi ít lâu là tôi trở về cứ điểm cũ: gần đội sổ. Tôi tự chống chế với luận điệu ngoan cố thế này này: "Ủa, kỳ chưa? Chuyện ǵ mà hành xác ta hoài? Ta đă cố gắng đạt một cái tableau rồi đó! C̣n đ̣i ǵ nữa! Bắt ta cố gắng hoài để chi! Mệt ta quá! Ngoài băi biển có nhiều ốc ruốc lắm, nước th́ trong, mấy tṛ chơi nhảy dây, đánh thẻ nhảy ḷ c̣ th́ vô cùng hấp dẫn. C̣n mấy cây me sau trường th́ đầy trái chín, keo ngoài bụi cũng có chua đâu! Thầy muốn biết sức học ta th́ ta đă cho thầy thấy đó! Đừng nhiều chuyện! Ta học sao kệ ta, miễn ta được lên lớp là đủ rồi, ta biết ta lên lớp được, ta không thèm chăm chớ đâu có dốt. Trong lớp có đứa nào vừa lên bảng đen vừa dám nói "Je vais... như ta chưa?". Đang nghĩ lan man bỗng chợt nhớ dạo này thầy hay săn sóc K., một bạn gái rất giỏi toán của lớp tôi. Tại sao thầy bất công vậy? Sao thầy chú ư đến K. hơn tôi! Sao thầy không biết rằng v́ muốn vui ḷng thầy mà tôi đă hy sinh(!) ba tháng ṛng! Đáng lẽ thầy phải thấy là tôi can đảm, cố gắng và thương thầy biết bao! Mà thứ toán th́ danh giá, quư báu ǵ? Sự ganh tị chen lấy cổ tôi, thêm một lư do nữa để tôi lơ là việc học để trù thầy: không chú ư đến tôi! Lan man, tôi nghĩ thêm: rồi đây, tôi sẽ trả thù thầy đáng đích. Một ngày kia tôi làm Đại Tướng, tôi sẽ trả ơn thầy, dù thầy đă xử tệ, đă quên tôi. Chắc chắn là đứa học tṛ giỏi toán kia sẽ rất bạc bẽo, sẽ quên thầy. C̣n tôi th́... thầy sẽ ân hận cho coi. Thầy sẽ ân hận! Tôi lại càng dở toán hơn! V́ tôi khinh môn toán vô cùng! Tôi viện đủ lư do để yên tâm nhảy ḷ c̣, ra biển, đánh thẻ, bôi nhem nhuốc vào vở toán, không chút e dè, kiêng nể. Tôi học chừng chừng, chỉ khỏi đứng chót mà thôi.
Thuở ấu thơ, tôi có nhiều mộng đẹp. Tôi không hề nghĩ là ḿnh khó mà thành Đại Tướng, cơ hồ quên bẵng đi ḿnh là con gái nữa ḱa. Tháng năm chồng chất, mới đó mà hơn 50 năm qua. Tôi phải thôi học v́ mẹ mất lúc chưa qua tiểu học dù tôi có được học bổng hẳn hoi. Cho tận lúc tôi 25 tuổi, có chồng con, quay tít trong bổn phận tôi chưa có lúc nào chợt nhớ đến thầy cũ, trường xưa. Vả lại, tôi đâu được là Carnot để cưỡi ngựa kim, dừng lại từ xa đi bộ đến trường thăm thầy cũ! Thật ra, Mũi Né không phải quê tôi, nhưng tôi đă trải qua tuổi thơ ở đó. Những năm sau này, cứ mỗi năm qua, tôi lại cảm thấy nhớ nôn nả, ước ao được quay về để thăm thầy. Niềm ao ước đó lớn măi lên... không nguôi khuây, quên lăng. Tôi phải về: tôi phải thăm thầy tôi! Nhưng tôi bỗng giật ḿnh: hơn 50 năm, biết thầy c̣n không? Rồi tôi lại tự chống chế rằng chắc thầy cũng như ba tôi. Ba tôi nay đă 90 mà vẫn khỏe mạnh. Tại sao thầy tôi không khỏe mạnh? Thầy ở xứ biển, không khí trong lành... Ôi! Tôi cảm thấy ḿnh như cái cây bị chặt đứt rễ, bị đào tróc gốc nếu không được một lần trong đời quay lại với trường xưa thầy cũ. Và tôi t́m mọi cách để được trở lại Mũi Né thăm thầy. Quả là không dễ dàng ǵ. Tuy vậy, cuối cùng tôi đă thực hiện được ư định chém sắt chặt đinh ấy - ư định mà tôi nuôi dưỡng trong ḷng như người khách dạ hành nuôi ngọn lửa âm ỉ giữa đêm khuya - vào một sáng kia. Từ sài G̣n đi xe đ̣ ra Phan Thiết th́ đă xế rồi, dù tôi nôn nả cũng phải ngủ lại một đêm cho đến sáng hôm sau mới t́m ra bến xe đi Mũi Né. (V́ quả thật tôi không dám tin là sẽ gặp thầy nên tôi rủ một cô bạn cùng đi nếu như thầy không c̣n nữa th́ sẽ đỡ buồn khi trở về). Một người khuyên tôi: không nên ra Mũi Né lúc này, đường xấu lắm. Chờ ít lâu nữa, đường sửa xong… Trời ơi! Tôi đă vượt mấy trăm cây số từ Sài G̣n ra đây, giờ lại sợ đường xấu ư? Tôi nóng ḷng lắm, không chờ đợi được, 23 cây số chứ 230 cây nữa tôi cũng cứ đi. Đường xóc! Được! Tôi c̣n giữ được hùng khí trong ḷng. Tôi giữ nguyên t́nh cảm với người thầy đầu tiên của tôi mà! Và rồi, kỳ diệu làm sao. Tôi gặp lại K., cô bạn giỏi toán mà lúc nhỏ tôi luôn ganh tị và khinh bỉ môn nó giỏi. Nỗi vui được cầm tay bạn cũ, nh́n mái trường xưa khiến tôi như một con loi choi. Tôi hỏi bạn đủ chuyện, nói đủ thứ, nhưng tôi dè dặt chưa dám nhắc đến thầy cho đến một lúc sau. Tôi hỏi bạn: - Tao muốn đi thăm các thầy cũ của ḿnh. Tao chắc là các thầy… Tôi không dám nói hết ư nghĩ, làm như nói đến th́ sự lo sợ sẽ thành sự thật. Bạn tôi đủng đỉnh cho biết thầy Hiệu trưởng đă dời đi chỗ khác từ lâu. Thầy lớp Tư cũng vậy, chỉ c̣n thầy lớp Năm… (Dĩ nhiên tất cả đă về hưu). Tôi ngắt lời nó: - Đưa tao đến nhà thầy! Đi! K. ỡm ờ: - Đi đâu giờ này, nắng chết! - Sợ nắng th́ chỉ tao đi! - Mà thầy đâu đây mà đi? - Quỷ chưa! Nói vậy là sao? Thầy c̣n...? Tôi hỏi dồn, nó lại đủng đỉnh: - Thầy ở trong Phan Thiết! Tôi như người cất đi gánh nặng, nhưng tôi cũng cằn nhằn nó: - Sao không nói từ đầu làm ta hết hồn... Mà này, lần cuối K. gặp thầy lâu chưa? Tôi hỏi với sự hồi hộp. - Ta đă nói thầy c̣n sống là c̣n sống mà! Hăy tin ta! Người Toán học không có dài lời, quanh co như bọn nhà văn đâu! Tuy tôi hơi phật ḷng v́ cái giọng đốp chát sống sượng ấy nhưng tôi lại rất hài ḷng về tin thầy tôi. Tôi nh́n đồng hồ tay: 11 giờ. Và tôi nắm tay cô bạn đồng hành, giục: - Bây giờ ḿnh trở vào Phan Thiết đi! - Đừng có điên! Mai đi cũng được. Đi đường mệt nhoài, phải ăn uống nghỉ ngơi với chớ! Thầy c̣n đó, mất đi đâu mà sợ? - Ta không mệt - tôi gắt bạn - Ta cần gặp thầy! - Có cá tươi, ăn cơm rồi tính sau. Nếu không ở lại th́ xế sẽ đi! L. không mệt nhưng c̣n cô bạn? Sao mà L. bất nhă đến vậy! Cũng không giới thiệu... Tôi ngượng v́ thấy K. nói đúng quá, vội vàng quay sang xin lỗi cô bạn. Và giới thiệu hai bên với nhau, đoạn hỏi ư cô. Cô nói: - Em th́ sao cũng được, tùy hai chị thôi. Sau cùng th́ chúng tôi quyết định: ăn cơm trưa với K. xong sẽ ra xe! Tôi nhất định không ở lại, biển trong, cá ngon! Đồng ư nhưng xin hẹn dịp khác. Tôi giở sổ tay ghi địa chỉ thầy, hỏi đi hỏi lại và c̣n dặn cô bạn nhớ giúp nữa. Chỉ e ḿnh ghi lộn v́ xúc động. Đưa hai đứa tôi lên xe, K. cứ phàn nàn: - Mấy chục năm mới gặp nhau mà làm như nước sôi, ta đă nói thầy c̣n đó mà nôn dữ. Tôi cười cầu ḥa, xin lỗi và hẹn. Ḷng phơi phới trong lúc bên cạnh tôi cô bạn ngáp dài. Tuy vậy, để quên mệt nhọc và buồn ngủ, cô trêu tôi: - Chị làm em tưởng như chị là kẻ đắm thuyền vừa vớ được tấm ván, kẻ hà tiện bắt được hũ vàng. Cứ coi cái cách chị biểu lộ sung sướng như con nít. Chị đấm thùm thụp vào lưng chị K. chị nói không ngớt... là em hiểu... - Nếu có thể, cô nên ví chuyến đi này như người ngồi cặm cụi nặn cái kiềng đất ba chân đem nung lên. Anh ta sẽ sung sướng biết bao nếu nung xong nó vẫn nguyên vẹn ba chân. C̣n nếu rủi nó găy mất một chân th́... - Đúng đó! Chị đă gặp lại bạn cũ, thấy được trường xưa - tuy mới tân trang - nhưng nếu chị không gặp thầy, người thầy đầu tiên của chị th́ em biết chị sẽ buồn, rất buồn.
Gần bảy giờ tối, cái xe cà tàng mới đưa chúng tôi về đến Phan Thiết. Tuy đói meo, chúng tôi đón xe về nhà trọ rửa ráy qua loa, thay quần áo rồi hộc tốc đi xích lô đến nhà thầy tôi. Thông cảm sự nóng ḷng của tôi, cô bạn không phàn nàn ǵ cả, tôi thầm cảm ơn nhưng không nói ra lời được v́ tâm trí vẫn bị chi phối lo sợ vẩn vơ. Xuống xe cô bạn nhanh nhẹn tiến vào trước. Và, trời ơi! Tôi nhận ra ngay thầy tôi đang ngồi trên cái phản gỗ kê ở góc nhà, vẫn khuôn mặt phúc hậu. Vầng trán sáng sủa ấy, đôi tai hơi to ấy, chỉ có đôi mắt không được tinh anh như lúc tôi c̣n nhỏ. Thầy tôi mặc bộ bà ba trắng chứ không phải áo dài xuyến mông mốc đen. Dưới chân thầy tôi là đôi dép nhựa chứ không phải đôi guốc ṃn vẹt gót có thể dùng đánh vảy cá, như học tṛ vẫn giễu. Sau hơn 50 năm xa cách, tôi vẫn nhận ra thầy trong phút đầu tiên gặp lại. Thầy tôi lên tiếng trước: - Hai cô hỏi nhà ai? Cô bạn thấy tôi lúng túng, đứng lặng, liền đỡ lời: - Thưa thầy, chúng con t́m nhà thầy. Thưa thầy có phải là thầy Th.? - Đúng, tôi là thầy Th. đây. Mà hai cô là ai! Cô bạn đẩy tôi đến trước và giục nho nhỏ: "Nói lên đi chớ, hay chưa?". Tôi vẫn bàng hoàng, đứng lặng, nghẹn cả thở, cả lời. Cô bạn phải nói thay: - Thưa thầy, bạn con là học tṛ cũ của thầy, đến thăm thầy! - Học tṛ cũ! Tội chưa! C̣n nhớ thầy à! Thầy đă về hưu mấy chục năm mà c̣n nhớ!! Học năm nào? Đă lấy lại b́nh tĩnh, tôi trả lời: - Thưa thầy, con học thầy năm 1936, ở trường Khánh Thiện... Mũi Né! - Thiệt là thầy không nhớ... Lâu quá rồi. Tên con là...? Học tṛ đồng... - Dạ con là L. (thấy thầy vẫn chưa nhớ ra, tôi tiếp) dạ con là Công Tằng Tôn Nữ Thị ... Thầy "a" lên một tiếng, rồi một nụ cười rạng rỡ trên khuôn mặt già nua của thầy tôi và đôi mắt thầy chợt lóe sáng lên: - Thôi! Khỏi nhắc! Thầy đă nhớ ra rồi! Con là đứa bị trêu chọc v́ cái họ dài ngoằng... Và cũng là đứa kiêu ngạo, thông minh nhưng nhác học nhất. Đúng chưa nào? Tôi cúi đầu, không nói lên lời: mắt tôi mờ đi, nhưng tai vẫn vọng lại tiếng nói thầy: - Sao con biết thầy ở đây mà t́m đến, ai chỉ cho con? - Dạ, chị K. đó thưa thầy. Cô bạn lại nói thay tôi. - À, đó cũng là một học tṛ giỏi, giỏi Toán. Vậy ra con đă cất công ra tận Mũi Né t́m thầy! - Dạ, đúng vậy đó, thưa thầy! Và chị ấy sốt ruột, không chịu đợi đến mai nên trở về ngay trưa nay. Dạ, xe vừa mới đến là chúng con... Như được bạn tiếp sức, tôi trở nên hoạt bát hẳn: - Thưa thầy, con nghe thầy Hiệu Trưởng đổi đi xa, thầy lớp Tư cũng đă mất, c̣n thầy…. Nhưng con lo quá, chỉ sợ… v́ K. gặp thầy cũng đă lâu… Bây giờ th́ tôi lại nghẹn nữa. Tôi ngồi im. Không c̣n nhớ chúng tôi ngồi xuống từ lúc nào. Tôi chếnh choáng, nhẹ hẫng trong một cảm xúc phơi phới, lâng lâng, rất diệu kỳ khó tả nên lời. Cô tôi cũng vừa từ nhà trong bước ra, ngồi cạnh chồng. Cô tôi thay chồng lần lượt hỏi đến gia đ́nh, con cái, chức nghiệp, nhất nhất đều được bạn tôi thay tôi trả lời tỉ mỉ. C̣n tôi, tôi cứ im lặng mà tận hưởng cái cảm giác tuyệt vời hiếm có trong đời ḿnh. Tôi như mê đi, như sống lại cái thời thơ ấu cũ, thời ao ước trở nên vị Tướng như Tướng Carnot sống lại cái mộng trẻ con của thời xa ấy! Không có ngựa kim lông trắng tuyết, không binh phục đỏ ráng pha, không ngựa và đoàn tùy tùng… Tôi đă đi trên những chiếc xe xộc xệch, xóc nẩy tung người lên nhưng may thay: có cô bạn rất tế nhị, rất cảm thông tấm ḷng của đứa học tṛ về thăm thầy cũ… Cô luôn luôn bên cạnh giúp tôi đủ kiên nhẫn, vững ḷng. Chợt tôi sực nhớ ḿnh đă đến với hay tay không th́ cũng là lúc cô cho tay vào giỏ xách, lôi ra một gói bọc nilông: có 2 hộp trái vải trong đó, đặt lên bàn. Tôi chỉ biết đưa mắt thầm cảm ơn cô. - Các con đến thăm thầy, thầy cô mừng lắm, quư lắm rồi, mua sắm làm chi tốn kém! Lại lời cô. Tôi tự hỏi thầm: phải chăng thầy tôi cũng xúc động như tôi không sao nói được thành lời ư nghĩ của ḿnh! Thầy không nói, nhưng thầy ghi nhận tất cả những lời của bạn tôi và của cô tṛ chuyện. Một giờ trôi qua, mà sao tôi thấy nó như tia chớp. Bạn tôi nh́n đồng hồ sau khi nó ngân lên mấy tiếng. Tôi đứng lên, chào thầy cô, thầy cô đưa hai đứa tôi ra tận cửa. Với giọng trầm trầm của người già, thầy nói với tôi: - Thầy rất mừng là học tṛ thầy không đến nỗi nào! Hăy giữ vững thiên lương! Thầy rất sung sướng được gặp con. Có lẽ đây là lần cuối cùng thầy gặp một học tṛ cũ làm thầy vui… V́ thầy già quá rồi, thầy xuưt xoát tuổi ba con đó chứ ít đâu. Cô tôi th́ nhắc lại "Cảm ơn con" và chúc chúng tôi lên đường b́nh an. Mắt tôi nḥe đi qua màn nước. Ngoài trời mưa rây nhẹ và ḷng tôi cũng nhẹ lâng, thấy đi dưới mưa rây sao mà thú vị không thể tả. Tôi nắm chặt tay bạn, nhưng chưa kịp nói ǵ th́ cô nói trước: - Đừng có cảm ơn em! Hăy đưa em đi ăn cháo vịt, và bảo họ dọn rất nhiều gan như đă hứa! - Một trăm cái gan vịt tôi cũng đăi cô! Để đền ơn cô... Chúng tôi cùng cười to, sảng khoái. Chính tôi cũng ngạc nhiên v́ tiếng cười của ḿnh sao trong trẻo, trẻ trung và hồn nhiên, mà đă lâu ḿnh chưa được vui như vậy.
Về đến Sài G̣n tôi thấy mạnh khỏe lên như được tiếp sức, mạnh khỏe hơn bất cứ chuyến đi nào từ trước đến nay. Tôi kể đi kể lại câu chuyện thăm thầy cũ với bạn bè thân sơ, kể cả tuần liền không chán. Và tôi hát vang lên. Giọng nói và tiếng hát của tôi y như của vị tướng hành quân vừa thắng trận. Đến nỗi các con tôi phải kêu lên: "Mẹ bữa nay trẻ lại cỡ mới năm chục tuổi xanh!".
25-10-1991 ~~oOo~~
NHỮNG NGÀY CẠN SỮA
Trong đời tôi, tiếng SỮA quả là tiếng đáng viết hoa v́ nó đóng một vai tṛ quan trọng. Thoạt nghe qua có vẻ buồn cười thật đấy: một đứa bé mồ cô mẹ quá sớm, phải sống nhờ vào sữa hộp Con Chim qua sự trung gian của chai và núm vú cao su mà lại thiết tha đến vấn đề sữa! Dĩ nhiên, tôi xin thưa rơ, thứ sữa tôi quan tâm đến là thứ sữa người, do người tạo ra. Công b́nh mà nói, không phải nhà trường đă dạy tôi điều đó, tôi cắp sách đến trường quá ít, những ngày đó đâu chỉ đủ đếm trên các đầu ngón tay. Tôi c̣n bận nhiều công việc thiết thực hơn việc học. Cũng phải công b́nh mà nói rằng vào mùa hè tôi khá rảnh rang, hiếm nỗi thời gian này, thời gian mà cậu mợ và các anh chị tôi đi nghỉ mát lại nhằm vào lúc nhà trường đóng cửa. Như vậy, tôi c̣n mong sách đèn làm sao được? Nghĩ có oái ăm không? Khi ḿnh bận th́ họ dạy, khi ḿnh rảnh th́ họ nghỉ dạy; ức quá! Mà thôi, chuyện đó không nên bàn ở đây, xin hẹn cùng các bạn vào dịp khác. Không giấu chi các bạn, thật tận đến lúc làm mẹ lần đầu tôi vẫn chưa đủ kiến thức, tŕnh độ để thấu triệt tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ. Nếu chuyện tôi nuôi con cũng tự nhiên, đơn giản như các bàn mẹ khác th́ có lạ ǵ mà dám táo gan kể ra đây làm rầy các bạn? Không! Chuyện của tôi quả có khác thường. Tôi xin thưa rơ đầu đuôi: nguyên cậu tôi có nhiều luận điệu lạ đời mà tuổi thơ chỉ biết ghi nhận những ǵ ngoài sức tưởng tượng chứ không thể nào phán đoán. Với tôi thuở ấy, cậu tôi là điển h́nh của sự thông thái tuyệt vời, chả thế mà ông thường kể vanh vách chuyện đông, tây, kim, cổ không hề vấp váp hay lật sách ra xem lại bao giờ? Tuy nhiên, ông thường mở đầu câu chuyện bằng ba tiếng trịnh trọng "theo trong sách" để tăng thêm phần long trọng. Hơn nữa, để ai nấy đều thêm hiểu rằng, ông một nho học, chữ nghĩa đàng hoàng, không phải như ai đó, hoa kiểu ăn ốc nói ṃ bậy bạ. Lại thành thực thưa luôn: cái tâm hồn thơ ngây, man dại của tôi lúc đó thật giống như khu rừng hoang mà những lời lẽ cậu tôi chính là những nhát ŕu khai phá đầu tiên. Đành rằng nhát ŕu hạ xuống quả có mạnh tay, quá mạnh là đằng khác, song đó cũng lại là chuyện mà tôi chưa muốn kể ra, e các bạn đợi chờ sốt ruột. Địa vị một đứa cháu mồ côi trong gia đ́nh sao mà nó nhỏ nhoi, khiêm nhường đến thế! Kỳ cục một điều, tôi vốn tự biết thân - dù không ai khuyên dạy - nên cố sức thu nhỏ ḿnh lại, càng nhỏ chừng nào càng tốt, song tiếc thay: không một ai hạ cố hiểu giùm thiện chí của tôi. Nổi tiếng là gan, bướng, ĺ, điêu, tóm tắt lại một câu: những ǵ tượng trưng cho cái xấu tôi đều có đủ. Tuy vậy, những tiếng đó và ngay cả những trận đ̣n tóe máu vẫn không đủ sức mạnh làm tôi đau đớn, tủi cực cho bằng khi tôi phải chịu đựng cái nh́n nửa thương hại, nửa chán nản của cậu tôi và phải nghe ông nói - cũng bằng giọng chán chường cùng cực: - Con bé này sau tất hỏng! Chậc! Mà bà c̣n đánh dạy nó làm chi chớ? (cậu tôi quay sang phía tôi thở dài một cái) chỉ thêm mỏi tay, nhọc xác. Đó! Bà coi, coi! Tôi có... Cậu tôi ngừng lại th́nh ĺnh, bỏ lửng lơ câu nói, thở dài sườn sượt. Tôi hiểu ngầm đoạn sau "Ừ! Tao chán, tao khổ v́ mày. Mày đúng là đồ bất trị, không ḥng cảm hóa được mày. Tấm giẻ rách c̣n dùng lau bụi, mày ư? Mày vô dụng. Đồ bỏ đi! Mày là gánh nặng của thân tao!" Vâng! Cậu tôi không nói rơ, song tôi hiểu hết, tôi hiểu hết! Tôi đứng lặng, mắt ráo hoảnh nhưng ḷng tôi đau tê dại, đau thấm thía... Được cái trời thương, tuổi trẻ vốn vô tư, nên sau đó ít lâu, buồn tủi nhạt đi, chỉ c̣n ngạc nhiên khi t́nh cờ cậu lại nh́n tôi, bằng cái nh́n cũ, nói: - Mày mà... cũng v́ ba bằng Tây cho nên nỗi. Ủa, lạ chưa? Ba thằng Tây? Chúng có liên quan ǵ đến đời tôi? Chúng trách nhiệm chỗ nào? Hay là... chưa chi óc tưởng tượng phong phú của tôi đă thêu dệt ra nhiều giả thuyết: Chúng giết mẹ tôi? Chúng đốt nhà tôi? Cướp của? Ôi! Một đứa trẻ như tôi, không một ai là người thân thuộc để tiện tâm sự, hỏi han mà phải t́m hiểu một chuyện như vậy, quả đau đầu hết sức! Tôi mang một ṭ ṃ, thắc mắc trĩu nặng trong ḷng. Khá lâu sau, tôi mới khám phá ra nguyên nhân. Trong câu chuyện cùng bạn bè, quyến thuộc, cậu tôi thường nhắc đến vấn đề sữa mẹ và ba thằng Tây. Vâng! Sữa và ba thằng Tây! Một đầu đề sốt nóng, cậu không bao giờ chán mỏi, nói hoài không cạn hết. Quả là chuyện hấp dẫn đối với tôi: - Coi đó, coi! Ba thằng Tây là tụi điêu ngoa, man trá: chúng cướp của giết người, hiếp dâm, xâm chiếm đất đai người ta, ác độc khôn lường, không tưởng tượng nổi. Có cái ǵ mà chúng chùn tay? Có tội ác nào mà chúng không làm được? Động lực nào thúc đẩy chúng? Biết tại sao không? Hả? Các người có bao giờ t́m hiểu hay không? Cậu tôi ngừng lại, dặng hắng một cái, cố ư chần chờ làm người chịu chuyện sốt ruột lên tiếng hỏi (như mấy anh trai làng nóng tính) hoặc cười hềnh hệch một cách vô ư thức như ông quản Hinh (một thứ người lười suy nghĩ) và giục: "Chịu! Giảng nghe coi!". Hoặc có thái độ lạnh lùng, không chút vồ vập như mợ tôi... Dù cho kẻ đối thoại thuộc hạng nào đi nữa, cậu tôi vẫn luôn luôn chừng mực: ông ngừng lại không quá lâu cho đến nỗi câu chuyện loăng đi, cũng không vội nói làm nó kém phần quan trọng. Ông ngừng lại đúng lúc cũng như nói tiếp đúng lúc: - Có ǵ mà không hiểu: Tụi tây có thằng nào được bú sữa mẹ đâu? Bạch chủng đâu phải giống người, chúng là loài quỷ! Hừ! Nuôi con bằng sữa súc vật trách chi về sau lớn lên đứa trẻ không có ḷng nhân? Thiệt mà! Tôi nói đâu sai đâu. Bây giờ bọn chúng c̣n định đầu độc cả dân tộc "An nam ta" bằng lối đó... Ông bỗng thở dài năo ruột, như tuồng có ư buồn thương, lo lắng cho dân tộc An nam ta gặp hồi xuống dốc, bị loài bạch quỷ đầu độc mà cứ ngu ngơ, không ai chỉ vẽ để tránh cái họa tày trời đó. Phần tôi, dân An nam xa lạ với tôi quá, tôi chỉ lo lắng cho thân tôi thôi, tôi đành bạo, mon men lại gần, bặm môi, hỏi cậu: - Thưa cậu, c̣n con, con đâu có bú sữa súc vật phải không cậu? Con bú... Con uống sữa chim, chim không phải súc vật, chim là... - Đồ ngu! - Cậu tôi ngắt lời tôi - ai nói mày bú sữa chim? Con chim là cái hiệu của nó, hiểu chưa? Ờ! Giả tỉ như người ta nói bánh đậu xanh hiệu con rồng th́ dài ḍng quá, nên người ta nói tắt bánh con rồng, như vậy đâu có nghĩa là bánh đó làm bằng thịt rồng? Sữa con chim là sữa ḅ hiệu con chim đó. Tao hỏi mày: chim làm ǵ có vú? Mà cho dù có đi nữa, nó nhỏ xíu làm ǵ có nhiều sữa? Mà dễ dầu ǵ bắt nó để ḥng lấy sữa? Tao thiệt chịu thua cái đầu óc đặc sịt của mày. Cậu tôi ngừng lại, thở phào một cái đoạn gằn từng tiếng: - Mày bú sữa con ḅ, nhớ chưa? Nghe rơ chưa: sữa - con - ḅ! Tôi sửng tốt, rụng rời toan cất tiếng nhưng nghẹn ngào không thốt ra lời, c̣n cậu tôi th́ chợt nhớ ra, ông quát: - Mà ai cho phép mày hỏi ngược lại tao, con kia? Con nít chỉ nghe thôi, nghe chửa? Dám cả gan... Tôi cảm thấy tứ chi rũ liệt, choáng váng mặt mày, song cậu tôi như đă quên phắt đứa cháu bất hạnh đang đứng chôn chân trước mặt ông. Nhấp ngụm trà thấm giọng, cậu hùng hồn đem điển tích ra chứng minh cho lập luận của ḿnh: nào Tần Thủy Hoàng không được bú mẹ nên ông ta trở thành người tàn bạo nhất trong lịch sử v́ cảnh núi xương sông máu không làm ông ta động đến từ tâm - mà ông ta làm ǵ có từ tâm để động? - Rồi thầy Mạnh và Đức Khổng thuở xưa bú mẹ cho đến khi các ngài lên bốn! Chúa Cứu Thế cũng bú mẹ! C̣n Đức Phật Thích Ca tuy mẹ chết sớm nhưng ngài may mắn có bà d́ làm nhũ mẫu! (cậu tôi không nói rơ khi bà d́ nuôi cháu như vậy, bà đă giao con bà cho ai nuôi? Hoặc để ở đâu? Hay nuôi con chung với cháu? Hay là cho con bà bú sữa súc vật? Điều này chắc chắn không có, ai mà đành hy sinh sữa ḿnh cho cháu, bỏ con? Nhưng tôi đâu đám hỏi ngược lại, dù tôi muốn biết điều này lắm và tôi ao ước có được bà d́ như thế biết chừng nào!). Trong lúc tôi ngẫm nghĩ về bà d́ của Đức Thích Ca th́ câu chuyện cậu tôi kể đă từ phương đông nhảy sang phương tây: bạo chúa Nê Rông cũng không được bú sữa mẹ. Uy Lịch khôn ngoan, sáng suốt vượt qua muôn ngàn nguy hiểm biết tại sao không? Mẹ ông săn sóc ổng rất kỹ càng. Mà ngay nước An nam cũng không thiếu bậc kỳ tài: Đức Thánh Trần và ông Trạng Quỳnh đều bú mẹ cho đến khi biết đọc kia đấy. Tóm tắt lại, những bậc hiền nhân quân tử trên thế gian này đều bú mẹ hết thảy! Và thảy thảy những kẻ hung ác, bạo tàn, giết người không gớm tay đều không có bú mẹ ngày nào cả. Tôi mê man "uống" những lời vàng ngọc từ cái miệng uyên bác của cậu tôi tuôn ra, không biết trời đất là ǵ nữa, quên luôn thân phận hèn mọn của ḿnh. th́nh ĺnh, cậu tôi lại như chợt thấy tôi, ông chiếu cái nh́n hờ hững vào tôi một giây lâu, nói tiếp: - Cổ nhân đă nói con người là vạn vật chi linh, mà theo trong sách th́ hết thảy phi cầm, tẩu thú chỉ loài bốn chân là loài hạ đẳng. Ngu như ḅ! Ai cũng nhiếc câu đó không nghe thấy đó ru? Vậy mà hay, lũ quĩ đó lại dùng sữa ḅ đem qua bán cho ḿnh nuôi trẻ, mà ḿnh cứ ngu muội nghe theo, th́ cái cơ dân An nam tuyệt diệt ở ngay trên chót mũi chớ đâu xa mà không để ư? Tôi rùng ḿnh, nghe ớn lạnh từ chót mũi lan khắp toàn thân, gai ốc nổi lên sau những lẽ minh bạch, xác đáng của cậu tôi, con người thâm nho, học nhiều, hiểu rộng. Là cháu ruột ông, tôi đâu dốt chữ nho cho lắm? (dù tôi không được hân hạnh làm bạn với cây bút lông qua một ngày nào). Trong nháy mắt, tôi hổ thẹn không kể xiết: tôi nhớ tôi từng khoe khoang với lũ bạn chăn trâu của tôi, nói tôi khôn sớm nhờ mẹ tôi mất sớm, tôi được uống sữa chim của Tây vô hộp. V́ chim là loài thượng cầm. Khi chúng ngạc nhiên tṛn mắt không hiểu thượng cầm có nghĩa ǵ, tôi giải thích rành rẽ: thượng là cao, cầm là chim; thượng cầm là chỉ loài chim bay trên cao, sang trọng, cao thượng! Được thể, tôi hí hửng tán rộng thêm ra là ngoài thượng cầm c̣n có hạ thú tức là loài ḅ, trâu, heo, ngựa, loài thú bốn chân, thấp thỏi, lè tè dưới đất - tôi chỉ tay vào con trâu đang cỡi - cả đời chỉ làm tôi mọi cho người ta. Tôi ví dụ thêm: trâu ḅ đi cày, ngựa bị người ta cỡi, kéo xe, heo bị ăn thịt... Lũ bạn quê mùa, tầm mắt có thấy ǵ hơn đám ruộng, bầy trâu? Chúng không ngớt thán phục cái tài hay chữ của tôi làm tôi hứng khởi thao thao như thầy giáo giảng bài. - Thượng cầm c̣n gọi là phi cầm, phi là bay, cầm là chim cũng như hạ thế c̣n gọi là tẩu thú, tẩu là chạy... Cứ cái đà đó chúng nghe không ngán tai, tôi nói không mỏi miệng. Chốc chốc, tôi thêm vào ba tiếng theo trong sách làm chúng phục thêm, c̣n tôi, tôi giật ḿnh cảm thấy ḿnh giống ông cậu uyên bác một cách bất ngờ. Chao! Cái tài ăn nói của tôi! Và ngồi trên lưng trâu tôi bỗng cảm thấy nhẹ tênh chừng như ḿnh hóa thành chim vút tận lưng trời vậy! Bây giờ đây, thế là hết: tôi c̣n mặt mũi nào nh́n mặt các bạn tôi? Tôi tựa như con vật sặc sỡ vừa bị vặt trụi lông, bày tấm thân ghẻ lở xấu xa trước mắt mọi người... Trước nay tôi chỉ bị coi như súc vật. Song những lời lẽ của cậu tôi đă làm cho tôi cảm thấy ḿnh là... có thể vậy sao, trời? H́nh như đất sụt dưới chân tôi, ṿm trời thoắt sầm tối lại. Chẳng chút hay biết về sự giao động ghê gớm trong ḷng tôi, cậu tôi vẫn tiếp tục nói về các vĩ nhân thế giới, ông kể ra nhiều tên lạ, nhiều chuyện hay xung quanh các vị đó, ông đưa ra nhiều bằng chứng; song tôi không c̣n tha thiết nữa. Tôi chỉ mang máng nghe đến tên Thánh Găng Đi rồi đôi tai tôi ù đặc lại. Tôi hết tiệt cả ṭ ṃ, thích thú. Ôi! Uy Lịch mà chi? Nê Rông mà chi? Thánh Trần mà chi? Cả Găng Đi nữa, biết để làm chi chớ? Các vị đó có đoái hoài đến đứa trẻ khổ sở này đâu? Đứa trẻ bạc phước, côi cút chỉ có một điều để an ủi, một chút "ảo tưởng kiêu sa" là được nuôi bằng sữa giống thượng cầm cao quư mà rốt cuộc điều đó lại không phải sự thật. Tôi như kẻ từ chín tầng mây đột nhiên bị rơi tơm xuống vực sâu! Chao ôi! Cái sự thật quá phũ phàng, trắng trợn: phải! Tôi không hề được uống sữa chim, tôi sống nhờ sữa ḅ, giống thú hạ đẳng, ngu si, bẩn nhất trong loài thú. Cậu tôi tại tiếp: - Tục ngữ ta có câu: yêu cho roi cho vọt, ghét cho ngọt, cho bùi (ông ngừng lại, rít một hơi thuốc lá, để sự quan trọng của lời ḿnh đủ th́ giờ thấm vào đầu óc người nghe). Đúng lắm! Ngọt cho lắm vào! cái văn minh vật chất nó hại dường kia, mà khốn thay! Nào ai hay biết, cứ ù ù, cạc cạc, tin, nghe ba cái thằng Tây... Câu chuyện đang xuôi theo cái trớn mạt sát ba thằng Tây, bỗng cậu tôi ngưng lần nữa, điểm một ngón trỏ vào chị con gái đứng gần ông nhất, nghiêm giọng quát lớn: - Liệu hồn! Sau này học thói văn minh rởm nuôi con bằng sữa ḅ th́ tao giết tươi, nghe chửa? Và câu chuyện được lặp lại nhiều lần mỗi khi cậu tôi đang tṛ chuyện mà các chị lẩn quẩn gần ông - cậu tôi vốn có nhiều con gái - cậu tôi không bao giờ nói với tôi câu ấy, cậu cho là tôi không đáng được nhận những lời giáo huấn của ông. Dù vậy, cậu đâu có quyền hạn làm cho tai tôi điếc đặc, không nghe chớ? Từ đó, mỗi lần cậu tôi chiếu cái nh́n sâu và sắc vào tôi, cái nh́n nửa thương hại, nửa chán nản, tôi liền hiểu ông muốn nói thế này: "Con kia! Rơ tội cái thân mày! Mày mà rắn đầu, lỳ lợm, vô phương cứu chữa chỉ v́ mày bất hạnh mất mẹ quá sớm, phải sống bằng thức ăn của loài thú hạ đẳng, ngu si đó mà. Bây giờ, cái thú tính nó xâm nhập tận xương, tận tủy mày rồi, tao xót ḷng đau ruột lắm nhưng biết làm sao cứu nổi mày? Biết làm sao?". Tôi đă hiểu, tôi hiểu quá. Y như hàn thử biểu gặp lành, ṭ ṃ giảm xuống, trong khi buồn khổ tăng lên tăng măi không ngừng. Một lần, câu chuyện đang diễn tiến đến cái đoạn cậu tôi điểm một ngón tay vào trán con gái, nghiêm giọng quát: "Liệu hồn! Sau này học thói..." th́ mợ tôi ngồi gần đó, cười nhạt ngắt ngang: - Ấy! Cháu ông nó nói rồi: sau này nó sẽ nuôi con bằng sữa nó đó! Lời giáo huấn của ông có hiệu quả rồi đó! Mừng đi! Cậu tôi quay phắt lại, mất cả tính từ tốn chậm răi hằng ngày, mặt cậu đỏ bừng làm tôi sợ thay cho mợ tôi, chắc thế nào cũng bị cậu tôi khiển trách về những lời mỉa mai đó (và biết đâu ông không đoái thương đứa cháu bạc phước mà ban cho vài lời an ủi đă thấm nhuần lời gia huấn của ḿnh). Song tôi đoán sai bét: chao ôi! Cậu tôi biểu lộ giận dữ bằng những lời lẽ như sau: - Bà điên rồi hả? Ai nói tới con đó? Ai dạy dỗ nó? Tôi nói là nói lũ con của bà ḱa! Nghe rơ, hử? Con đó rồi sau này... Cậu tôi không nói hết, c̣n tôi, tôi cần chi phải nghe hết, tôi đă hiểu rồi. Ư tại ngôn ngoại mà! Mặt tôi rắn đanh lại, trơ ra tựa ḥn đá vô tri. Bằng vào nét mặt tôi lúc đó, cậu tôi lại được dịp thích thú v́ chứng tỏ là lời ông tiên đoán về tôi giống như lời thánh sống: - Đó, nh́n coi, coi! Coi cái mặt nó ḱa! Có con người nào mà... ừ! Có con người nào mà tệ đến mức đó không? Hả? Có không?
Trong đêm vắng tôi nằm trằn trọc, khóc. Nước mắt bị ngăn chặn cả ngày trời được dịp tuôn ra như suối... Khóc chán chê, khóc hả rồi, tôi thấy tủi thân và buồn khổ cũng tan mất tự bao giờ không kịp nhận ra. Tôi nghĩ ḿnh vẫn là người như kẻ khác, ḿnh không biến thành súc vật đâu mà hăi. Ḿnh ở vào một trường hợp ngoại lệ, tại mẹ chết nên ḿnh phải uống sữa con chim, quên, sữa ḅ hiệu con chim, vậy ḿnh không bị... người nào có mẹ mà mẹ không cho bú như tụi Tây kia, mới bị... Tôi không phủ nhận lời cậu tôi. Ông nói ǵ tất đúng, song cậu tôi chưa xét kỹ trường hợp tôi (chắc ông quên?). Nhất định, sữa ḅ không hủy diệt nhân tính của tôi đâu. Qú mọp trong bóng tối, tôi chấp tay thành khẩn cầu Trời, Phật, Chúa, Sơn Thần, Thần Thủy và cả Thượng Đế nữa, xin tất cả các bậc cao minh này rủ ḷng thương xót tôi, giúp tôi để tôi bảo toàn nhân tính, đánh bạt cái chất thú đă theo sữa ḅ ẩn nấp trong người tôi. Sau đó, ḷng phơi phới, tôi cuộn ḿnh trong manh chiếu rách, ngủ. Một giấc ngủ có mộng đẹp và hơi lạ: tôi thấy Uy Lịch và Thánh Găng Đi (sao không phải là các vị tôi đă khấn vái mà lại là hai ông này?) Cả hai ông đều hiền hậu, quư phái, nom na ná như ông Phúc và ông Lộc trong cuốn lịch của cậu tôi. Hai ông đều biết nỗi khổ sở của tôi, đều cười cùng nụ cười khoan dung, ḥa nhă và cùng nói: Con đừng buồn, ta sẽ giúp con...". Liền đó, có tiếng quát the thé làm tôi tan mộng đẹp tức th́: - C̣n nằm ườn xác ra đó sao? Mặt trời lên chín sào rồi! Tôi lồm c̣m ḅ dậy, không sợ hăi bao nhiêu, mặt trời chín sào có nghĩa là đă hết canh năm, chưa kịp tang tảng sáng! Tôi rửa mặt qua loa, dắt trâu ra đồng. Đă lâu lắm, tôi mới lại thấy ḷng vui vui lên đôi chút. Bắt đầu từ đó, tôi khấn thêm tên Uy Lịch và Găng Đi trong những lúc nào thấy cần bề trên pḥ trợ, chở che. Cũng từ đó tôi gói kín, giữ chặt trong ḷng những điều suy tính. Nói làm chi? Tôi đâu mau quên cái vụ tôi dại dột tuyên bố với mấy chị rằng tôi sẽ cho con bú, đến nỗi những lời đó đến tai mợ tôi và tệ hơn nữa mọc cánh bay tuốt vào tai cậu? Tôi cũng không bao giờ c̣n dám ba hoa trước mặt lũ bạn chăn trâu, không hề đá động đến cái kho hiểu biết về thượng cầm, hạ thú. Nói làm chi chớ? Nó sẽ làm tôi tủi thân hay nói một cách văn vẻ hơn, theo giọng các nhà viết tiểu thuyết thời đó th́ nó chỉ... nó chỉ chạm sâu vào "vết thương ḷng rớm máu" của tôi thôi! Và cũng từ đó, làm ǵ, nghĩ ǵ tôi cũng xem đi, xét lại vô cùng tỉ mỉ thử ḿnh có hành động, suy tưởng ra người không? Tôi nghiêm khắc với chính ḿnh như với kẻ thù. Khi cảm thấy ḿnh thèm muốn, ao ước cái ǵ tôi lại tự ngăn tôi bằng luận điệu này: "coi chừng! Coi chừng không khéo ḿnh bị cái chất thú của sữa ḅ ẩn nấp trong ḿnh đầu độc đó". Một lần, mợ tôi sai tôi chở heo ra tỉnh bán một ḿnh. Nghĩ đến lúc ḿnh ngồi chung với mấy cái rọ heo và bên trong rọ chúng luôn mồm kêu eng éc, tuy khó khăn, vất vả nhưng tôi lại cảm thấy chút tự do, thoải mái và tưởng như ḿnh đă lớn khôn. Chả thế mà mợ tin cậy, giao chúng cho tôi ư? Giữ được chúng đưa đến nơi, giữ được tiền đem về nhà không phải là chuyện dễ dàng ǵ. Tôi hănh diện quá! Mợ lại giao cho tôi đồng hào sáng chói, dặn ḍ: - Đây, cho! Lên tàu có đói th́ mua cái ǵ ăn, nhớ đợi cho tàu ngừng hẳn, có hàng quà đi ngang hẵng mua, nhớ lấy quà xong mới đưa tiền, kẻo đưa trước tàu chạy th́nh ĺnh th́ mất toi tiền. Nhớ... Tôi lấy làm khó chịu hết sức, ḷng cứ nong nả mong cho tàu chạy quách để được yên thân "nhớ ǵ mà nhớ lắm thế không biết" tôi cầu nhầu thầm trong bụng. Bỗng, tàu hoét lên một tiếng chát tai trong khi mợ tôi cũng rán hét to: - Nhớ đừng có sơ ư đứng theo leo nơi bậc cấp lúc tàu sắp chạy kẻo ngă... chết... Tôi cảm động v́ thấy mợ lo lắng cho tôi, tuy theo thói quen bà không bao giờ gọi tôi là con, tôi chẳng chút phiền ḷng. Nhưng tôi lầm! Không: mợ không lo lắng cho tôi như tôi tưởng, mợ tiếp liền: - Nhớ không? Đứng theo leo, ngă chết không ai trông coi bầy heo đó! Tôi xịu mắt xuống, muốn khóc quá. Có trời chứng: tôi muốn khóc quá đi! Nhưng tôi đang say sưa cái không khí tự do và cảnh đẹp bên đường sắt nên không khóc được. Ủa! Việc ǵ mà khóc: có phải bây giờ tôi mới bị bạc đăi, thân phận thua cả con heo đâu? Từ lâu lắm, từ lâu lắm rồi mà! Ấy vậy là trong một nhoáng tôi quên béng những lời mợ nói, tḥ đầu ra cửa toa, hóng gió để bù những lúc bị tù túng với cái cần xay. Ngồi chung một toa với heo thật khổ! Tôi nhận ra điều này khi tàu ngừng lại một ga xép, song tôi không lấy đó làm phiền, quư hồ được tự do... Giữa lúc tôi đang so sánh như thế th́ từ đằng ga tiến lại phía dăy toa một bà lăo ăn xin mù, một tay chống gậy, một tay ngửa ra, mồm bà ấp úng những lời van vỉ - hẳn là khẩn thiết, tuy không nghe rơ, tôi đoán thế. Bàn tay bà lăo chơ vơ, run rẩy đưa lên, quơ qua, quơ lại trước toa hành khách khá lâu song không được đáp ứng; h́nh như thất vọng, bà tiến lại phía toa tôi (toa hàng hóa) bà vẫn ḍ dẫm từng bước một, dáng bộ, thê thảm, tiều tụy, mặt hơi ngửa ra, đôi mắt trắng dă như bất động, không chớp qua một cái nào; hai cánh mũi phập phồng mấp máy nom vừa buồn cười, vừa đáng thương. Tôi động ḷng, lần túi áo rút ra đồng hào sáng loáng, song tôi vột thụt vào v́ có tiếng cười tai quái vang lên từ phía toa hành khách vọng sang: - A! Mụ ăn mày! Định đến đó xin bầy lợn chắc! Ai bên đó mà ḥng! Rơ mù!!! Tôi đứng nép sát vào thành toa, lấp ló nh́n ra thấy hai đứa con gái sang trọng xuưt xoát cỡ tôi đang tḥ đầu qua cửa toa theo dơi bà lăo mù như xem tṛ xiếc. Tôi đứng chết dí bên trong không dám rục rịch chỉ sợ chúng trông thấy th́ xấu hổ chết. Bà lăo bên dưới vẫn kiên nhẫn đưa qua đưa lại bàn tay khô đét, xương xẩu, mồm lắp bắp van lơn.. Tàu chạy sau tiếng c̣i hoét lên báo hiệu. Tôi ngồi phệt bên đống rọ heo, mặc nước mắt chảy chẳng buồn lau. Tôi vừa xót thương vừa đau đớn, lại tức giận ḿnh v́ xấu hổ đă làm mất cái dịp giúp đỡ người tàn tật - cái dịp hiếm có trong đời! Ôi! Biết bao giờ? Biết bao giờ nữa, tôi mới được làm chủ một đồng hào? Về sau này, mỗi khi nhớ lại, tôi hối hận không nguôi. Song cùng lúc tôi cũng lấy làm sung sướng, tự hào rằng ḿnh có ḷng nhân ái. Bởi cái bầu không khí tự do, cởi mở trên tàu hôm ấy đă làm tôi quên biến chuyện kiểm soát hành động và tư tưởng ḿnh tự bao giờ! Thật thế: lúc toan cho tiền bà lăo, tôi chỉ biết vâng theo một sai khiến ngoài trí óc. Ḷng đầy phấn khởi, tôi muốn hét to lên để mọi người cùng nghe thấy rằng tôi, con bé mồ côi không hề được bú mẹ, nhưng nhân tính vẫn tràn đầy! Song may thay, tôi gh́m sự bồng bột lại kịp. Ai tin tôi? Nói làm chi? Những lời tôi từng thốt ra hết sức chân thành đó kết quả ra sao tôi đă quên đâu? Ngay cả cậu tôi, người kể về huyết thống th́ gần tôi nhất mà c̣n...
Vâng! Tôi gh́m lại kịp! Tuy ḷng tôi ấm ức, tức tối giống như chiếc xe đổ dốc
đang ngon trớn bỗng bị hăm phanh; nó hục hặc vùng vằng trước khi dừng lại. Nói vậy cũng không hẳn là tôi rộng lượng tha thứ những kẻ đă làm tôi điêu đứng suốt tuổi thơ, tôi đâu có thánh? Tôi là người kia mà! Tôi oán hận "ba thằng Tây" không kể xiết, không thể nào nguôi. Tôi bị ghét bỏ, bị khinh miệt, bị hành hạ cả tinh thần lẫn thể chất đến dường này v́ chúng, chỉ v́ chúng mà ra. May mà cái chất người trong ḿnh tôi mạnh quá, nếu không th́ chất thú trong sữa đă tác hại cả cuộc đời tôi chứ chơi sao? Nghĩ chừng nào tôi càng ghét cay tụi Tây chừng ấy. Tôi tự nguyện sẽ cho con bú. Không bao giờ để nó lâm vào cảnh khổ nhục như tôi ngày nay. Lạy ơn trên! Xin đừng... đừng bắt tôi chết sớm như mẹ tôi, tội nghiệp! Đó! Thưa các bạn, chuyện tôi quyết định cho con bú đầu đuôi là thế. Tôi sợ nó sẽ ngu si, hung tợn, bất nhân như tụi Tây theo lời ông cậu uyên bác của tôi. Kể ra, cũng thấy đơn giản lắm! Đơn giản thật đấy, nhưng... quả là chép bằng nước mắt của tuổi thơ.
Từ tuần qua tôi mệt nhiều, người cứ hâm hấp sốt song cố gượng, cũng tưởng như mọi bận rồi sẽ qua đi; cảm là chứng bệnh xoàng tôi thường chống lại luôn, có ǵ đâu mà ngại. Mấy đêm liền, nhà tôi nghe tôi ho, hắt hơi, hỉ mũi liên tiếp, dưới gối tôi mấy chiếc khăn tay ướt đẫm. Tiếng anh ấy từ pḥng bên vọng qua sang sảng: - Mợ cảm khá rồi đó, đừng làm bộ anh hùng chống lại công toi, mợ phải đi bác sĩ, nếu không th́ coi lo uống thuốc cảm, uống liều nặng vào kẻo coi bộ... đừng căi tôi! Đi bác sĩ! Uống thuốc cảm? Đâu phải tôi muốn căi và đâu phải là lầu đầu nhà tôi khuyên tôi điều đó, v́ quả có khó khăn chi, song tôi không nghe lời anh ấy v́ cả hai đều có thể làm tôi mất sữa, mà sữa tôi th́... Phải! Tôi sợ, tôi sợ lắm! Mất sữa là điều tôi cố tránh từ trước đến nay, mỗi lần đang cho con bú tôi cần giữ ǵn sữa như báu vật. Tôi không thích thuê vú, cũng không muốn nuôi con bằng sữa hộp. Tôi muốn làm trọn thiên chức người mẹ mà tạo hóa đă ban cho. Bốn đứa đầu tôi nuôi toàn bằng sữa tôi cho đến lúc chúng mọc răng gần đủ để nhai cơm. Bận thứ năm vẫn không có ǵ báo hiệu tỏ ra tôi kém sữa, cho đến khi cháu lên sáu tháng. Th́nh ĺnh tôi bị báo động: mỗi sáng ngủ dậy khác với lệ thường sữa không thấy căng lắm, dần dần đến giờ cho bú cũng chẳng thấy sữa xuống nhiều, cháu bú lâu mà vẫn chưa no; tôi bắt đầu lo ngại. Có lẽ nào?... Tôi nghĩ mà không dám nói ra điều măi nghĩ, nghĩ với một mối sợ hăi vu vơ... Tôi cố moi óc t́m xem ḿnh có làm ǵ hại đến hai bầu sữa quư và rất bằng ḷng ḿnh sau đó, không ăn uống những món cầu kỳ nhiều gia vị (gạo hẩm, đường hẩm, đậu nành, rau quả là thực phẩm chính của tôi). Thậm chí nước trà tôi không dùng. Chín giờ tối, tôi đă khóa chặt cửa pḥng để ngay cả nhà tôi cũng không sang được thăm con (!), bởi cớ tôi cần giữ ǵn hai bầu sữa. Thế mà tại sao?... tôi khỏe mạnh và trước nay tôi chẳng từng nuôi lấy các con đó ư? Nh́n nét mặt đầy lo lắng của tôi, chị bạn tôi - cũng là bà đỡ của cháu - ôn tồn giải thích: - Sinh nở nhiều, sữa kém dần đi, tôi cũng vậy. Mà có ǵ làm chị cuống quưt thế? Phải b́nh tĩnh chút, coi nào! - B́nh với tách! Chị th́ lúc nào cũng b́nh chân như vại (tôi cáu lên, gắt to) nói th́ dễ quá, người ta đang lo... Chị xem, xem không đủ sữa cho nó bú đây. Chị cau mày, gặng tôi: - Vậy chớ tôi dặn từ lâu, chị có làm theo không? - Dặn cái ǵ? Từ bao giờ đâu? Tôi ngơ ngác hỏi lại. Chị "hừ" một tiếng: - Dặn cái ǵ... dặn nhớ về nhà tập cho cháu bú dặm thêm... Tôi chợt nhớ ra - Nhớ chớ, nhưng mà về nhà thấy sữa có vẻ nhiều nên nghĩ là không cần thành ra không cho bú dặm, mà chị tính, cho bú dặm lôi thôi quá... Ḿnh cũng có ngờ đâu, trước nay tôi vốn nhiều sữa, chị biết đấy. - Trời ơi! Chị tưởng chị là ḅ chắc? Mà thôi, cũng không sao, cháu cũng lớn rồi, cho nó bú thêm sữa hộp đi. Tưởng ǵ, cho bú sữa hộp th́ có ǵ lạ? Tôi đành nghe theo chị ấy, song dễ ǵ chấp nhận luận điệu của chị. Tôi phản đối ngầm: "Hừ! Sinh nở nhiều, ít sữa!". Nói nghe vô lư chưa? Có sinh nở th́ có nuôi nấng chứ, nếu không trời sinh phụ nữ có hai vú to lớn để làm ǵ? Dễ để khoe chăng? Nhất định không phải v́ vấn đề thẩm mỹ mà phụ nữ... tôi bật cười tuy t́nh trạng tôi lúc đó chẳng có ǵ vui, tôi đang cuống lên. Lần thứ nhất nh́n vào chai sữa vừa pha - một thức ăn cho con trong thời kỳ mà mấy đứa trước chỉ nhận nơi tôi - tôi bực tức chỉ chực gắt (không biết gắt ai đây?). Tay run lên, tôi cầm vững. Lại phải nh́n con nút cái núm vú cao su cứng nhắc một cách miễn cưỡng, chốc chốc nó lấy lưỡi ẩy ra - nó không quen - một nỗi giận hờn xâm chiếm lấy tôi, tự ái tôi bị xúc phạm... là mẹ, tôi không muốn nhờ cậy vào ai, vào bất cứ một thức ăn nào, ngoài sinh lực, máu của chính ḿnh để nuôi con. Thốt nhiên, tôi chợt nhớ lại thời kháng chiến, cái thời sữa hộp khan, quư hơn vàng. Thời đó, các bà mẹ quắt quay về sữa, tôi vẫn ung dung ngủ kỹ! Thỉnh thoảng nhà tôi lại nhắc chừng: - Mợ coi lo mua sữa sẵn cho con, kẻo lúc cần t́m không có đó! - Xin đa tạ ḷng tốt của đồng chí, nhưng kẻ hèn này sản xuất đủ cho con, xin đồng chí cứ yên chí lo việc lớn! Tưởng câu khôi hài văn vẻ của ḿnh sẽ làm anh ấy cười như mọi bận, ai ngờ ông tướng gắt um lên: - Mợ th́ cứ... lúc nào cũng đùa nhảm được. T́nh h́nh đến nguy thôi mà coi như không. Ủa, lạ chưa? Tự nhiên mà cáu lên, t́nh h́nh có đến nguy th́ đă sao? Tôi trách nhiệm ǵ về nó? Tôi chẳng có ǵ quư mà lo - trừ hai bầu sữa và con tôi - đi đâu, đến đâu cũng được, chẳng việc ǵ phải rối lên. Con trên tay, sữa trong ḿnh, thương nhau không hết, hơi đâu lo buồn, gắt gỏng? Nghĩ vậy, song tôi dỗi, không thèm nói ra, lặng lẽ vén áo cho con bú. Nhà tôi tuồng như có vẻ hối, lại gần toan gợi chuyện, thấy tôi với cái ly trên bàn gần đó, anh đon đả: - Mợ uống nước hở? Để tôi pha cho nhé? Tôi lắc đầu đón cái ly trên tay anh kê sát vào đầu vú bên kia, chỉ chốc lát sữa chảy vào non lửa ly, tôi bưng lên, ngửa cổ "ực" một hơi không nghỉ trước con mắt ngạc nhiên của anh chàng. - Sữa mợ nhiều nhỉ? (nhà tôi khen, song thấy tôi vẫn không bắt chuyện, lại hỏi tiếp) mợ uống thế không thấy... tanh à? - Rơ... (tôi toan nói rơ khỉ, nhưng ngừng kịp tiếng sau, anh chàng sẽ cáu lên chứ không chơi) rơ hay! Anh tưởng tôi là cá chắc? Sữa người ta mà tanh... - Thế có ngon không? Mợ nói thực đi nào? - Sao lại không ngon? Không ngon ai uống làm chi? Tôi ỡm ờ đáp và nghĩ rất nhanh: A! anh này thèm sữa, rồi buột miệng hỏi lại: - Anh hỏi làm chi? Nói thực đi! Nếu anh muốn uống, em sẽ mua cho anh, đừng làm bộ lo cho con, nó không bao giờ thiếu, em dư sữa, anh biết đấy! - Bậy! Ai mà thèm! Mợ cứ ưa đùa nhảm, con nít sao mà thèm sữa? Chồng tôi đỏ mặt, căi. Chúng tôi cùng cười. Thời chiến mà, người ta xích lại gần nhau, thương nhau không hết, hơi đâu... Tôi thú thật: - Em nói dóc đó, sữa em chả ngon lành ǵ đâu, em muốn trêu anh chơi... - Vậy nó ra sao? - Nó ng̣n ngọt, ngọt lơ lớ, hơi beo béo, khó uống là khác. - Ủa! Sao mợ uống coi ngon lành quá vậy? Làm tôi ngỡ đâu là ngon chớ, như vậy th́ đổ đi... - Đổ chi! Phí đi! Uống để nó lại vào trong ḿnh ra sữa cho con chớ, và phải uống một hơi, nếu ngừng lại sẽ hết muốn uống... Mà hễ mỗi lần nhớ chuyện này, tôi lại nhớ luôn câu chị bạn tôi thường nói về luật thừa trừ. Luật thừa trừ? Đúng hay sai? Ngày nay tôi không giàu có chi, nhưng tạm cho là khá, tôi không cảm thấy thiếu ǵ, th́ tôi lại thiếu sữa, thứ mà tôi quư nhất trong thời kỳ nuôi con. Ức quá đi! Hồi nào chật vật, cái đói luôn luôn thập tḥ chờ bên thềm cửa, hái rau mọc hoang ăn độc cho no bụng th́ sữa căng nhẩy ngực, đầy ăm ắp. Hừ! - Tôi lại càu nhàu thầm - bây giờ không được dư dật như trước kia th́ ít ra cũng đủ dùng trong ṿng tám chín tháng đầu chớ, sao mà tệ quá! Rồi tôi lan man nhớ tới mấy bà quen biết ấy, từ khi làm ăn khấm khá tôi quen nhiều bà như thế lắm - bà nào cũng không muốn cho con bú; bà sợ hại sức khỏe, bà sợ hại sắc đẹp, bà th́ rằng sữa ḿnh không hợp với tạng con. Có bà th́ rằng cho con bú mất th́ giờ (tưởng bà bận đi kiếm gạo, ai ngờ bà bận đi dạo phố, may sắm và du hí!) Có bà dài môi ra, ỏn ẻn: - Em, hễ em cho con bú là em mệ... ệt! Đặc biệt nhất, có bà lại đổ tội cho đức lang quân: - Nhà em kỳ lắm: ảnh không bằng ḷng em cho con bú! Hại sắc đẹp! Hại sức khỏe! Mất th́ giờ! Không hợp với tạng con! Nhà em không bằng ḷng! Mệ... ệt! Nghe thực giống như nghe ai đọc bài thơ toàn vần trắc. Mà cũng kỳ, sao tôi lại nhớ tới các bà ấy trong lúc này? Trong lúc tôi đang rối ruột v́ chuyện sữa cho con? Các bà đâu giúp ǵ được tôi? - Cô nên uống sữa nhiều vào, uống sữa nhiều tức thị sẽ nhiều sữa, cũng như.. Ờ! Cũng như ḿnh ăn gan th́ bổ gan vậy đó mà! (Một bà chị họ nghiêm trang dạy). Tôi liền làm theo, song kết quả lại ngoài ư muốn. Nỗi lo canh cánh bên ḷng, gặp ai tôi cũng hỏi - một điều lạ là ai cũng có một toa thuốc sữa biếu tôi, toa nào cũng hay hết sức, cũng tốt nhất, cũng cam đoan kết quả như lời, ngay chính tôi, trước khi dùng tràn đầy tin tưởng. Mấy người láng giềng miền Bắc th́: - Hầm chân gị với đu đủ mà ăn, sữa khối ra! - Hoa chuối sứ ăn nhiều sữa lắm! - Cháo nếp là thứ rẻ tiền mà nhiều sữa hơn bất cứ thứ ǵ! Một phu nhân đất Huế: - Hạt sen hầm với bao tử nai là món sinh ra sữa tốt nhất đó. Một chị bạn người Nam: - Chị sao ưa rắc rối! nghe lời tôi xực đại la de dô, hỏng phải nói dóc đâu. Tinh tôi đi! Vâng! Quả t́nh là tôi tinh lời chị lắm - tuy tôi có hơi ngại ngùng một chút, chút xíu thôi, khi tôi ngắm cái vóc dáng của con người đồ sộ và vui tính đó. Rơ thực là phiền phức mà cũng xấu hổ cho tôi: trong đời tôi, lúc đó là lúc luôn luôn nghĩ đến chuyện ăn, cả ngày lo ăn! Tôi tuân theo, làm theo, ăn tuốt các món do các lời chỉ dạy lọt tai, không chút băn khoăn, thắc mắc.
Tôi cũng không tha các bậc tu hành, các bà xơ, và các vị này chẳng biết sữa là
ǵ, (nói trắng ra, các bà không sản xuất được sữa) mà cũng có sẵn một toa thuốc
sữa hay: hạt g̣n rang nấu nước! Món này coi xoàng vậy mà kiến hiệu, và tôi, vốn
tham lam, sốt ruột nên đă không ngần ngại vừa uống nước lại vừa nhai luôn cả
hạt. Ban đầu nghe beo béo, thơm thơm, sau gắt cổ không chịu nổi. Tôi cầu viện
đến nhà khoa học, dùng đủ thứ thuốc lợi sữa của tây y: Extrait - mamaire,
Galaxtogy, sirop, Galacta... Tôi như mất hồn không nhớ ǵ ngoài chuyện sữa và
tiếng Lac ám cảnh tôi đến nỗi có lần tôi xuưt mua Lactéol về uống! Tuy nhiên, tôi đâu nản? Những phép thể dục như tiêu mỡ, thon người tôi vốn thuộc nằm ḷng. Tôi sẽ... Lo ǵ cái ấy? Vả chăng tôi đâu phải là kẻ đặt nặng vấn đề sắc đẹp? Tôi ao ước sẽ kiêu hănh nói: "Vâng! Cả bầy con tôi (năm, sáu hay bảy đứa chưa biết được, tôi sẽ c̣n tùy) đều bú toàn sữa mẹ, không có thể một giọt - một giọt cũng không - sữa hộp nào". Tôi đă nói thế, song mới bốn đứa con, ai dám dùng chữ bầy khi mới bốn đứa con? Chưa kể lần thứ năm này tôi đang lủng củng nội bộ v́ chuyện sữa? Một người bạn khác thương t́nh, gửi cho tôi cái gị nai khô đầy bồ hóng kèm theo mấy chữ ngoáy vội "thấy Thu lăng xăng như gà mắc đẻ nên ḿnh cho chị món này, hầm với đậu xanh mà ăn, nhiều sữa lắm!". Nhiều sữa lắm? Tôi đọc đi đọc lại ba chữ này ḷng tràn tin tưởng, tôi c̣n ao ước nào hơn? Để đạt được mục đích đó, tôi không hề từ chối món nào, ngay những món thoạt nghe cái mùi khăng khẳng ta đă buồn nôn! Có thứ tôi nhắm mắt nuốt bừa song dạ dày tôi không chịu nhận, nhất định tống ra bằng cả đằng mồm lẫn đằng mũi. Tuy không có kiến thức chuyên môn, chỉ nhờ vào trực giác bén nhậy của nữ giới và bằng vào kinh nghiệm cũ, tôi biết rằng nuôi con lấy th́ chúng khỏe mạnh, ít quặt quẹo, không hay đau vặt mà rủi có vướng bệnh cũng chóng lành (tôi hết sợ cho con bú sữa hộp th́ sẽ ngu và ác như lúc nhỏ nghe cậu tôi nói, song trước sau tôi vẫn không thiện cảm với loại này khi nh́n thấy). Về sau t́m hiểu qua sách báo tôi càng vững ḷng tin. Nhiệt độ trẻ lên? Chưa cặp mạch tôi đă biết v́ khi cho bú cảm thấy nóng ở hai đầu vú. Con sốt ư? V́ gió? V́ nước hay sắp mọc răng? Nó ói? V́ bú nhiều hay tại mệt? Ho, ho gió, ho gà, v́ cảm hay sưng bụng hay ḿnh đă ăn nhiều rau quả? Nuôi con? Ôi! Biết bao phức tạp, khó khăn, bao sung sướng đi kèm bên cực nhọc? Một tấm ḷng thương con, một chút tế nhị, ư tứ ta sẽ cảm hết trước những ǵ sắp đến. Tôi bạc phước mất mẹ quá sớm, chỉ tự ḍ dẫm một ḿnh trên con đường làm mẹ, tự học làm mẹ trong lúc nuôi con. Thoạt tiên, con vừa ra đời là tôi chăm nom hai bầu sữa. Nhờ cho bú, t́nh mẹ con thắm thiết hơn lên. Nếu là họa sĩ th́ bức tranh thứ nhất của tôi, tôi vẽ cảnh mẹ cho con bú; v́ c̣n cảnh nào ư nghĩa, cảm động hơn? Ai có thể bảo là tôi nói không đúng chứ? Ôm con trong tay cho bú, tôi lắng nghe bằng cả tim, óc và trực giác riêng - những tia sữa ấm áp, trắng ngần (những ḍng máu tinh khiết từ tim người mẹ nhờ phép màu của tạo hóa biến chất, thay màu) đang từ hai đầu vú truyền sang chiếc miệng xinh xắn, bé bỏng của con tôi... Tôi cúi xuống trong niềm kiêu hănh và sung sướng vô biên nh́n trẻ... Và trẻ thơ nào có biết ǵ, vẫn chầm chậm nút dần nút dần sinh lực mẹ! Ḷng tôi tràn ngập niềm vui, phơi phới chừng như ḿnh mọc cánh... À! Hẳn là đây! MẪU TÍNH cao quư, nhiệm mầu mà sách vở và người đời không ngớt lời ca tụng? Tôi thấy tôi vững mạnh hẳn lên, tưởng có thừa sức dời sông, xẻ núi, hạnh phúc sờ sờ trước mắt, nằm gọn trong tay chớ đâu xa, ai bảo hạnh phúc mong manh như cánh bướm? Tôi phấn khởi như tên lính đă vơ trang đầy đủ, chờ giờ lâm trận và cầm trong tay phần thắng về ḿnh. Ôm con trong tay, tôi thấy buồn nản lui xa, bực tức biến mất; những khổ nhục trĩu nặng trong ḷng bỗng nhẹ tênh, những thử thách mà tôi đă, đang và c̣n sẽ hứng chịu trong đời hóa ra chẳng mùi mẽ ǵ, tôi đủ sức chịu đựng và vượt qua tất cả? Vâng! Tôi đủ sức! Khi trong tay tôi có con và trong người tôi, nguồn sữa tựa nguồn vui bất tận! Chao! Cho con bú! Ngày lại ngày, cảnh đó tái diễn không ngừng, cho đến một hôm, con tôi biết nh́n, biết ngắm, nó đưa đôi mắt màu nâu trong sáng - long lanh như có nước - ngẩng lên nh́n mẹ, thỉnh thoảng lại nhả vú ra rồi chiếc miệng nhỏ bé xinh hơn cả muôn hoa đó bỗng nở một nụ cười, một nụ cười thần tiên, huyền diệu! Tôi thấy thời gian đọng lại bên nụ cười đó, không trôi. Để nghiền ngẫm niềm vui tột độ của ḿnh, tôi dựa vào thành giường lặng lẽ, không dám cười, không dám nói, không cả một cử động nhỏ nào; tôi sợ, sợ đến cái mức tưởng như một tiếng thở mạnh của ḿnh cũng đủ làm cho thời gian giật ḿnh, vỗ cánh. Tôi như thoát trần, chơi vơi, ngợp trong bầu không khí kỳ diệu, trác tuyệt. Tôi như lạc vào một thế giới khác, một nơi tĩnh mặc, êm đềm, trong một lúc tôi như tắm trong thứ ánh sáng dịu dàng, mờ ảo - thứ ánh sáng mát rượi của trăng đêm - xung quanh tôi chỉ có màu xanh của cỏ cây và những bàn tay của T̀NH YÊU đang dang rộng, soăi dài trên khắp lối.
Làm mẹ! Cho mà không nhận! Một nghệ thuật cao quư của phái nữ chúng tôi! Tiếc thay! Tôi không phải là nhà văn có biệt tài để diễn tả được hết cảm giác ḿnh, tôi không thể trải ḷng ra trên giấy. Tôi vụng về chăng? Hay cả kho ngôn ngữ loài người không đủ chữ? Ma men gặp rượu? Chiến sỹ được huy chương? Tầm thường quá! Hay là cái cảm giác mênh mang, rưng rưng trong ḷng của kẻ vừa trở lại gia hương sau nhiều ngày ly cách? Hay là sự thích thú khi t́nh cờ bắt gặp bài cổ thi thất lạc từ lâu? Sự xúc động trước một nghĩa cử hay trước cảnh non sông hùng vĩ? Lạ quá, chịu thôi! Tôi không thể so sánh phân tách được, không nói ra lời, ghi thành chữ được, không cách nào chia sẻ được như ư muốn. Tôi chỉ cảm và chỉ những kẻ từng làm mẹ như tôi hẳn cũng cảm thông... Lại có lúc, tôi tưởng như thế giới chỉ có mẹ con tôi và Thượng Đế. Vâng! Thượng Đế riêng thương, riêng ban cho tôi cái diễm phúc được đặc quyền LÀM MẸ! Ô! Không: Ngài ban cho tất cả phụ nhân chứ chẳng riêng ai. Song không phải kẻ nào cũng xứng đáng để hưởng nhận cái đặc ân thiêng liêng ấy, cũng biết sống đúng với cả nghĩa và chữ ấy, những chữ làm LÀM MẸ viết hoa! Phải chăng người đàn bà hoàn toàn hơn sau khi LÀM MẸ? Phải chăng đời họ có ư nghĩa hơn, đáng sống hơn, họ cao hơn, đẹp hơn, tốt lành hơn và Thượng Đế dành cho họ nhiệm vụ làm mẹ để bù đắp vào những thiệt tḥi khác, những chông gai, khổ nhọc mà họ phải hứng chịu trong đời? Với tôi, tôi c̣n cảm thấy tăng thêm nghị lực, can đảm trong khi làm mẹ. Bởi những lẽ trên, tôi coi sữa như báu vật, như kẻ hà tiện đếm tiền, tôi cũng đếm những giọt sữa khi bắt buộc phải vắt bỏ đi: những lúc tắm xong, trước khi cho bú, chỉ năm ba giọt Sữa gió cũng đủ làm tôi xuưt xoa, tiếc rẻ. Vâng! Tôi đă hănh diện tự nuôi lấy con ḿnh, từ đứa đầu tiên c̣n vụng dại, gia cảnh thiếu trước hụt sau cho đến khi khá giả, tôi thuê được người giúp việc trong nhà. Tuy vậy, người giúp việc chỉ làm những việc khác, c̣n con tôi, tôi chẳng thể giao ai.
Lo lắng và ăn uống thế đó - v́ mong muốn có sữa, tôi quả ăn uống hơi quá độ- cho đến nỗi gặp ai, ai cũng ỡm ờ khen: - Chà! Chị Thu dạo này khá quá chớ! Hay: - Chị sổ sữa không thua con chị chút nào! Hoặc: - Thật là mẹ tṛn, con tṛn, chứ không vuông vức ǵ cả, nhé! Nghe măi đâm chột dạ, nhất là khi các em tôi cũng khúc khích nói riêng với nhau- nói riêng nhưng cốt cho tôi nghe rơ: - Chị Thu dạo này ra vẻ nhỉ? Trông cứ y như là mệnh phụ phu nhân! - Ừ! Trông y như mệnh phụ phu nhân! Bốn tiếng đó các em tôi ưa dùng để ám chỉ kẻ nào quá nặng cân, và chính là bốn tiếng do tôi đề xướng lúc đầu, mà nay chúng dùng tặng lại tôi. Thế là ngay chiều hôm ấy, tôi lặng lẽ đi cân thử. Ngồi lên xe ngắm lại ḿnh, tôi thấy quả là lũ quỉ nói không ngoa. Song cần ǵ, để chừng con thôi bú, ḿnh "thể dục" ít lâu là chu. Tôi tự nhủ. Đứng trên cân tôi thấy cái kim cứ chạy lên, lên măi không ngừng mà đâm sốt ruột: đă đến số 50 mà kim c̣n chạy lên, 51 vẫn tiếp tục xoay, chắc ḿnh 52 kư? Tôi hỏi thầm và cái kim trả lời ngay, v́ 53 kư kim vẫn chưa ngừng. Tôi thất vọng không thèm phỏng đoán nữa, mặc kệ. Sau cùng đến số 54, cái kim lắc lư qua phải, qua trái một chút rồi đứng yên tắp. Không chừng cái cân này sai? Tôi đến nhà thuốc khác, nhà khác nữa vẫn không lên xuống bao nhiêu. Mồ hôi đẫm ướt hai lớp áo. Măi tận lúc đó tôi mới chịu là ḿnh mập thật. Khốn thay: những béo bổ chỉ vào thân thể, nằm ỳ trong lớp da, thành mỡ chứ không chịu thành máu, thành sữa cho như ḷng ao ước của ḿnh. Th́ ra trong người tôi có hai thứ chống nhau mà tôi không ngờ tới: mỡ và sữa. Mỡ càng tăng lên sữa càng giảm xuống, ngoài ư muốn của tôi! Tự nhiên, tôi giận sôi lên. Tôi đâu cần mập? Ừ! Tôi đâu cần thiết thứ mỡ thừa? Tôi cần sữa cho con kia mà. Cao cỡ tôi, 48 kư là tốt rồi, tôi đâu cần mập? Tôi vừa đi, vừa cầu nhầu thầm, quên phắt là ḿnh đang đi giữa phố, xuưt tung vào người đi ngược chiều. Dù sao, tôi biết trút cơn giận của ḿnh vào đâu cho hả? Khi cháu lên bảy tháng rưỡi, sữa tôi càng ít cho đến nỗi mỗi ngày nó chỉ c̣n bú mẹ một lần thôi. Đó là thời kỳ tôi mệt lử, khổ vô cùng tận - những khổ sở, tức tối tôi chưa hề nếm trải qua năm lần làm mẹ - suốt ngày tôi quay như cái vụ: súc chai, nấu chai, rửa trụng mấy cái nấm vú cao su, cái này c̣n cứng quá, nó chê không bú, cái kia lại mềm quá cũng bị nó chê, có cái nó bằng ḷng th́ sữa chảy ít, phải thông thêm vài mũi kim nữa... rồi và ngày sau cái đó lại xuống sữa nhiều, nó nuốt không kịp, khóc thét lên. Tôi không dám giao cho người nhà pha sữa, sợ nóng, sợ nguội, sợ nước không sôi, sợ chai không sạch, sợ pha thiếu sữa nó đói, sợ pha nhiều không tiêu, sợ... sợ trăm cái sợ. Mồ hôi ướt đẫm lưng tôi suốt ngày (quái! Sao dạo này tôi nhiều mồ hôi dữ?). Ủa! Đă cho ăn cam sao c̣n bón? Được, cho thêm chanh vào, chanh cũng tốt không sao! Chậc! Cà rốt, mà bón à! Vô lư! Hay là tại đường? Bậy quá! A! Thôi, cứ cho nó ăn khoai vô, dễ quá mà lú hồn đi chớ! - Dạo này mợ tính làm phù thủy hẳn? Cái ǵ mà ŕ rầm hoài vậy, hở? Nhà tôi hỏi. Tôi giật ḿnh thon thót trong lúc ngủ. Đang ăn, một cái đưa mắt của người nhà làm hiệu là tôi buông đũa đứng lên tức khắc. "Ǵ mà gấp quá! Để ăn cho xong bữa được không?" Nhà tôi lại hỏi. Có tiếng cười khúc khích và tiếng em tôi: - Thưa anh, chị đi khám phân đó! Và tiếng con gái lớn của tôi: - Mẹ con làm y như bác sĩ, phải không ba? - Mẹ mày làm Câu Tiễn đó, con ạ! Khi tôi trở lại bàn ăn, cha con bịt mũi cười váng lên. Họ làm ǵ vậy ḱa? Cái bô trong pḥng mà. Nhà tôi lại trêu: - Này mợ, quên, thưa Câu Tiễn, phân ra sao? Và cha con anh ấy đoán theo nét mặt tôi vui vẻ cười x̣a hay lầm lỳ - là biết con tôi đi tiêu tốt xấu, không cần đợi trả lời. Sách vở cả chồng trong đầu giường tôi, tôi tham khảo cả sách ngoại ngữ. "Mợ chê sách Việt kém chỗ nào?". Anh ấy lại có dịp trêu. Tôi phớt tỉnh, như không nghe, vừa gạt mồ hôi vừa tra cứu. Th́nh ĺnh bí, tôi quát lên: - Mai! Đưa cuốn Tự điển đây! Tội nghiệp con bé, nó không biết tự điển là cuốn ǵ trong số sách bề bộn của tôi. Tôi quát to thêm. - Thưa mẹ, cuốn tự điển ra sao? - Ngu! Ngu quá! Mắng con xong, tôi lại hối, nhất là khi thấy nó khóc tấm tức. Nó chưa đi học làm sao biết được cuốn tự điển ra sao? Tôi vội vàng gọi con lại gần, xoa đầu an ủi: - Thôi! Mẹ nóng, mẹ xin lỗi! Vào đầu giường mẹ, coi cuốn nào dày nhất, là cuốn tự điển đó, đem nó ra đây cho mẹ, chóng ngoan. Rồi tôi tiếp tục tra cứu ngay bên bếp lửa để canh chừng cái soong đang sôi sục. Tuy vậy, không ǵ làm tôi khổ tâm bằng phải chịu cái cực h́nh khi cho con bú chai. Tuy đă quen song nó không thích, nên thỉnh thoảng lại giở chứng, vùng vẫy, quay bên này, ngoảnh bên kia; có khi nó hất vỡ cả chai đi, sữa đổ lênh láng trên nền gạch. Nh́n cảnh đó tôi chỉ biết khoanh tay ngồi khóc, mẹ con cùng khóc! Ôi! Nuôi con bằng sữa mẹ! Nó mới giản dị, khỏe thân làm sao: hễ đến giờ, vắt bỏ đi vài giọt sữa gió rồi vén áo cho con bú, không sợ nóng, nguội, thiếu, thừa ǵ cả. Đâu c̣n cảnh đó, cái cảnh mà tôi vẫn gọi đùa là "gặp hội phong vân" khi bế con cho bú; chẳng bao giờ tôi c̣n được cái diễm phúc vừa nh́n con vừa nghĩ: "Thật không biết cùng ai chia sẻ niềm vui, mà làm sao chia sẻ được?". Con tôi cũng chẳng bao giờ c̣n vừa bú mẹ vừa nhịp nhịp hai chân vừa cười nữa. Lần độc nhất trong ngày bú mẹ chẳng khác ǵ bú chai: nó vừa nút vừa gầm gừ, ậm ọe, có khi nút măi không thấy sữa ra nó nguẩy đi làm tôi đau nhói tận tim! Rồi cái ngày tôi cố tránh lừng lững đến: con tôi thôi bú hẳn! C̣n ǵ mà bú! Sữa tôi ráo kiệt... Nh́n tôi rũ ra như gà mắc mưa, nhà tôi nói: - Ơ hay! Mợ học đâu cái lối nuôi con nhà quê ấy? Làm như mới lọt ḷng, lúc nào cũng ôm ôm lấy, không rời; vả, sữa mợ bây giờ th́ béo bổ ǵ mà tiếc chớ? Tôi uất giận run cả người, nghẹn cả cổ, không thốt được một lời. Nhà tôi vẫn điềm nhiên, tiếp: - Nhà ḿnh nghèo khổ chi cho cam, trên thị trường bây giờ khối thứ sữa tốt, cứ nghe tôi mua cho con bú, lại chẳng bổ gấp mấy ấy. Hai tai tôi ù đặc, tiếng nói anh ấy như xa dần, như từ đâu vọng lại. Tôi quay đi, giấu mặt vào vai con lặng lẽ lau nước mắt. Ôm con khóc, tôi không muốn mà vẫn nhớ lại những ngày vàng son cũ: những ngày con tôi bú bên này, sữa tuôn chảy ṛng ṛng bên kia, tôi dùng ly hứng để uống lại! Ôi! Tôi quên sao được, làm sao quên kia chứ? Tôi chỉ c̣n 49 kư tuy chẳng có tâm trí đâu mà nghĩ đến thể dục, thể thao. Nằm, tôi tiếp tục miên man nhớ... Vâng! Những ngày vất vả rồi cũng qua đi. Tôi tự an ủi rằng dù sao con cũng bú ḿnh được gần tám tháng và v́ cạn sữa chứ không phải ḿnh tự ư dứt sữa con. Song mỗi lần nhớ đến chuyện này, tôi lại khổ sở ray rứt không nguôi và ao ước đừng bao giờ sinh nở nữa. Không bao giờ tôi muốn làm mẹ mà không nuôi nổi con ḿnh, phải nhờ vả vào kẻ khác hay một thứ thực phẩm khác, ngoài máu của chính ḿnh.
Không muốn, nhưng tôi vẫn sinh cháu thứ sáu. Lần này, tôi lo tính đâu vào đấy cả, tôi đâu dễ quên những phiền phức, bực khổ đă qua! Sau khi cân nhắc kỹ, sang tháng thứ hai tôi cho con bú dặm thêm mỗi ngày một lần sữa hộp. Tuy vậy, tôi không thể ngờ rằng con mới ba tháng mà sữa tôi đă kém đi nhiều, tôi hoảng lên, vội vàng t́m cách thêm sữa, lại ăn, lại uống thuốc lợi sữa, có điều tôi thận trọng không vô độ như lần trước, v́ tôi biết ăn nhiều chỉ thừa mỡ mà thôi. Than ơi! Nỗi lo ngại càng tăng trong khi hai bầu sữa ngày càng giảm. Tôi bứt rứt, ngồi đứng không yên, ngày đêm chuyện mất sữa luôn luôn ám ảnh, không phút giây nào quên lăng. Để cố trấn tĩnh, tôi t́m việc làm cho khuây khỏa, tôi may vá, tắm rửa cho các con, lau dọn, giặt giũ, thừa chút th́ giờ nào, tôi đọc sách. Tôi không mó tới loại sách dạy nuôi con v́ tôi đă thuộc ḷng như cháo và ngấy lên tận cổ. Nhưng chữ nghĩa có lúc như bay bổng tận đâu, có khi tôi đọc mà không hiểu ǵ trong sách cả. Trưa, tôi không dám ngủ, v́ muốn để tối ngủ cho ngon. Đêm đến, tôi mệt lả, nằm bên con, giương mắt nh́n lên đ́nh màn, thao thức, lặng lẽ, cố gắng nghe với sự hồi hộp, mong chờ cái cảm giác sữa lên mà tuyệt nhiên không hề thấy! Tôi gượng tin là ban ngày mệt, con lại bú nhiều bận nên sữa đă ít lại ít thêm, không lên kịp, đêm sẽ lên... Song tôi hoài công đợi măi. Tôi lại ngồi lên với chút hy vọng mong manh là đôi bầu sữa sẽ nằng nặng hơn một tí, để rồi cảm thấy đau xót trong ḷng: hai vú vẫn nhẹ bưng! Dù đến mức đó, tôi đâu tuyệt vọng hẳn cho, tôi nằm thấp thỏm chờ sáng. Sáng may ra!? Pḥng ngoài chiếc "odo" cứ đều đều báo hiệu mỗi 15 phút cho đến b́nh minh trở lại. Từng đêm, từng đêm, dài dằng dặc như vậy cứ đều và chậm trôi qua... Tôi đâm ra mất ngủ. Tôi thường trỗi dậy nhẹ nhàng chân không chạm đất, sang pḥng bên cạnh đắp chăn cho đứa này, kéo màn cho đứa kia, đóng bớt một cánh cửa sổ cho ba chúng. Tôi khe khẽ, ren rén chỉ những sợ chúng giật ḿnh. Rồi tôi ra pḥng khách, dưới ánh trăng chênh chếch dịu mát, mọi vật đều có vẻ ngăn nắp, b́nh yên, sao riêng tôi, tôi bồn chồn nóng nảy lạ thường. Ngồi thu ḿnh trên chiếc ghế ở góc pḥng tôi cố trấn tĩnh, đợi thời khắc trôi qua, mà nỗi buồn, lo cứ loang dần như vết dầu loang trên giấy. Tôi đứng lên, bước lại cửa sổ nh́n ra, sương nhiều quá! Tôi chợt rùng ḿnh cảm thấy trong người gây gấy khác thường, như thời tiết th́nh ĺnh thay đổi. Cùng với sự lo lắng thái quá, sự mệt nhọc và mất ngủ, tôi ngă bệnh. Tôi vốn khỏe mạnh, ít khi dùng thuốc, thường cứ để vậy rồi cũng qua đi, nhất là cảm trong lúc đang cho con bú th́ không bao giờ tôi chịu uống - v́ tôi biết tất cả các thứ thuốc giải cảm đều làm mất sữa - tôi chống cự, chống cho kỳ đến khi bệnh lui. Có lẽ phần lớn nhờ ḷng thương con, nhờ sức khỏe dồi dào nên tôi thắng luôn và lần này, cũng tưởng như mọi bận tôi tin là tôi sẽ lướt qua được. Song tôi lầm: mồ hôi toát ra lau không kịp, nước mắt, nước mũi chảy liên miên, đầu tôi như bị một vật nặng đè lên, hễ gượng ngồi là tôi choáng váng phải nằm ngay lập tức; mắt tôi hoa lên và ăn ǵ cũng nôn ra. Lần thứ nhất trong đời, tôi đi mà phải nhờ người đỡ bên cạnh và phải đi bác sĩ tiếp ba lần. Buồn, lo không c̣n làm tôi nóng nảy, bứt rứt nữa, nó trầm lại, sâu thấm thía. Bệnh lui dần mang theo những giọt sữa cuối cùng mà tôi đă hết sức giữ lại một cách vô hiệu quả. Buồn và mệt! Tôi biết rồi đây tôi sẽ khó nhọc hơn: thiếu sữa mẹ, mất thứ khí giới tự vệ hữu hiệu của trẻ thơ... tôi nao nao xót xa trong ḷng. Tôi nhớ thời vàng son cũ, thời tôi cho con bú bên này, sữa tuôn ra đẫm áo bên kia... Biết làm sao? Tôi đâu muốn thế! Vậy mà tôi cứ vương vấn măi không nguôi. Dù sao đi nữa - tôi tự an ủi ḿnh - con cũng bú ḿnh gần bốn tháng! Với điều đó, tôi tạm yên ḷng nhắm hai mắt lại, xua đuổi lo âu ra khỏi tâm trí mong được nghỉ ngơi giây lát. Những ṿng tṛn đủ màu chập chờn trước mắt tôi, gần rồi xa, nhỏ rồi to dần như những vết gợn của mặt hồ khi thoảng gió. Thốt nhiên, trong vắng lặng của đêm sâu, câu nói của nhà tôi chợt vang lên mồn một: "Ơ hay! Đâu có cái lối nuôi con nhà quê đó? Vả, sữa mợ bây giờ th́ béo bổ ǵ mà tiếc chớ?". Sữa mợ bây giờ th́ béo bổ ǵ? Quái! Ngực tôi bỗng nằng nặng, tưng tức, một tia hy vọng lóe lên: sữa chắc? Tôi bàng hoàng ngồi dậy song lại nằm xuống ngay tức khắc, v́ quá mệt. Không! Không phải sữa! Chỉ là đau đớn trào dâng...
1964.
~~oOo~~
Để tưởng niệm một năm ngày mất của nhà văn Minh Quân (6/12/2009 – 6/12/2010) Ninh Giang Thu Cúc đưa bản thảo “Nữ lưu miền Hương Ngự” (phần viết về nữ sĩ Minh Quân) lên trang blog gọi là nén tâm hương kính cẩn gửi đến anh linh của chị với lời cầu nguyện chị được yên vui ở miền giải thoát.
Ninh Giang Thu Cúc
|
