|
Trên tấm
bản đồ văn học, tuồng như châu Âu cùng thế kỷ thứ XIX đă bị
bẻ đôi ra làm hai mảnh trước sau, đông tây, do bốn cơn địa
chấn thiên tài tạo ra : mảnh đầu được chế ngự bởi hai đỉnh
Olumpia Pháp : Hugo và Balzac, mảnh thứ hai thuộc về hai
đỉnh Thiên Sơn Nga : Dostoiepski và Tolstoi. Thiên tài
Balzac, người được coi như đồng nghĩa với tiểu thuyết (
roman), người dường như đă được Chúa Trời cho mượn ng̣i bút
thần linh trong hơn hai mươi năm, người đă có ảnh hưởng cực
kỳ quan trọng đối với các nền tiểu thuyết hậu thế, nhất là
với những nhà văn của chủ nghĩa hiện thực Nga như hai đỉnh
cao vừa kể. Balzac, người sinh cùng năm với mặt trời thi ca
Nga Puskin. Cả hai ông trời của văn học này khi được một
tuổi, đă tập lẫy, tập ḅ với năm cuối cùng của thế kỷ, rồi
vịn vào năm 1800, hay nói đúng hơn, vịn vào linh hồn thế kỷ
Ánh Sáng để đứng lên tập đi, để có thể chạy bổ vào thế kỷ
mới, đặng vụt bay lên chiếm lĩnh ṿm trời văn học của tiền
bán thế kỷ XIX. Ta có thể mượn lời Chúa nói về Jean Phép rửa
như sau để nói về Balzac trong lănh vực tiểu thuyết của nửa
đầu thế kỷ XIX :" Trong các người nam bởi người nữ mà sinh
ra, th́ không có ai trọng cho bằng ....H. Balzac ".
Balzac
sinh sau Cách Mạng Pháp mười năm. Năm ông sinh ra-1799 cũng
là năm con người nhỏ thó đảo Corse chinh phạt Ai Cập, chuồn
về chinh phục Paris, làm tổng tài thứ nhất lănh đạo nước
Pháp để vài năm sau, mượn danh Cách Mạng lật nhào Cách Mạng,
đặng nhảy tót lên ngai vàng thành hoàng đế Napoléon . Tours
quê hương của Balzac, đồng thời từng là quê hương tươi đẹp
của Rablais, quê hương của mùa hè sôi nổi với những hương
hoa, ong bướm, với ṿm trời lưng lửng thiên thần và mây
hồng, với quạ đen trên tuyết trắng thi ca... Sinh ra và lớn
lên trong những chấn động quái quỷ của lịch sử, trong băo
táp của chiến tranh, trong hào quang của lưỡi kiếm chinh
phục thế giới của Hoàng Đế, trong vinh quang tột độ và nhục
nhă tột độ của vương triều Napoléon, Balzac tuồng như đă
biến thành cái chong chóng của nỗi kinh hoàng, của những cảm
giác mạnh tạo ra bởi sự va đập vô song của lịch sử, mạnh hơn
triệu lần cảm giác do rượu và đàn bà mang đến. Có thể nói,
cuộc Cách Mạng Pháp là một hỏa diệm sơn lịch sử đă phun ra
nhiều luồng nham thạch kỳ vĩ, trong đó có hai ḍng nham
thạch làm chấn động thế giới là Napoléon và Balzac. Thần
tượng của Balzac suốt tuổi thơ là Napoléon, kẻ chinh phục
thế giới bằng lưỡi gươm. Napoléon, kẻ vô danh, anh lính pháo
binh chợt biến thành kẻ thôi miên vĩ đại, thôi miên cả biển
Địa Trung Hải, rồi kéo biển quê hương chồm lên núi đồi thảo
nguyên miền Midi-Pyrénées, tràn qua nước Pháp, tràn ra cả
châu Âu, xâm chiếm các quốc gia như chiếc nĩa đảo Corse xâm
chiếm con gà tây quay trên bàn tiệc giáng sinh, kẻ đă cung
cấp cho Balzac cảm giác mạnh của niềm chinh phục thế giới.
Nước Pháp dưới long bào của Caesar mới này như sông Seine
tràn bờ, tràn qua các biên giới châu Âu những cơn sóng thần
kỵ binh vũ băo, những đại hồng thuỷ pháo binh chớp giật,
tràn qua giấc mơ của cậu bé Balzac niềm mặt trời vô tận mọc
lên bởi con gà Gaulois cất tiếng gáy đại bác.
Nuôi
trong ḿnh niềm ngùn ngụt chinh phục thế giới của thần tượng
Napoléon, Balzac, đứa con trai của người nông dân không
chinh phục thế giới kiểu La Mă mà theo gương Chúa Jesus,
người đă bị săn đuổi suốt gần ba trăm năm, đă dùng t́nh
thương yêu để chinh phục toàn La Mă và thế giới. Đúng như
Balzac đă viết :" Ng̣i bút c̣n mạnh hơn lưỡi kiếm". Nhà văn
từng nói về Napoléon và ḿnh như sau :" Người đă truyền vào
cơ thể ḿnh biết bao quân đội...C̣n tôi, tôi chứa cả một xă
hội trong đầu ḿnh". Cuối đời, Balzac tự hào viết trong mặc
cảm Napoléon thời thơ ấu của ḿnh như sau :" Cái mà ông
không thực hiện được bằng lưỡi gươm th́ tôi đă thực hiện
được bằng ng̣i bút". Balzac mang tinh thần của con sông
Loire hiền ḥa mà chinh phục Paris và thế giới. Sông Loire
bắt nguồn từ núi đồi đông nam nước Pháp chảy lên tới
Orleans, không ngược lên vùng Paris làm ǵ, mà ngoặt xuống
tây nam, ghé lại Tours để nuôi dưỡng vùng đồng bằng hoa thơm
cỏ lạ mà sinh ra hai thiên tài văn học. Có thể nói, sông
Loire đă cử hai nhánh tinh thần của ḿnh là Rablais và
Balzac tràn ngập Paris, chảy tràn ra thế giới thông điệp của
trái tim con người, của một thế giới được chưng cất thành
rượu nho, thông qua hơn hai ngh́n hóa thân của Balzac trong
bộ "Tấn tṛ đời".
Cuộc đời
51 năm của Balzac có ba ám ảnh lớn là Napoléon, Dante và
tiền bạc. Chính niềm ám ảnh về Dante, người gơ cửa Phục Hưng
với thi phẩm tuyệt diệu "Hài kịch thần thánh" ( La Divina
Commedia) đă gợi ư, đă tạo hưng phấn và quyết tâm để ông
hoàn thành bộ sách có tên là "Hài kịch nhân sinh" ( La
Comédie Humaine ) mà người ta quen dịch thành "Tấn tṛ đời".
Mở đầu truyện "Cô gái mắt vàng" viết năm 1835, Balzac viết
đại ư rằng "địa ngục" Paris, một ngày sắp tới sẽ có một
Dante của nó. Vâng, chính ông đă thành Dante của thế kỷ XIX,
mở ra cho tiểu thuyết cả một chân trời mới. Cũng như Dante,
Balzac đă dẫn một phần nhân loại bắt đầu từ vùng Tours của
ḿnh, đi, chạy, bay, nhảy như cào cào châu chấu đến tụ họp
lại hầu mong đoạt lấy một Paris dục vọng đang tư bản hóa,
tiền hóa, Juda hóa, Grandet hóa. Ḱa, hăy nh́n xem lăo già
keo kiệt Grandet chui xuống địa ngục của hà tiện say mê
dường nào, hệt như con gái Eugénie của lăo mê man sa xuống
địa ngục của cuộc t́nh lừa đảo với chàng trai con ông chú
ruột. Với Goriot, chính là t́nh phụ tử mù quáng đă dắt lăo
đến lửa luyện tội của tuyệt vọng. Một ḿnh thầy phù thuỷ
Balzac hóa thân thành 2009 nhân vật trong 97 cuốn tiểu
thuyết của bộ " Ngh́n lẻ một đêm phương Tây - Tấn tṛ đời",
thành 2009 địa ngục, 2009 Paris, 2009 thiên đường, 2009 con
thiêu thân của dục vọng sống và dục vọng chết. Nếu Napoléon
đă đẩy cả châu Âu vào cuộc chém giết vĩ đại có tên là chinh
phục theo kiểu Alexandre Đại Đế và Caesa, lùa một phần nhân
loại vào khói lửa, đau thương, chết chóc để t́m vinh quang,
th́ Balzac đă dẫn một phần nhân loại được thu nhỏ lại t́m
cách chui xuống các tầng sâu chữ nghĩa như chui xuống chiến
lũy, như chui xuống các cống ngầm Paris mà sống chết măi với
những đam mê tội lỗi, những thèm muốn thánh thiện, những mưu
mô lừa đảo của một thế giới được đúc lại thành từng xâu,
từng xâu tiền xủng xoảng như tiếng xiềng xích va nhau. Paris
hóa thành "Miếng da lừa", thành bùa thiêng cho cả một xă hội
Balzac với đủ cả thầy tu, nhà buôn, chủ ngân hàng, điền chủ,
nhà văn, nhà báo, triết gia, luật sư, thẩm phán, bác sĩ, kỹ
sư, thầy giáo, chị hầu pḥng, kẻ quét đường, gái điếm, thợ
may, bác gác cổng, thợ mộc, phu khuân vác, công nhân nhà in,
quân nhân, nông dân, thợ thủ công, kẻ hốt rác, ăn mày, diễn
viên, kẻ vô công rồi nghề, tên lừa đảo, cảnh sát, tên móc
túi... Trong thế giới mênh mông của "Tấn tṛ đời" ngay đến
cả một con gián cũng biết dạy con người phải ḅ xuống để
tiến thân. Như nhân vật Vautrin vô chính phủ trong "Lăo
Goriot" đă khuyên mọi người phải ḅ xuống như chuột cống,
rồi chui qua tất cả lổ nẻ của xă hội, vừa chui vừa phun dịch
hạch lên tất cả để thỏa măn tính ác của ḿnh. Vừa là chuột,
vừa là gián, vừa là lươn...Vautrin đă chui qua ba cuốn tiểu
thuyết của Balzac :" Lăo Goriot", " Ảo tưởng tiêu tan" và "
Vinh nhục của nghề làm đĩ" như chui qua cống rănh của ô trọc
và đê tiện để vụt đứng lên thành ngài chỉ huy ngành cảnh sát
(!). Cũng như nhân vật Rastignac, chàng sinh viên nghèo hănh
tiến đă biến ḿnh thành con rắn của âm mưu và lừa lọc ra sao
để trườn lên thành một ngài nam tước bộ trưởng...Rastignac
đă leo trèo, luồn lọt qua 23 tác phẩm của "Tấn tṛ đời", đă
thoắt hiện, thoắt ẩn như ma, đă đeo nhiều mặt nạ khác nhau
trên sân khấu lợi danh, làm xiếc uốn lượn linh hồn với một
tư duy ở đầu gối, là nhân vật điển h́nh trong hoàn cảnh điển
h́nh, là các mảnh vỡ trí thức, các thủ đoạn lừa đảo rơi văi
khắp Paris và châu Âu được Balzac thu về, kết tinh lại. Các
nhân nhật của Balzac chồm lên nhau, nuốt chửng nhau như
những con bọ ngựa sau lúc làm t́nh, bu vào nhau như ruồi
muỗi, lại có khi vuốt ve nhau, phỉnh nịnh nhau như uyên ương
trong tổ thèm muốn, rồi tất cả quơ ṿi lên, ôm xiết nhau
theo kiểu bạch tuộc, rồi tiêu hóa lẫn nhau trước khi tự tiêu
hóa ḿnh. Một Paris mưng mủ lên cơn khát tiền bên sông Seine
quằn quại, sùi bọt mép, phóng đăng, giằng co, ngă giá với
sóng gió trước khi lịm chết trong biển Manche. Balzac cho
đoàn rồng rắn "Tấn tṛ đời" mỗi kẻ một "Miếng da lừa" làm
giấy thông hành ảo tưởng, mặc chúng tỉ mẩn, lững thững,
cuồng si đi, ngụp, lặn vào địa ngục của cuộc chinh phục lẫn
nhau, rồi lao vào tấn công nhau như diều hâu tấn công quạ.
Một thế giới tiểu nông, tiểu tư sản, đĩ điếm, trộm cướp, du
thủ du thực muốn lột xác thành tiền, lột xác thành thương
gia cho đến khi không c̣n xác để lột nữa th́ chúng mang linh
hồn vào ngân hàng cầm cố để đổi lấy vinh quang của thiên
đường giả tưởng.
Balzac
cũng cầm cố linh hồn ḿnh trong lọ mực. Từ năm 1829, năm ra
đời cuốn "Sinh lư học về hôn nhân" và cuốn " Những người
Chouans ", mở đầu cho bộ bách khoa toàn thư của trái tim con
người thế kỷ XIX, bộ biên niên sử về thời đại đồng tiền thay
Napoléon thống trị thế giới, cho đến năm 1847, ṛng ră 18
năm, bằng với số năm quen và yêu bà bá tước phu nhân Hanska
( 1832-1850), Balzac đă viết b́nh quân mỗi năm hơn 2000
trang sách, mỗi ngày viết từ 16 đến 20 tiếng đồng hồ, một kỷ
lục vô tiền khoáng hậu mà chỉ có Chúa mới giải thích nổi.
Từng ngày, khoảng tám giờ tối, sau một ngày giam ḿnh trên
chiếc ghế để cày nát hàng trăm trang giấy, ông kiệt sức, mệt
rũ, lăn ra thiếp ngủ chừng bốn tiếng đồng hồ. Vào giấc quá
nửa đêm, khi Paris và sông Seine lịm ngủ, người giúp việc gơ
cửa đánh thức con khủng long của chữ nghĩa dậy. Balzac mặc
áo choàng thầy tu thùng th́nh như tu viện trưởng trước khi
ngồi vào bàn viết làm dấu thánh giá, đặng theo chân Jesus
cầm roi tiến vào đền thờ thiêng liêng Jerusalem-Paris mà
đánh đuổi bọn con buôn ra khỏi thời đại ông. Ngọn bút - cây
roi của ông càng quất chữ nghĩa lên bọn con buôn, chúng lại
càng điên dại, lồng lên như ngựa, phi nước đại đuổi theo
tiền bạc như cả thế giới đă bị ám bởi tên Juda bán Chúa.
Đoạn Balzac tu một hơi café Thổ Nhĩ Kỳ theo kiểu Vịnh Sư tử
(Golfe du Lion ) ừng ực uống nước sông Rhône để được kích
thích tối đa mà hưng phấn lao vào cuộc giác đấu với số phận
- "Tấn tṛ đời". Ngồi một ḿnh trước trang giấy trắng như
Thượng Đế cô đơn, Balzac bằng tưởng tượng vô song biến toàn
vũ trụ thành đất sét. Ông ngào bầu trời đầy mây trắng cùng
biển khơi, ngào rừng núi vào cát bụi như người đàn bà ngào
bột, với một chất keo dính là café để đất sét hóa tất cả;
rồi dùng niềm đam mê nghịch ngợm thiên sứ nặn lên vua chúa,
thần dân, nhà văn, gái điếm, thầy tu, cảnh sát, thương
buôn...Ông muốn đứt hơi khi phả dần hơi thở ḿnh vào để bọn
h́nh nhân đất sét sống động mà yêu thương, thù hận, lọc lừa.
Ông lặng lẽ ném những nhân vật vừa nặn lên trang giấy, xô
chúng xuống thế giới sột soạt của ng̣i bút, rồi tung chúng
vào "Miếng da lừa - Paris" như tung quân vào trận đánh để
cướp giật số phận nhau, để mỗi h́nh hài kia được dịp co rút
lại với những đam mê chết người của thời đại kim tiền. Ông
ngồi đó sao chép xă hội, làm thư kư thời đại để "hiểu thấu
nó trong vô vàn những náo động", trong niềm "say mê là tất
cả nhân loại", trong nỗi đớn đau bị cả và loài người đầy ải
như h́nh ảnh của nhân vật cô Fosseuse ( Thầy thuốc nông
thôn) và bà Graslin (Cha xứ làng quê) khiến "Chúng ta ngày
nào cũng đớn đau như vậy" như lời nói đầu của "Tấn tṛ đời"
ông đă viết. Sáng tạo không chỉ là hạnh phúc mà c̣n là niềm
thống khổ như chính Balzac đă nói:" Tôi chỉ ước mong không
bị giày ṿ bởi các con người và các sự vật như tôi đă từng
chịu đựng, từ khi tôi tiến hành công việc đáng kinh sợ
này"..."Tôi đă bộc lộ rơ sự hiểu biết của tôi về môn đấu
kiếm văn chương"...
May mắn
thay cho Balzac khi một ḿnh đơn độc "đấu kiếm văn chương",
ngoài sự hỗ trợ của suối nguồn café và Chúa Trời ra, ông c̣n
được ba người đàn bà quư tộc chia sẻ bằng t́nh yêu và niềm
sùng kính. Tuy nhiên, đam mê viết với ông mạnh hơn đam mê
đàn bà rất nhiều, như có lần ông thổ lộ với bạn bè :" Người
làm văn chương phải kiêng đàn bà. Họ làm mất th́ giờ của anh.
Chỉ nên hạn chế trong việc viết cho họ; điều đó giúp luyện
phong cách". Người t́nh đầu tiên của ông lớn hơn ông những
20 tuổi. Nàng là bà De Berny yêu ông như người đàn bà yêu
đàn ông, đồng thời như người mẹ yêu đứa con trai bé bỏng,
như một giáo sư về thẩm mỹ yêu, thẩm mỹ sống và thẩm mỹ viết
yêu người học tṛ khổng lồ Balzac. Người đàn bà thứ hai xuất
hiện như tiếng sét ái t́nh, nàng De Castries, vụt qua bầu
trời tâm hồn ông như một cú trượt ngă của số phận, như một
cơn sóng xoài của băo tố, một vết thương không hề biết lên
da non c̣n tê dại thân xác tới sau này. Chỉ đến khi bị ch́m
ngập trong những bức thư t́nh của "Người đàn bà phương xa"
từ năm 1832, nữ bá tước Hanska, người Ba Lan lấy chồng Ukren,
tâm hồn Balzac vốn từng khổ đau, thương tổn v́ nghề văn mới
được t́nh yêu nhỏ lên những giọt sương mật ong ngây ngất.
Balzac lao vào cuộc t́nh quư tộc như kẻ t́m chim trong ca
dao Việt Nam :" T́m em như thể t́m chim / Chim ăn bể bắc anh
t́m bể đông ". Ông làm kẻ "Gánh vàng đi đổ sông Ngô" văn học
để "Nằm đêm tơ tưởng đi ṃ sông Tương " cuộc đời. Vậy mà sau
18 năm với bao lần lặn lội sang phương Đông, ông đă ṃ được
vàng ṛng của đời ḿnh bên tận nước Nga Chính Thống giáo.
Ông đă viết hàng gánh thư t́nh, đeo đẳng hàng núi sầu thương,
nhỏ ra hàng ḍng sông nước mắt, vượt qua hàng bao lớp sương
mù quư phái e lệ che chắn, trái ngang. Dù sau khi bá tước
Hanski qua đời năm 1841, bà Hanska đă giam lời cầu hôn của
Balzac tới 8 năm. Cuối cùng năm 1850, người đàn bà kiêu sa
nhất phương Đông mới đồng ư lấy nhà văn để theo ông về
Paris, ở ngôi nhà trên phố Fortunée định mệnh. Hanska, như
là rốn biển, nơi các ḍng sông, những nhân vật phụ nữ của
Balzac chỉ được đẹp trong khổ đau, được trinh trắng trong
tủi nhục, giày ṿ, được thắp sáng trong bóng tối chảy về hội
tụ thành một người đàn bà cụ thể. Người vợ trong ba tháng
này chính là giấc mơ không thể với tới của cuộc đời, như
trái cấm trong vườn Eden Chúa Trời cấm ông ăn nhưng ông bất
tuân thần linh, để nhận lấy hạnh phúc t́nh yêu cùng một lần
với nỗi chết. Chỉ ba tháng sau ngày cưới, ngày 17-8-1850,
trái tim Balzac đă vỡ ra v́ không chịu đựng nổi hạnh phúc
viên măn. V. Hugo, người cùng Lamartine hai lần tiến cử
Balzac vào viện hàn lâm nhưng đều bị trượt, đến nh́n ông lần
cuối đế thấy " ông giống như vị Hoàng Đế ",å khiêng quan tài
ông lên xe đến nghĩa trang Père - Lachaise, để viếng ông
bằng bài điếu văn vĩ đại, với những lời đẹp hơn nước mắt sau:"
Hỡi ôi ! người lao động mănh liệt và không bao giờ biết mệt
mỏi ấy, triết gia ấy, nhà tư tưởng ấy, thi sĩ ấy, thiên tài
ấy, đă sống giữa chúng ta cuộc đời đầy băo tố, chiến đấu,
tranh căi, chung cho mọi vĩ nhân ở mọi thời. Giờ đây ông
được b́nh an. Ông ra khỏi những dị nghị và thù ghét. Trong
cùng một ngày, ông đi vào vinh quang và cơi chết."
Balzac -
người khổng lồ rơi từ đỉnh trời xuống, do một sự tưởng tượng
quá sức của Chúa mà sinh ra vào đầu mùa hè năm 1799 và ra đi
theo tiếng gọi của giấc mơ, của tuyệt đối vào đầu mùa thu
1850. Như Napoléon đă sống 52 tuổi để tạo ra lịch sử băo
bùng, Balzac cũng chỉ thọ tới 51 tuổi sau khi tạo dựng ra cả
thiên đường và địa ngục trong hành tŕnh chinh phục trái tim
toàn nhân loại. Ông là Chúa Kito của chủ nghĩa hiện thực
trong tiểu thuyết, là người khám phá ra linh giác, một giác
quan thuộc loại thần giao cách cảm thông qua sự sáng tạo lại
con người trong văn học. Balzac trong vô vàn náo động kiếp
người, đă hút theo mê lộ đớn đau, như nước sông Loire quê
hương ông từng cuồn cuộn trào sôi vô tận, để cuối cùng bị
hút vào quằn quại Đại Tây Dương, rồi được tự d́m chết ḿnh
đi mà thành vĩnh cửu.,
Thành phố Hồ Chí Minh
20-4-1999
T.M.H.
Đă in trong tập : “Những v́
sao văn học”- Trần Mạnh Hảo - NXB Văn Học 2004
Nguồn : www.evan.com.vn ,
www.giaodiem.com
|
