Vạn Xuân bến cũ

Thân Trọng Tuấn

Mọi lần, từ trong thành, thẳng con đường cửa Hữu mà ra, sẽ gặp bến đò Kẻ Vạn. Bên ni bờ sông là phường Phú Thạnh. Bên tê bờ sông Kẻ Vạn là Vạn Xuân, thuộc Kim Long Hậu Thôn. Sông đào Kẻ Vạn còn gọi là sông Kim Long, sử ghi là Hữu Hộ Thành Hà. Sông Kẻ Vạn phía bắc cùng với sông Bạch Yến chảy vào sông đào Hậu Hộ Thành Hà, phía nam thông với sông Hương. Một trăm hai mươi năm trước, trong đêm khuya, vua Hàm Nghi xuất bôn. Tin lầm thắng trận hòa với tin thất trận làm người dân chưa kịp mừng đã hoảng hồn xớn xác. Xa giá rước vua ra! Chánh Đông Môn loan xa trực chỉ! Không phải mô, Chánh Tây Môn mới thiệt như là… Thôi thì dân tình cuống quýt, vội vội vàng vàng nhắm hướng xe vua. Dày xéo lên nhau, tang thương biết mấy. Này cửa Đông. Này cửa Tây. Chạy loạn tứ tung, khóc la thảm thiết. Vua cùng tông thất và tùy tùng theo ra cửa Chánh Nam! Ơi mấy nhà viết sử! Tại vì răng thây nằm la liệt gần cả hai cửa vô ra, mà chỉ có mỗi một miếu âm hồn gần bên phía cửa Đông Ba? Trên nói làm răng, dưới nghe như rứa. Thì để yên cửa Chánh Tây tức là cửa Hữu cho xa giá xuất bôn; và Ngài Ngự phải dùng thuyền sang sông theo như lời kể lại trong bài vè Thất thủ Kinh đô, cho dù không đúng như đã ghi trong chánh sử Đại Nam Thực Lục:

Qua đò Kẻ Vạn một khi,

Quan quân ai nấy vậy thì lội sông!

Lên khỏi bến đò Kẻ Vạn là Kim Long Hậu Thôn, nằm trong vùng có sông bao tứ phía: Hương Giang, Long Hồ, Bạch Yến, Hộ thành! Thiệt quá gian nan cho xa giá trên đường tiến ra Tân Sở! Nhưng mà sự thể như thế nào ơi mấy người viết sử?! Chuyện đã xưa rồi, nghĩ lại chỉ biết ngậm ngùi thương cho thánh thượng gặp lúc nguy cơ. Bến nước Vạn Xuân có trước tự bao giờ. Nửa khuya náo loạn trong kẻ theo phò cũng có dân Kẻ Vạn! Thứ kẻ Nốt ở bợt đò, một hạng dân thấp nhất của Huế đô! Cũng chung nhau vùng đất nước Vạn Xuân: Người ở trong nhà, ăn ngủ trên giường tre, ngựa gỗ thì gọi là dân kẻ vườn, kẻ chợ. Người sống dưới đò, làm nghề chèo thuyền, đánh cá với dây câu, thả lưới “bủa”, căng “lưới mùng, lưới tủ” và ngay cả người ngồi trên chiếc “tròng lành canh” đuổi cá vào rớ đều thuộc về dân kẻ Vạn kẻ Chài! Con sông Kẻ Vạn nầy nằm về phía tây kinh thành Huế, cách ngăn bởi con đường rầy xe lửa và con đường thiên lý tức là quốc lộ số 1, dưới thời Cộng hòa có tên là đường Thống Nhất.

Mọi lần có con đò mụ Nay chống chèo qua Kẻ Vạn. Lũ học trò lắt nhắt qua sông. Thằng con trai của mụ gầy ốm lạ lùng. Nhưng lại có làn nước da thiệt trắng. Rọm thiệt là rọm. Trơ xương trơ cộm. Lũ học trò ăn nói thiệt trời ơi! Tui đây da bị đen, vì lỡ háy mặt trời. Còn con của mụ, “thấy mà đổ phát lện, tắng chi mà lại tắng như toi!”. Nếu không tin, đưa cánh tay ra so sánh thử coi! Đen như tui là đen mặn đen mòi, còn như thằng Hè con trai cưng của mụ tuy trắng, nhưng thiệt sự là thứ trắng như cục bột sán chòi cả đêm. Con gái giống cha giàu ba họ. Con trai giống mạ khó ba đời. Thằng Hè giống mạ hắn như rứa thì thôi. Mụ là dân chèo đò nhưng tại răng da mặt lại trắng bóc còn điểm ít tàn nhang, không chịu đen thui như dân kẻ chài kẻ nốt? Nói ra sợ ốt dột! Có lẽ ngày xưa mạ của mụ chạy không kịp khi tụi lính Tây đi ốp, đi lùng. Nhưng chắc là không phải mô vì tóc mụ đen thui chứ không có đỏ hung như mấy ông Tây mũi lỏ. Mụ lại về làm dâu “ôn Sỏ”, ngày chèo đò, túi lên trên nhà “ôn dôn” cạnh cửa Hữu ngủ đỡ qua đêm! Chồng của mụ đen bóng như thử đêm tối không đèn, vóc dáng của ôn lại hùng dũng oai nghiêm vì thân mình của ôn “cao chưa đầy thước mốt”!  Đi bên “eng”, cho dù đã cất nón, mụ vẫn còn cao hơn ôn cả một cái đầu nên khi cần thì mụ phải cúi thấp xuống để lầu bầu thủ thỉ tiếng “Eng thương”! Đồ cái thứ ranh mương, lộn tinh lộn yêu. Học được ba cái chữ tào lao xí đế! Đôi bàn tay khô cứng của mụ Nay không cân xứng với đôi bàn chân nhớt nhợt vì suốt ngày ngâm nước bị hà ăn. Mụ Nay làm cái nghề “mạ truyền con nối” vì mụ vốn là con của mụ chèo đò! Mụ Nay mạ. Mụ Nay con. Người ta dùng tên người con gọi luôn cho mẹ. Kiêng tên đến độ như ri cũng chỉ là sự thường tình! Cha mụ Nay khi nhắc tới vợ mình thì nói “Mạ con Nay tui!”. Mạ mụ Nay khi nhắc tới ông dôn của mình thì nói “Bọ con Nay tui”. Chẳng mấy ai biết rõ gốc gác của mạ con mụ Nay. Cứ quen gọi là dân vạn đò, sinh sống trên mặt nước sông, không có đất có nhà. Cả “tròng” mụ Nay hàng năm đấu thầu giữ mối chèo con đò Vạn Xuân làm kế sinh nhai, không làm dân kẻ chài như mấy người trong vạn. Mụ Nay bây chừ lại lấy chồng trên cạn, đổi cuộc đời từ dân Kẻ Chài qua dân Kẻ Chợ, sang thiệt là sang! Tuy vậy, mụ vẫn giữ nghề chèo đò ngang qua dòng sông Kẻ Vạn. Lệ bên tòa Tỉnh đưa ra là học sinh sang sông khỏi phải trả tiền. Đã chịu cảnh làm việc không công, lại còn lo trị mấy thằng học trò lục lặc lửa nghịch ngợm như “quỷ phá nhà chay”. Lên trên đò không khi nào chịu ngồi yên, khiến cây sào tre trong tay mụ Nay di động ngang dọc không ngừng vì vừa điều khiển đưa chiếc đò sang sông, vừa dọa đòi đánh vào đầu mấy đứa học trò phá phách: “Để rồi tau vô trường tau thưa thầy mi nạ! Liệu chừng có ngày mi sẽ bị thầy bắt quỳ a nựng!”. Ơi hiền lành mấy tiếng của Kẻ Huế xưa! Cứ “mược kệ” để cho mụ tha hồ mụ dọa, đoan chắc rằng chẳng khi mô mụ dám vô trường để “thưa thầy, thưa cô” vì chưa chi mà mụ đã sợ “bắt chết” thì mần răng mà mụ dám “thưa với thiếc” đã chư? Ngày hè nắng ráo, dòng sông cạn xợt, bờ bên này cách bờ bên kia có mấy sải tay. Chỉ cần xoay mũi đò, chống một cái là đã qua tới bên tê bờ cái rột, khỏi phải cần cạy bát mất công. Mùa mưa nước sỉa, con nước bạc trôi xoáy phập phềnh, mụ Nay mới cần dùng đến mái chèo này nọ. Có lúc nước lớn quá, đò phải ngừng đưa! Khách qua đò, nhất là lũ học trò học ở trường tiểu học Vạn Xuân phải đi vòng qua phía cầu Bạch Hổ.

Cảnh vật đổi dời. Con sông đào Kẻ Vạn, bây chừ cũng chỗ cạn chỗ su. Đò Kẻ Vạn hiện đã thôi đưa từ mấy năm nay vì cây cầu nhỏ đúc xi măng cốt sắt đã được xây cất. Mụ Nay vẫn còn sống, nhưng không ai biết thằng Hè lưu lạc phương mô…

Thân Trọng Tuấn

Cali. (9-06)

(Trích: An Ninh Thượng Hạ)