Hoàng thị Quỳnh Hoa

 

M̀NH ƠI!
 

 

Đố ai biết hai từ thân thiết dễ thương ni là ai gọi ai, người nữ gọi người nam hay người nam gọi người nữ? Bạn đoán đúng rồi. Người nữ hay người nam đều dùng hai từ ni được để gọi nhau. Nhưng là hai nam nữ đă cưới nhau, thành vợ thành chồng rồi mới dùng hai từ ni được! Mà phải sống với nhau một thời gian dài nữa ḱa, đồng cam cọng khổ nhiều năm mới được chứ mới cưới nhau th́ không ai dùng hai chữ ḿnh ơi. Chỉ là bồ bịch, dù thân thiết lắm, cũng không dùng được, phải không?
 

Người Việt may mắn chỉ có một tiếng nói từ Bắc vô Nam, chỉ khác nhau cái giọng thôi. Không như nhiều nơi, trong một nước mà có nhiều ngôn ngữ khác nhau như Ấn Độ, Trung Hoa. Mà không ai biết tại sao mỗi miền lại có giọng nói (accent) khác nhau, là ảnh hưởng của khí hậu, địa dư, hay nước uống hay gồm cả ba! Tiếng Việt rất súc tích, phong phú, đa dạng, rơ ràng. Thí dụ người Anh hay Mỹ chỉ có chữ you để chỉ ngôi thứ hai, số ít hay số nhiều th́ cũng chỉ một chữ you nghèo nàn! Người Pháp th́ có vous, thân mật th́ tu cho ngôi thứ hai số ít, c̣n người Tàu chỉ độc một chữ nị. “Ngộ ái nị(I love you). Nị hay You ở đây có thể là người yêu, người cha, người mẹ, người thầy, người bạn, người bà con v.v... trong khi tiếng Việt ta, để chỉ rơ mối quan hệ giữa mọi người, có rất nhiều từ khác nhau, đôi khi phân biệt từng miền nữa. Nói đến cha mẹ, người Bắc gọi thầy mẹ, thầy u, thầy bu, cậu mợ.... Người Trung gọi 'cha mẹ', ba mạ, chú mạ, bố mẹ, hay c̣n gọi bọ mạ. Người Nam gọi ba măng (Việt hóa tiếng Pháp), ba má, bố mẹ, tía má (Việt hóa tiếng Hoa)... Để chỉ rơ vai vế của bà con, họ hàng, ta có cả một hệ thống tên gọi bên nội, bên ngoại, bên vợ, bên chồng tràng giang đại hải mà không cách chi dịch qua tiếng Anh, tiếng Pháp được! Lấy một thí dụ, người Bắc gọi anh, chị của cha mẹ và người phối ngẩu của họ là bác để chỉ người vai vế lớn hơn mà không phân biệt bên vợ hay chồng, đàn ông hay đàn bà, hay người ngoại tộc. Chú thím là để chỉ em trai và vợ của cha, chú th́ là em gái và chồng của cha. Người Trung th́ phân biệt nội ngoại. Phái nữ bên nội th́ gọi o là chị hay em của cha. Chồng của chị cha th́ là bác. Anh hay em trai của mẹ đều là cậu, vợ của cậu là mợ nên khi nghe gọi th́ không biết cậu vai lớn hơn hay nhỏ hơn mẹ! để gọi chị hay em gái của mẹ:

 

Chết cha c̣n chú,

Chết mẹ th́ bú vú !

 

Chồng của d́ là dượng. Dường như ngày nay người ta không muốn dùng chữ 'dượng' v́ chữ 'dượng', có nghĩa ngầm không được đẹp v́ cũng được dùng để gọi người chồng sau của mẹ. Vợ sau của cha th́ là d́ ghẻ, hay mẹ ghẻ nhưng chồng sau của mẹ không là cha ghẻ mà là dượng ghẻ, là người dưng không thân thiết chi với ḿnh. Nay nhiều người cho chữ 'o' có vẻ quê nên chuyển sang 'cô', 'bác' như người Bắc. Tôi th́ rất thương chữ 'o' v́ đă gọi vậy từ khi biết nói, nghĩa là gần 90 năm rồi. Ở Huế có câu phê b́nh em gái, chị gái, hay em trai của chồng đối với chị dâu:

 

Một trăm mụ o không chi,

Ông chú thủ thỉ có khi mất chồng.

 

Đại danh từ ngôi thứ nhất (I/We, Je/Nous, Ngộ) th́ ta có : tôi/chúng tôi, ta/chúng ta, tớ/chúng tớ, tau/tụi tau, hay người Nam dùng chữ 'qua' rất b́nh dân. thân t́nh. Tùy đối tượng của ta là ai mà ta chọn đại danh từ cho hợp như ông bà, cha mẹ, vợ chồng, họ hàng, người trên, kẻ dưới. Vũ Hoàng Chương than thở:

 

chúng ta lạc loài năm bảy đứa,

Bị quê hương ruồng bỏ, giống ṇi khinh

 

Đại danh từ ngôi thứ ba: thầy, , , hắn, ai, ông ấy, ấy, ấy, chị ấy, lăo ấy, thằng ấy, mụ ấy v.v... tùy theo đối tượng liên hệ. Cụ Ưng B́nh Thúc Giạ Thị của Huế th́ dùng chữ 'ai' rất gọn trong câu ḥ mái đẩy:

 

Chiều chiều trước bến Vân Lâu,

Ai ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm,

Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trông

Thuyền ai thấp thoáng bên sông,

Đưa câu mái đẩy, chạnh ḷng nước non.

 

Người đọc biết những chữ ai ở đây là ai nếu nhớ chi tiết lịch sử cận đại vua Duy Tân tham gia phong trào kháng Pháp. Có khi chữ ông hay được dùng như ngôi thứ nhất để chỉ tâm trạng của chủ nhân mệnh đề ấy như nhà thơ châm biếm Tú Xương trong bài thơ Chúc Tết:

 

Người bảo ông điên, ông chẳng điên,

Ông thương ông tiếc hóa ông phiền.

Kẻ yêu người ghét hay ǵ nữa,

Đứa trọng thằng khinh chỉ vị tiền!

 

hay chữ trong câu hát:

 

bảo không cho con bà đi hát đâu,

Con gái tốt lành ai cho đi mà xem hát chèo!
 

Ta có nhiều tỉnh từ chỉ liên hệ ứng xử, đối với vợ chồng, người yêu, họ hàng, người trên, kẻ dưới, với sếp, với đồng nghiệp, quen thân, quen sơ... Với người vai vế lớn hơn, hay cấp trên người ta thêm 'dạ thưa, dạ bẩm' (dạ thưa ông, dạ bẩm bà) là văn hóa cung kính người trên của xứ ta. Trong gia đ́nh hoàng tộc, chữ mệ hay mụ được thêm trước tên để chỉ cả đàn ông lẫn đàn bà. Hồi nhỏ ở Huế, tôi nhớ người ta gọi công chúa Lương Linh, con gái vua Thành Thái, là Mệ Sen. Sen là nickname của bà. Bảng xe hơi của bà th́ ghi rơ Princess Lương Linh nên tôi mới biết tên tộc của mệ! Em trai Mệ Sen là Mệ Kha. Tôi biết v́ ông hoàng tử này cưới bà chị họ tôi. D́ tôi có khi gọi ông con rể là Mụ Kha. Mệ cũng là từ thân thiết để gọi bà nội, bà ngoại hay những người đàn bà lớn tuổi. C̣n chữ ôn th́ để chỉ ông nội, ông ngoại hay người đàn ông lớn tuổi một cách thân t́nh. Người Nam th́ chỉ dùng một chữ Ngoại hay Nội rất dễ thương để chỉ ông bà nội, ngoại nhưng ta không biết là ông hay bà! Chữ mụ cũng được người Huế dùng để chỉ người đàn bà lớn tuổi bán chè, bán cháo hay người đàn bà ăn xin. Người con gái chưa chồng th́ được gọi là chị, :

 

Ba đội gạo lên chùa,

Một yếm thắm bỏ bùa cho sư...

 

hay đôi khi là o:

 

O kia tát nước đầu làng,

Cớ sao o múc ánh trăng vàng o đổ đi!

 

Người con gái buôn gánh bán bưng hay làm thuê làm mướn cũng được gọi o. O ở đây khác với o là em hay chị của cha. Mụ cũng là một từ thân mật bà mẹ chồng Huế gọi con dâu. Bà không gọi tên con dâu mà gọi mụ và tên con trai (mụ Đắc là vợ con trai tên Đắc). Bạn bè thân thiết th́ gọi mi xưng tau. Lứa bạn tôi là U 90 cả mà gặp nhau vẫn mi mi tau tau tíu tít như những ngày c̣n xoan!
 

Ngôi thứ ba: he/she/, il/ils, tha của Tàu th́ tiếng ta cũng có nhiều cách gọi như họ, , hắn, ấy, người ấy, chị ấy, anh ấy, ông ấy, bà ấy, em ấy.... hay chỉ một chữ em như trong câu ca dao:

 

Trúc xinh trúc mọc đầu đ́nh,

Em xinh, em đứng một ḿnh cũng xinh!

Trúc xinh trúc mọc bờ ao,

Em xinh, em đứng nơi nào cũng xinh

 

Chữ họ cũng thường được dùng trong văn chương:

 

Họ đă đi rồi, khôn níu lại,

Ḷng thương chưa đă, mến chưa bưa.

 

Hai chữ người ấy th́ đây:

 

Người ấy thường hay vuốt tóc tôi

Thở dài trong lúc thấy tôi vui...

 

hay chỉ một chữ người như:

 

Người đi một nửa hồn tôi mất,

Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ.

 

hay:

 

Cười người chớ vội cười lâu,

Cười người hôm trước, hôm sau người cười.

 

Ta dùng: chúng , tụi nó, hay họ cho số nhiều. Người ḿnh cũng phân biệt kẻ khinh người trọng trong cách xưng hô. Kính nể th́ gọi chị ấy, ông ấy, bà ấy. Khinh th́ thằng ấy, con ấy hay kẻ ấy (thằng kẻ trộm, kẻ cướp, thằng sở khanh...) và một chữ chúng cho số nhiều cũng được dùng. C̣n nhớ mỗi khi quân ta đánh thắng quân Bắc phương th́ người viết sử ghi “ta đuổi chúng chạy về Tàu.” hay “chúng cúp đuôi chạy về Tàu.”
 

Hai từ sui gia hay thông gia là chỉ cha mẹ vợ, cha mẹ chồng của con ḿnh. Thân mật th́ họ dùng anh sui, chị sui để gọi nhau. Tiếng Anh dùng từ kép 'in-law' để chỉ liên hệ gia đ́nh trước pháp luật. Thêm chữ in-law vào vai vế trong gia đ́nh là ta thấy ngay liên hệ: mother-in-law, father-in-law, son-in-law... Nếu ra ṭa ly dị là tức khắc chấm dứt liên hệ! Nhớ câu chuyện năm xưa, khi gặp lại một cô học tṛ cũ, cô giới thiệu tôi với chồng cô: “Cô giáo của em”, ông chồng – h́nh như cũng là giáo sư – la lên, “Cô giáo em trẻ quá mà tôi phải gọi bằng cô sao!” Tôi vội vàng an ủi, “Anh chỉ là student-in-law, không cần gọi tôi bằng cô! Chắc anh cũng vui vẻ với lời phân trần ấy!

 

Đôi khi bà sui gia bị gọi là mụ gia như ở miền Trung nên ca dao có câu:

 

Thương chồng mà khóc mụ gia,

Chớ tui với mụ không bà con chi!
 

Có thể nói ba miền có ba ngôn ngữ hơi khác nhau nhưng tự nhiên ngôn ngữ miền Bắc được xem là chuẩn. Có lẽ v́ ngày xửa ngày xưa, một thời gian dài, nước Việt ta chỉ là một vùng nhỏ ở châu thổ sông Hồng Hà. Măi cho đến khi Nguyễn Hoàng chạy vào Nam dưới thời vua Lê và khai khẩn đất đai, tiến dần về phía Nam, chiếm đất của Chiêm Thành và Chân Lạp (một nửa nước Cao Mên), mở mang bờ cơi xuống đến tận Cà Mau th́ nước ta mới có đủ ba miền như bây giờ. Viết văn cũng vậy, chuẩn th́ phải viết theo tiếng Bắc. Viết thuần túy tiếng Trung hay tiếng Nam th́ được coi như ngôn ngữ địa phương. Nhà văn Hồ Biểu Chánh được coi như đặc thù Nam bộ. Nữ ở miền Nam th́ có bà Tùng Long. Tôi không biết nhà văn nào chuyên viết tiếng Trung. Ai biết xin chỉ giáo. Trong ca nhạc cũng thế, ca sĩ người Nam hay Trung đều học phát âm theo giọng Bắc trừ ca sĩ Trần Văn Trạch không hề đổi giọng. Ông hát rặt giọng Nam mà rất truyền cảm, rất hay. Chắc v́ vậy ông được khán thính giả thương mến tặng danh hiệu Quái kiệt Trần Văn Trạch!
 

Cách xưng hô giữa chàng và nàng ở Việt Nam rất lư thú. Thuở ban đầu th́ tôi-cô rồi đổi qua gọi tên nhau khi “t́nh trong như đă,” rồi anh-em khi chàng cầm được tay nàng. Sau khi thành vợ, thành chồng th́ có đôi vẫn gọi nhau anh-em cho đến răng long đầu bạc, có đôi đổi cách xưng hô gọi nhau là cha mẹ của đứa con đầu ḷng, Bố cu Tèo, Mẹ bé Cưng. Những người khác th́ sau một thời gian chung sống hạnh phúc, hợp tính hợp t́nh nên tuy hai người mà như một nên đổi cách xưng hô với tiếng ḿnh thân thiết. chồng cũng ḿnh mà vợ cũng ḿnh. Ḿnh ơi! Chữ ḿnh nhắc tôi nhớ mấy câu ca dao tiếu lâm không biết đă được đọc ở đâu:

 

Vợ ḿnh là con người ta,

Con ḿnh là vợ đẻ ra,

Nghĩ đi nghĩ lại không bà con chi!

 

Chữ ḿnh ở đây là tỉnh từ sở hữu (posessive adjective), không phải như “Ḿnh ơi.”

 

Ngoài chữ ḿnh biểu hiện t́nh cảm của hai người, tuy hai mà một, tuy một mà hai, người Việt c̣n dùng hai chữ nhà tôi để chỉ vợ hay chồng ḿnh v́ họ tin tưởng chồng hay vợ là chỗ tựa vững vàng cho nhau, vững chắc như cái nhà, đem lại sự thoải mái, đầm ấm, b́nh an cho nhau.

 

Ḿnh ơi, em muốn đi bờ hồ” là một câu cô vợ nũng nịu nói với chồng tôi nhớ măi từ một cuốn tiểu thuyết nào đó. Nghe câu này thôi là ta đă h́nh dung được một gia đ́nh hạnh phúc đằm thắm, phu phụ thương yêu nhau, quư mến nhau, đùm bọc nhau. Ḿnh ơi! Ḿnh à! C̣n từ nào dịu dàng hơn, êm ái hơn! À, c̣n một từ nữa cũng dễ thương không kém là chữ cưng của người Nam. “Cưng làm cho anh cái này. Cưng lấy cho em cái kia.” nghe rất bùi tai, ấm ḷng. Nhưng người Nam dùng chữ cưng cho bất kỳ ai họ thương hay không ghét chứ không phải chỉ để chỉ người chồng hay người vợ của ḿnh. “Ḿnh ơi” vẫn là hai từ độc nhất mà tôi nghĩ người vợ hay chồng nào cũng muốn được nghe hay được nói mỗi ngày.
 

 

Nguyên Ngọc Hoàng Thị Quỳnh Hoa,

Cali, đầu tháng 6, 2022


 

 

art2all.net