Nguyễn Văn Lục.

 

 Cuộc sống ở một nơi nào khác( la vie ailleurs)

 

 

 

Đặt chân đến Sàig̣n, tôi chỉ có một ư nghĩ là về : về với gia đ́nh. Nh́n lại anh chị em ḿnh c̣n ở lại. Gặp lại con cháu ḿnh mà từ hơn 30 năm chưa gặp mặt. Đứa chưa gặp th́ lạ hoắc. Nh́n nhau mà ngỡ ngàng, mà cười. Tất cả là hơn 60 đứa cháu lớn nhỏ. Tiền ĺ x́ trong dịp tết phải có danh sách lần lượt mỗi nhà. Vui ơi là vui. Nhiều đứa đă lớn cái đầu, đă có dâu rể c̣n tỵ nạnh, mè nheo đ̣i cậu, đ̣i ông trẻ cho thêm. Th́ cũng cho. Đứa gặp lúc thuở nhỏ th́ nay cũng đă đứng tuổi hoặc chập chững bước vào tuổi già. Mừng vui lẫn lộn, cười chảy nước mắt. Lúc ra đi, cả một bầy vẫy tay la hét. Cứ nhốn nháo cả lên. Ra đi mà ḷng không đặng. Cuối cùng cái ǵ c̣n lại chỉ c̣n lại một cuộc nối lại khúc ruột mà nhiều năm nay đứt đoạn.

 

Phần tôi chỉ mới nối được khúc ruột máu mủ.

 

Phần c̣n lại, Việt Nam c̣n nhiều khúc ruột đứt như thế lắm. Cần phải nối. Trước mặt là khúc ruột 75 của 3 triệu người di tản. Họ về là về gia đ́nh, là thăm quê hương. Những cái khác th́ c̣n cần phải xét lại.. Và chỉ có chân t́nh may ra mới có cơ hy vọng nối lại những lỗi lầm quá độ. Thống nhất đất nước th́ đă xong từ lâu, nhưng thống nhất ḷng người th́ hẳn là chưa. Và qua chuyến về này, tôi cũng thấy là chưa phải lúc, hay lúc chưa tới.

 

Như đă nói, tôi chỉ thấy an b́nh khi về nhà. Ra khỏi cái bầu khí đó tôi có cảm tưởng cuộc sống ở đây như thể một cuộc sống ở nơi nào khác. Cái ǵ cũng chổn rổn, lạ lẫm và không quen thuộc.  Hoặc lố bịch, hoặc vô trách nhiệm, hoặc hỗn lọan xô bồ vô tôỉ chức. Hoặc quen thuộc đến chẳng thấy có ǵ lạ. Vẫn đường phố ấy, với những sợi giây trời giăng mắc chằng chịt bừa băi, những đám đông người nhung nhúc, cứ như phải nhoi lên mà sống, nhoi lên mà thở như thể lẽ sống c̣n.

 

Thời gian bất tận 

 

 Ở nơi đây, nơi mà tôi đă lớn lên, đă trưởng thành, tôi có thể đong đếm mỗi năm cuộc đời bằng thời gian ngày, tháng, năm. Bằng thứ hai, thứ ba và thứ bảy, chủ nhật. Có thứ bảy cuối tuần, có lúc hẹn ḥ, có lúc dong chơi cuộc đời. Có ngày làm, ngày nghỉ như hai nhịp bước chân, có nhịp đi th́ có nhịp nghỉ. Tôi đă mất một cảm giác về thời gian như thế.

 

Thời gian bây giờ là thời gian miên tục, triền miên đến không c̣n ư niệm thời gian nữa. Việt Nam, đất nước tôi, Sàig̣n, Hànội. Thời gian lúc nào cũng là lúc không giờ. Thời gian chuyển động triền miên cũng là thời gian lúc nào cũng chỉ không giờ. Nó xoay chuyển liên tục, chóng mặt như một ṿng xoáy, như một cơn lốc, như một cơn mê. Nó không có lúc nào bắt đầu nên cũng không có lúc nào dứt điểm. Người lao động các khu chế xuất làm từ sáng tới đêm, làm hùng hục, không c̣n thấy ánh sáng mặt trời. Và nay th́ họ đă cất lên tiếng nói bằng đ́nh công. Nhiều chỗ, nhiều nơi ở các khu chế xuất, nhất là Biên Hoà, Long An. Ít lắm đă có gần 20000 ngàn công nhân đ́nh công..  Không làm th́ ăn uống suốt từ sáng đến đêm. Lúc nào cũng là ăn, lúc nào cũng là uống và như thể không có công việc ǵ khác ngoài truyện ăn uống. Sáng trưa chiều tối. Đêm là ngày, ngày là đêm. Thứ hai, tư sáu, thứ bảy chủ nhật. Lúc nào là nghỉ, lúc nào là làm. Xe cộ như mắc cửi như thể không ai làm việc ǵ, ngoài việc phóng xe ngoài đường.

 

Tiếng động triền miên

 

Sáng đêm chiều tối tiếng động không ngưng nghỉ. Mà ngưng nghỉ th́ không c̣n là Hànội, Sàig̣n nữa.. Đó là cuộc sống liên tu bất tận. Tôi chỉ thực sự nhận ra Sàig̣n ngưng nghỉ có một lần. Đó là lúc 5, 6 chiều tối 30 tết.. nhưng chỉ độ 9 giờ tối, nó lại rơi vào cơn mê điên cuồng của tiếng Động.

 

Trong cơn mê điên cuồng của tiếng động, con người đánh mất bản thân ḿnh, không c̣n là ḿnh. Đó là cuộc vong thân trong tiếng động. Con người không có th́ giờ để nghĩ, để yêu thương, để nh́n lại ḿnh. Mất hẳn cuộc sống riêng tư một ḿnh. Tiếng động nay len lỏi vào bất cứ căn ngơ hẽm nào, bất cứ chỗ nào gọi là đuờng. Cứ chỗ nào không có nhà th́ chỗ đó là đường đi, xe cộ chen chúc, lách mà đi và chỗ đó sẽ có tiếng động. Tiếng động trấn áp tất cả. Đến gà không thể gáy, chó không thể sủa. Hết rồi tiếng chim hót trên cành. Hầu như, ngay ở Hànội, đường phố c̣n khá nhiều cây xanh mà tôi cứ tấm tắc khen măi. Ít ra c̣n có mảng da trời, ít ra c̣n có cây xanh hai bên đường phố. Ít ra Hànội c̣n mang vóc dáng con người.  Vậy mà tôi cũng chưa hề nghe tiếng hát của loài chim, dù là chim sẻ. Hăy chỉ cho tôi, có con chó nào dám ra đường sủa, hoặc dám tè một băi, nhất là dám nghêng ngang đứng trước cửa nhà gâu gâu. Chó cụp đuôi, gà tắt tiếng, chim ngừng hót.

 

Ngay cả những loa thành phố, trong các ngơ hẻm mà trưóc đây 10 năm c̣n oang oang sáng, trưa, chiều tối cũng hầu như tắt tiếng. Không ai muốn nghe nữa v́ nó cũng thuộc loại tiếng động trấn áp và bạo lực. Họa hiếm c̣n phải nghe tiếng loa bạo lực ở một vài tỉnh miền Tây. Nay bớt được bạo lực trấn áp của tiếng loa th́ được thay thế bằng bạo lực tiếng động.

 

 Cuộc sống trí tuệ và t́nh cảm con người đă bị khô chồi và tàn lụi v́ tiếng động.. Tiếng động phá và làm rối lọan các cơ năng thần kinh năo bộ. Người ta không thể tập trung tư tưởng được, không thể học được, không thể nhớ được, nói chi có thể sáng tạo được. Người ta cũng không thể yêu thương được, cùng lắm chỉ làm t́nh được. Và rồi trong cơn mê điên cuồng của tiếng động, nó sẽ đánh thức tiềm lực của bản năng, của những động lực vô thức, của bản năng sinh tồn, bản năng t́nh dục. Khi mà con người bị vong thân trong tiếng động th́ tất cả cơ chế vận hành của con người sẽ là những bản năng tự tồn. Con người sẽ sống như những loài động vật hay như những bộ máy biết đi, biết ăn, biết ngủ, biết làm, biết kiếm tiền, biết làm t́nh. Trẻ con hùng hục đi học từ sáng tới tối, tới đêm. Bừng con mắt dạy là học. Học như nhét, như nhồi. Học như tống vào đầu mà đầu óc như một kho chứa. Rồi trí óc sẽ tŕ độn. Rồi đói th́ vộc vào ăn. Ham muốn th́ thỏa măn trong công viên, trong quán càphê, chỗ tối tăm. C̣n người lớn. Các then máy tự động của đời sống sẽ vận hành, điều chỉnh, thúc đẩy con người. Hùng hục làm từ sáng tới đêm, hùng hục kiếm tiền, hùng hục mưu kế, hùng hùng hục gian manh, hùng hùng lừa gạt, hùng hục lương thiện mà không đủ sống, hùng hục ăn. Người ta tưởng là làm, nhưng thật ra chỉ là những vận hành cử động của một guồng máy xă hội đẩy người ta đi.

 

Việt Nam báo hiệu có sự thay đổi  và phát triển với tiềm năng và hy vọng lớn. Nhưng nó cũng cảnh báo về một nguy cơ suy sụp toàn bộ giá trị làm người. Nh́n mà cảm thấy ngao ngán và lo ngại. T́nh người khan hiếm, bạo lực có thừa, bản năng và thú tính ngự trị, lường gạt và dối trá là món hàng trao đổi. Việt Nam đang sống hay quay trở lại thời kỳ ngự trị của hoang dă, mất khả năng  thực hiện làm người. Đó không phải là xă hội người biết tôn trọng pháp luật, biết để cái chung trên cái riêng, biết cho và nhận. Nó không c̣n là xă hội lư, cũng chẳng phải xă hội t́nh (Theo sự phân biệt của Paul Ricoeur) mà là xă hội ở thời kỳ hoang dă.

 

 Một đất nước mà tôi xa lạ đến không hiểu được như cuộc sống ở một nơi nào khác. Đó là cái cảm tưởng mà tôi cần phải nhắc lại. Tôi như bị vất vào một tinh cầu nào đó, một cái ǵ đó mà tôi chưa rơ mặt. Tôi chưa thể hội nhập vào cái ḍng chảy sự sống với tiếng động đêm ngày, với tốc độ, với thời gian vô tận, với tương giao con người không c̣n nữa trong những giao dịch.. Cùng lắm tôi chỉ c̣n thấy le lói nơi những người khó nghèo, nơi những người cùng khổ. Tôi gần gũi họ hơn, tôi dễ chia xẻ hơn. Xin từ từ để tôi c̣n có thể nhận ra quê hương ḿnh. Bài viết này, không phải để nói xấu quê hương ḿnh, nhưng muốn bày tỏ những điều tôi đă nghe, đă thấy và đă cảm nghiệm như thế nào với tư cách một người Việt.

 

Đi Hànội để t́m lại một  phần của đời ḿnh.

 

Tôi đă ra Hànội và tôi đă thấy ǵ. Thăm Hànội là để t́m lại một phần đời ḿnh, một chút kỷ niệm, một chút mảnh đời tuổi trẻ. Tôi c̣n nhớ lại trước đây vào những buổi sáng tinh mơ, mặt nước hồ Tây hay c̣n gọi là Dâm Đàm có nghĩa là đồng sương mù c̣n mờ hơi sương. Sương la đà mặt đất, phủ nhẹ trên các lá cây một lớp bụi trắng đọng lại thành từng giọt nước. Phải lâu lắm, ánh sáng mặt trời mới làm tan lớp sương mỏng. Trên cao, một đàn chim sâm cầm lượn đi ăn sáng, chân duỗi thẳng ra đằng sau, thân ḿnh nhọn dài, đâm chéo lên chân trời như trong một bức tranh. Tôi c̣n là một cậu bé Hànội co ro trong chếc áo len nhiều mầu chặt đến muốn nứt ra, chân đất chân không tới trường. Hànội tôi thế đấy, nghèo mà thân thương. Nhớ từng bụi cỏ, từng tiếng ve sầu, tiếng rao phá xa, tiếng tục tắc, tiếng leng keng của đường tầu điện.

 

Cái cảnh đó không c̣n nữa.  Cái kỷ niệm đó cũng không c̣n nữa.

 

Con đường Cỏ Ngư, phía tay mặt, nay dựng lên những quán ăn che mất mặt hồ. Tầm nh́n thu hẹp lại, chỉ c̣n ngửi thấy mùi thịt nướng từ quán ăn xông ra. Nếu đất nói được, nếu thiên nhiên biết nói tiếng người, nó sẽ nguyền rủa con người. Phía cuôí đường là chùa Trấn Quốc nay bị những khối bê tông chắn hết tầm nh́n. Sừng sững và trấn áp. Con người cũng chả được tôn trọng th́ thiên nhiên xá ǵ.

 

Chỗ nào cũng quán ăn nhậu. Mấy quán nhậu đó là cái bẩn mắt của thành phố do các quan chức bảo trợ đằng sau. Hànội không c̣n là Hànội nữa.

 

Bờ hồ Hoàn Kiếm th́ nay ch́nh ́nh việc xây cất một toà nhà lớn của công ty Bưu điện. Bệnh xây cất tuỳ tiện là thứ bệnh dịch lan tràn khắp nơi.( Maladie de la pierre ).

 

Tôi đạp xe xuống phía Giám để về Hàđông vào thăm dinh Hoàng Cao Khải, nơi mà tôi đă từng học nhiều năm với biết bao kỷ niệm. Gần đấy là G̣ Đống Đa giống như một cái lúm đất mỗi ngày mỗi lùn đi, bị khuất lấp bởi những nhà xây cất phía trước mặt. Hỏi thăm măi mới t́m ra được. Lên trên, ở phía tay trái, người ta  lại tham lam làm một cái cái sân chơi với các cây đu cho trẻ con.. Sân chơi cho trẻ con là cần lắm, tốt lắm. Nhưng phải làm ở chỗ khác, không được đụng đến di tích lịch sử. Nếu đă đụng như thế th́ nên dẹp g̣ Đống đa đi cho rồi. C̣n ǵ là di tích lịch sử nữa. Dinh Hoàng Cao Khải, thời trước 54, trước mặt là một cái hồ bán nguyệt, rộng mênh mông nay thật đến ngu xuẩn người ta làm hồ nuôi cá. Giữa hồ là cái bè nổi với các thùng phuy có cái bảng đề như sau : Hồ thả cá. Cấm câu cá, đổ rác. Cổng vào dinh th́ nay trở  thành : Trụ sở tuần tra nhân dân quận 9. Dinh này có thể biến thành khu di tích lịch sử nay trở thành hồ câu cá. Lấy cái lợi nhỏ, cục bộ quên cái lợi lớn. Óc tham lam địa phương che mờ cái nghĩa lớn. Buồn thay. Tôi vừa đọc tờ báo Khơi Nguồn, số mới nhất, số 5, có bài của ông Diệu Tần viết như sau :* Về kiến trúc cổ, chùa Diên Hựu hay chùa Một Cột là một trường hợp điển h́nh có sự mâu thuẫn nặng nề giữa quyền lực ch́nh trị và nhu cầu bảo tồn di sản quốc gia... Nguồn tin mới tiết lộ là khi xây chỗ cho ông Hồ, những người có trách nhiệm muốn phá bỏ ngôi chùa đặc biệt có một không hai trên thế giới cho rộng chỗ, cho vĩ đại hơn.. Rất may là * chướng ngại vật* vẫn c̣n trơ trơ, nhưng người ta cho biết chùa nằm vào thế kẹt ngó rất khiêm nhường và thảm bại* [i]

 

Vậy mà đi đến đâu cũng nói bảo tồn văn hoá. Cả thành phố Sàig̣n, cứ mỗi cổng vào các phường khóm đều có cái bảng đề : khu văn hoá..

 

Trên đường về, tôi nhớ hai toa tầu điện kêu kính keng với cái sào điện trên nóc. Đă không c̣n nữa. Tôi thử đi t́m hiểu xem, đường tàu điện đă được gỡ bỏ từ năm nào..Tôi kiếm được tờ National geographic, nằm ở xó kẹt tủ sách của tôi, số tháng 11.1989, có bức h́nh xe điện chiếm toàn hai trang báo. Tôi ngắm đi ngắm lại. Dĩ nhiên nó không đẹp và rếch rác hơn thời 1950. Nhưng tàu điện vẫn c̣n đó. Nó như một cái mền rách. Nhưng chỉ cần nó c̣n đó, rách cũng đuợc, sơn quét lại mấy hồi. Lớp vỏ bên hông tầu điện tróc sơn từng mảng, rách nát. Cửa sổ bằng then gỗ cái c̣n cái mất. Nó chỉ chạy có một toa. Và đằng trước toa, đứng ở bên ngoài, vẫn có một người mặc áo xanh, quần đen, đi dép, đang kéo một sợi giây hay cái ǵ đó để điều khiển cho tầu điện có thể chạy được.  Cái kỷ lục của xe điện thành phố Hànội, trong hàng thế kỷ, theo ư nghĩ riêng tư của tôi, có lẽ nó chưa cán chết một người nào, chỉ v́ nó đi chậm.  Chậm đến độ, tôi có nhảy lên lúc nào tôi muốn và xuống bất cứ chỗ nào để khỏi trả vé. Cách nhảy lên cũng cần kỹ thuật lắm, phải chạy nhanh theo hướng xe điện, rồi thuận đà nhảy lên. Xuống cũng vậy, nếu không th́ ngă dập mặt. Tôi đếm được tất cả hơn 20 chục chiếc xe đạp đi ngược đi xuôi chung quanh xe điện, sắp quẹo.. Chắc là Ngă Giám. Trong đó chỉ có một xe Honda.

 

Sau 14 năm thống nhất, qua chiếc tàu điện.. Hànội vẫn như một chiếc mền rách. Nghèo nàn và lạc hậu.

 

Vậy mà đến hôm nay, sau 16 năm, tôi về lại nó đă khác nhiều rồi. Xe máy chiếm trọn vẹn đường phố. Xe đạp hầu như rất hiếm. Nhờ có tôi và một người bạn mà Hànội có thêm được hai người đi xe đạp.

 

Chúng tôi thích thú và vui lại cái hồn nhiên tuổi trẻ. Mỗi lần lạc nhau, đứng chờ, sợ xanh mặt. Tôi cảm thấy ḿnh trẻ ra như một người thanh niên hồi c̣n xanh tóc. Vui và phơi phới. Hai đứa đạp không biết mệt. Vừa đạp vừa ngó nh́n sợ lạc nhau. Có lẽ đây là những giây phút tôi cảm thấy đẹp nhất khi ở Hànội. Nhớ măi. Sàig̣n th́ không thể có những giây phút thư giăn bằng xe đạp được. Mỗi đọan tôi lại dừng xe hỏi đường.

 

Hànội chỉ có hai nơi có thể hấp dẫn khách du lịch là khu phố cổ và đường tầu điện. Bỏ đường tàu điện là mất một nửa. Tàu điện làm nghẽn tắc lưu thông th́ ta làm xe điện ngầm. Lấy nguồn lợi tức từ di tích lịch sử đường tầu điện để bù khuyết vào. Ai đến San Francisco cũng bắt buộc phải đi thăm cầu Golden Gate và đoàn xe điện. Đường có ùn tắc giao thông th́ ta giải tỏa. Du lịch là nguồn vốn sẽ thu lại sau.

 

May mắn là khu phố đối diện nhà thờ cửa Bắc, xưa gọi là thành cổ Hànội, Bắc  môn c̣n giữ lại được hai vết tích vết đạn đại bác của quân đội Pháp bắn vào thành Hànội. Dưới đó có ghi : thành cổ Hànội, Bắc môn 25 tháng tư, năm 1882. Bombardet de la citadelle par les cannonières surprise et fanfare.  Chỉ có hai lỗ đạn thị uy đủ làm khiếp đảm quân lính trong thành. Thật ra đạn đó có giết ai đâu. Dọc con đường Hoàng Diệu hay Nguyễn Tri Phương, trùng trùng điệp điệp, nay là dinh cơ của hằng trăm các cấp lănh đạo lớn nhỏ, tướng lănh..Đây là những đền đài dinh thự của các vua chúa mới thời Cộng Sản và có thể nói ươc mơ cuối đời của giai cấp lănh đạo chỉ gồm có hai điều : Sống ở nơi đây trong các dinh cơ đồ sộ và tráng lệ, chết th́ lưu danh với tên tuổi trên đường phố.

 

Tôi cũng thấy thiếu cái thi vị Hànội mà mỗi buổi sáng tinh mơ, từng đoàn người lũ lượt từ hướng làng Ngọc Hà, phía sau vườn Bách thảo, làng Nghi Tàm, khu vực cạnh Hồ Tây quang gánh những tinh hoa của trời đất với những bông hồng, bông sen trắng đỏ, những cụm sói bông trắng lá xanh, rồi những cành mai vàng, cụm quất đem vào thành phố. Ngược chiều là những người đi đổ thùng phân đi ra khỏi thành phố.

 

Hànội nay như thiếu vắng một cái ǵ xác lập nó là Hànội. Hàng Đảo chẳng cần lụa nữa và hàng bạc nay cũng chẳng cần vàng nữa.

 

Hànội với chả cá Lă Vọng.

 

Như mọi người, tôi đă đến ăn chả cá Lă Vọng. Và đây là lần đầu tiên tôi ăn chả cá ấy. Thời tuổi trẻ có muốn ăn cũng không có tiền..Điều đó cho thấy rằng Chả cá Lă Vọng thời xa xưa là một món ăn xa xỉ phẩm, không phải ai muốn ăn cũng được. Năm thế hệ gia đ́nh chả cá Lă Vọng đă đi qua rồi, kể từ năm 1871. Cái ǵ c̣n lại và cái ǵ không c̣n lại trong tiệm chả cá ấy. Người đă thay đổi, nhiều thế hệ người đă dội nón ra đi, nhưng huyết thống vẫn c̣n đó. Nó giống như tiệm trồng răng Minh Sinh Hànội, thời năm 1950. Đă hơn nửa thế kỷ mà nó vẫn c̣n đó. Nay đổi là Sinh Sinh. Tôi đă vui mừng vào tiệm để hỏi gốc gác.. Nay là một nha sĩ, con trai của bà vợ hai của ông Minh Sinh đứng làm chủ, ở số 172 Hàng Bông. Vẫn Chuyên khoa răng giả. Nay th́ có thêm có thể gắn kim cương, nắn chỉnh hàm, vẩu, ngược, lệch lạc.. Điều mà thế hệ trước không làm được. Cũng vậy, hiệu thuốc cam Hàng Bạc thời 45 nay vẩn c̣n đó. Vẫn quảng cáo, đây là đời thứ ba.  Thuốc cam chuyên trị trẻ em biếng ăn, biếng ngủ, gầy, xanh xao và hay ra mồ hôi trộm. Vẫn cao dán chữa nhọt mụn như trước. Gần như không có ǵ thay đổi, không thêm cũng không bớt.

 

Phần quán chả cá vẫn với căn nhà lụp xụp, cầu thang gỗ hẹp và ọp ẹp là cố ư để như vậy, để câu khách hay chỉ là vô t́nh. Nhưng nó cho tôi có cảm tưởng là mọi sự vẫn như thế, không có ǵ thay đổi. Cái tồi tàn, cái dơ bẩn một chút, cái vứt bừa băi giấy chùi miệng dưới sàn nhà cái nhếch nhác chỗ này chỗ kia, cái bức tường loang lổ không trang trí. Cái đó là như thế, là cố ư, là giữ ǵn bản sắc hay là một nếp sống thiếu văn hóa. Có cái ǵ là cội nguồn, có thể trong cách pha nước mắm tô chanh, nhưng nó cũng chỉ cho thấy cái lụp sà lụp sụp. Vẫn địa chỉ ấy, 14 phố chả cá. Hơn 100 năm. Ăn xong vội vă cắp đít ra về, ăn không cầu no. No th́ tốn tiền. Cái cảm giác là nó vẫn thế. Vẫn như thế măi, thách đố với thời gian và mọi sự thay đổi chung quanh. Vẫn căn nhà đó, chỗ ngồi đó, cảnh đó, cá đó, vẫn mắm tôm chanh đó, những bàn, những ghế. Nó chả có ǵ thay đổi. Chỉ có thể giá cả lên vùn vụt.

 

Hànội như thế, phải chăng có thể thu gọn trong đĩa chá cá Lă Vọng, trong miếng ngon, miếng bùi đi vào văn học với Nguyễn Tuân, trong cái nghèo nàn lẫn chút bẩn thỉu dơ dáy, là niềm hy vọng và hănh diện của hằng trăm năm nay, mặc cho thời thế biến thiên thay đổi. Dù ǵ th́ Hànội cũng hănh diện về hàng chả cá .

 

Đă có nhiều những nhân vật nổi tiếng thế giới đă từng ghé qua nhà hàng này. Và như thế kể là quá đủ cho một chủ tiệm. Vừa làm kinh tế kiếm lời, vừa tác động nhiều mặt đến người cái nh́n của người ngoại quốc khi viếng thăm VN.

 

Chỉ có một điều tôi không nhớ là chẳng biết ngoài cửa có đặt tượng ông Lă Vọng, tay sách một cần câu và một xâu cá không.. Và cũng không biết xâu cá của ông là xâu cá ǵ. V́ chả cá Lă Vọng phải chọn một loại cá riêng, gọi là cá lăng, phải tươi và mua ở các miền biển.

 

 Dù sao sự cầu kỳ, khó tính một chút cũng làm cho món chả cá trở thành món ăn Văn hoá, truyền thống của Hànội. Hay dở ǵ cũng phải đến ăn một lần.

 

Hànội chuyển ḿnh.

 

Nếu mường tượng trong tương lai Hànội sẽ có ǵ thay đổi.

 

Hăy bắt đầu bằng sông Hồng.

 

Khúc ruột già của Hànội. Tôi tự hỏi như thế và nghĩ rằng một ngày nào đó, rất có thể, chúng ta có thể sẽ đi bộ qua sông Hồng Hà. Chiều chiều chúng ta sẽ đi bộ dắt người yêu qua sông. Nước sẽ cạn kiệt v́ sự khai thác các đập nước trên thượng nguồn với các nhà máy thủy điện. Không cần cầu. V́ sông không c̣n nước. Ḍng dông tưởng muôn đời lại hoá ra lại là nạn nhân đầu tiên bị biến chất trong nền kinh tế kích cầu.

 

 Hết rồi những câu truyện của ḍng sông.

 

 Câu truyện Anh Phải sống của Khái Hưng dần đi vào câu chuyện huyền thoại dân gian. Câu truyện ḍng sông th́ thầm kể lại lịch sử cuộc đời của mỗi đời người với biết bao điều bí ẩn sẽ không c̣n nữa. Miền Bắc với Hànội mà thời xưa ta gọi là Kẻ Chợ, nơi mà mùa xuân năm ấy, Lư công Uẩn cùng với đại sư Vạn Hạnh, vị cố vấn của vua đă tự tay viết chiếu dời đô, chọn thành Đại La Hànội làm đô thành của nước ta, chọn thành * Đại La như một trung tâm bờ cơi đất nước, ở cái thế rồng cuộn hổ ngồi, vị trí ở giữa bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc.. tiện h́nh thể núi sông sau trước. Ở địa thế rộng mà bằng phẳng, dân cư không khổ về ngập lụt, muôn vật rất phong phú tốt tươi.. Thật là chỗ hội họp của bốn phương, là nơi đô thành bậc nhất của Đế Vương…Bệ hạ v́ thiên hạ lập kế lâu dài, trên cho nghiệp đế được thịnh vượng lớn lao, dưới cho dân chúng được đông đúc giầu có, điều lợi như thế ai dám không theo * ( Đại Việt sử kư toàn thư ).

Bài chiếu dời đô ở thế kỷ thứ 11 nay nghe như c̣n vang vọng đâu đây. Cả cái nền văn minh sông Hồng được dựng lên, được h́nh thành và phát triển cho đến nay dựa trên cái bài chiếu khôn ngoan, với cái nh́n xa trông rộng của Lư Công Uẩn và vị cố vấn Đại sư Vạn Hạnh. Một quyết dịnh khôn ngoan, dựa trên cái thế sông núi đă tạo dần ra cái cơ ngơi của nền Văn Minh sông Hồng. Thản hoặc không có quyết định đó th́ lịch sử miền đồng bằng sông Hồng đă hẳn là khác?
Và nay sông Hồng cạn kiệt th́ sẽ ra sao.

Thủ đô Hànội nằm gối đầu trên bờ đê sông Hồng, giắt ngang bằng một giải yếm là cầu Paul Doumer. Sông đó, cầu đó, biểu tượng cho sức mạnh của người Pháp. Nay đă không c̣n như thế nữa. Thời đó, người ta không khỏi thở dài thán phục : Les Francais font tout ce qu!ils veulent ( Người Pháp làm được bất cứ cái ǵ họ muốn ). Ai cũng nghĩ rằng, thật vô vọng để xây một cây cầu như vậy. Ḍng sông Hồng, đúng như Pierre Gourou nhận xét ở trên: Đó là ḍng nước đầy bất trắc và rủi ro. Nhưng nói như Gourou c̣n có vẻ văn chương quá. Thực tế, ḷng sông Hồng về mùa khô, nước cạn, có nơi bề ngang chỉ c̣n 5,6 thước tây. Nhưng đến mùa nước lũ, khoảng tháng bảy trở đi, nước dâng cao ngấp nghé bờ đê, diện tích ḷng sông nay là 1980 thước. Từ 5 thước đến gần 2000 thước.. Ḍng sông hiền lành bỗng chốc trở thành hung hăn, hoang dữ. Chỉ tưởng tượng ra thôi cũng thấy đáng sợ rồi. Đứng trên bờ đê mùa lũ, nh́n nước chảy phăng phăng , cuốn theo bất cứ cái ǵ: đất phù sa mầu đỏ gạch như hàng ngh́n chiếc xe tải chở đất, cuốn theo nó nào cành cây, củi khô, củi mục, rác rưởi, bè lục b́nh và nếu cần cả xác người trôi sông nữa vào thời Việt Minh trước 1945. Nước sông mầu đỏ ngầu như đang say máu, phăng phăng như chạy giặc.

Vậy mà P. Doumer đă khắc phục được tất cả, hoàn thành cây cầu sau 4 năm. Công của ông không nhỏ..

Phải nh́n nhận rằng, dưới thời Paul Doumer, thành phố Hànội đă đổi ḿnh.
Cây cầu Paul Doumer đă mở đường cho Hànội bước vào thế giới văn minh.

 

 Nay không cần cây cầu Paul Doumer nữa th́  cái ǵ sẽ là biểu tượng cho sự phát triển của thủ đô Hànội. Tôi không biết nữa.

Tôi mường tượng những ngày quá khứ của ḍng sông ấy khi nghĩ đến câu truyện Anh Phải Sống của Khái Hưng có thể h́nh dung ra ḍng sông này như thế nào. Hai bờ đê sông, có những khúc, người dân đă biết dựng nhà trên bè nổi bồng bềnh lên xuống tùy theo con nước. Những căn nhà nổi đó là nếp sống đặc biệt của một thiểu số dân miền Bắc. Thật là kỳ diệu. Một thứ Population flottante, dịch văn chương là sống bồng bềnh trên sông nước. Nhưng chữ đắt nhất, cách gọi nguyên uỷ nhất là nếp sống Hạ Bạc. Một nếp sống văn hoá mà tất cả dựa vào nước, đến cái độ ăn, ngủ, làm ăn, sinh sống đều ở trên sông. Nhưng mai đây
người Trung Quốc không c̣n có thể kéo quân sang nước ta bằng đường thủy được nữa. Những trận đánh trên sông Lô Giang, Bạch Đằng Giang sau này khó có cơ biện căi. Khó Bởi v́ ḍng sông không c̣n. Trước đây cùng lắm, ḍng sông bên lở bên bồi. Nay th́ rất có thể tất cả đă là nhà.  Nếu thế th́ người Trung Quốc phải nghĩ cách khác để kéo quân sang đánh nước ta. Cách đó là chở hàng hóa ồ ạt sang giết chúng ta qua cửa khẩu Lao Cay vv..

 

C̣n bờ đê Yên Phụ đă mất hút đi lúc nào không hay, nay có thể là điểm hẹn khởi điểm cho xa lộ Bắc Nam. Và sẽ không bao giờ c̣n câu ca dao :

 

 Non cao ai đắp mà cao.

 Sông sâu ai bới, ai đào mà sâu.

 

Sẽ và đă không c̣n đê Yên Phụ (digne Yên Phụ) chạy dọc theo sông Hồng nữa, có lối rẽ vào các băi Phúc xá, băi An Dương. Không có nước th́ cần ǵ đến đê. Nhớ lại cái h́nh ảnh năm 1946, tôi chạy lọan và leo lên gác chuông nhà thờ cửa Bắc sáng hôm sau. Tôi đă thấy ǵ. Thấy từng đoàn người lũ lượt lếch thếch, bồng bế chạy trên đê Yên Phụ, hướng về phía Hà Đông thay v́ hướng về phiá cầu Long Biên. Bóng những người chạy tản cư in dấu một vệt dài trên nên bầu trời trắng đục. Tất cả h́nh ảnh đó đă phai mờ về những ngày khởi đầu chiến tranh trong kư ức của tôi khi về thăm lại Hànội. Nhớ lại 4 câu thơ của Quang Dũng những ngày ấy :

 

                             Thôi chào Hànội lửa ngang trời

Ta đi ngơ gạch, tường đang đục

Gạn từng giọt nước đánh cầm hơi.

 

Quả thực, lúc đó tự nhiên tôi biến thành thân phận loài chuột, chui rúc qua những căn nhà bỏ trống, chui qua những lỗ tường các nhà. Hànội đă tiêu thổ kháng chiến. Chỉ c̣n tôi ở lại, trôi nổi theo thân phận Hànội như một đứa trẻ mồ côi, lạc loài..

 

Và cũng sẽ không c̣n cái nỗi lo của một Bảo Ninh trong truyện Ngắn đọc đến ứa nước mắt , truyện Bí ẩn của làn nước.* Năm ấy, nhằm trúng đỉnh lũ đêm rằm tháng bảy, một loạt bom Mỹ phá tan vệt đê canh giữ đằng trước làng tôi. Dứt dây nổ của bom và tiếng gầm ghê rợn của máy bay cường kích là chuỗi ầm long lở của ḍng sông phá bung đê tràn ngang vào đồng ruộng.

 

Từ trên điếm canh tôi chạy lao về làng. Hồi chiều hay vợ ở nhà trở dạ nhưng tôi không thể rời vị trí hộ đê. Bây giờ đất sập rồi, trong tôi chỉ c̣n con tôi, vợ tôi. Tôi dốc toàn lực b́nh sinh vào đôi chân. Đằng sau, cơn đại hồng thủy đuổi bén gót. Nước đă ngập làng....Trời ơi. Con tôi.. Vợ tôi hét rú lên và lao ngay lập tức xuống nước ḥng chụp lấy con. Tôi phóng ḿnh theo nước. Nước lạnh, ngầu bún, sâu hút và cuốn mạnh. Tôi vớ kịp thằng con, nhao vội lên, trao nó cho những bàn tay đang ch́a xuống, rồi lại lặn tiếp ngay để cứu vợ. Nhiều người phi xuống theo để trợ sức tôi...Từ bấy tới nay, thời gian trôi qua và triền nưóc trôi đi, tôi đă có tuổi và con gái tôi đă thành một thiếu nữ đẹp nhất làng. Nó là đứa con của làn nước, mọi người đều nói thế...Nhưng điều bí mật kia th́ không ai hay, kể cả con gái tôi cũng không thể biết. Chỉ có ḍng sông biết...Thời gian, năm tháng cứ trôi, ḍng sông và lịch sử, tất cả đều đổi thay nhưng mà niềm đau của đời tôi th́ không nguôi bởi ấy là một niềm đau không thể nói lên lời*.

 

Tất cả sẽ không c̣n nữa. Everythings are différent now.

 

Hànội và cuộc Nam tiến.

 

 Chả cá Lă Vọng có thể vẫn thế. Nhưng nh́n vào những ǵ đang và sắp xảy ra. Sẽ có một cuộc Nam tiến. Đă có rồi và có một cách không lường hết được.  Cuộc Nam tiến không giống như thời tự chủ dưới đời Ngô, Đinh và tiền Lê. Cũng chẳng phải cuộc Nam tiến của 16 Ô Châu lục đất Thuận Hoá mà những người thân thương, hoặc những cặp t́nh nhân hứa với nhau rằng :

 

                             Ba phen quạ nói với dều

                             Cù lao ông Chưởng c̣n nhiều cá tôm

 

Tôi nhắc lại đây như một điều chẳng nên nói như thế nữa. Tờ Sàig̣n Giải Phóng, số 234 cho tin đến ngạc nhiên, không phải miền Nam mà chính miền Bắc cứu trợ miền Nam :* Hànội đă vắt ruột gửi vào Nam 1.600.000 triệu tấn vật liệu hàng hoá và lương thực như gạo, đường, xăng dầu, trang thiết bị và phân bón cũng như thuốc men. Thêm vảo đó 32 triệu mét vải đủ loại cũng được gửi vào Nam cho dân chúng may mặc. Trong khi đó, miền Bắc chỉ nhận được một con số nhỏ nhoi là 80.000 tấn sản phẩm của miền Nam*.

 

Thời 75 mà nhiều người dân miền Nam có cái cảm tưởng cuộc thống nhất đất nước cuối cùng chỉ là một cuộc hôi của vô tiền khoáng hậu. Theo cái nghĩa một bên nhận Họ , một bên nhận Hàng.

 

Miền đất miền Nam nay không c̣n hứa hẹn những thứ đó nữa. Và người miền Bắc cũng không cần nhận những thứ đó nữa.

 

 Mà Hànội cũng chẳng cần ai hứa những thứ đó nữa. Đất miền Nam, dưới mắt bác Hồ là cây vú sữa sẽ không c̣n là cây vú sữa nữa, mă sẽ là cây sung, cây vả, hay cây ǵ cũng được, nhưng không phải vú sữa nữa và sẽ không hứa hẹn đủ thứ như trước nữa. Trước đây, người ta nghĩ rằng so với các tỉnh phía Bắc và Trung phần th́ đây là nơi dễ sống, vừa làm vừa chơi cũng đủ ăn. Đó là nhận xét của bà Li Tana [1] . Thiên nhiên ưu đăi, thực phẩm có thừa. Đồng bằng sông Cửu Long quả là nơi lạc thổ. Nhiều d́a cá, cá nổi đầu lên như mù u chín rụng chẳng ai thèm bắt.( Chữ của Sơn Nam). Những thứ mà cha ông thời xưa hứa hẹn th́ nay đă xa rồi.

 

Người ta sẽ thấy trong tương lai, ngược lại miền bắc sẽ chở của vào miền Nam. Tiền bạc miền Bắc dư thừa mang vào mua nhà, mua đất, mua cửa tiệm, mua cổ phần công ty, có cái ǵ mua tất tần tật. Sàig̣n sẽ là hàng Ngang, hàng Cân, hàng Đường, hàng Giấy, khu phố Khâm Thiên. Mà chủ nhân ông là các mệnh phụ của các cấp lănh đạo miền Bắc. Đi đâu cũng thấy thứ tiếng Bắc mà chính người Bắc 54 nghe cũng thấy khó nghe. Những hàng phố mới chỉ cần chuyển cái tên, nhăn hiệu từ Hànội vô. Chẳng hạn Hàng Giấy nay ở Sàig̣n sẽ là trung tâm quyền lực về tài chánh với các ngân hàng, dịch vụ mà mục đích là bạch hoá và hợp thức hóa những khối lượng tiền tệ không có nguồn gốc. Tiếng thiên hạ thường nói là rửa tiền.. Đă đến lúc người ta nghĩ đến chuyện làm ăn đàng hoàng rồi. Phải không các đồng chí. Hàng giấy sẽ không bán giấy mà trao đổi các chi phiếu, lệnh phiếu với dịch vụ ngân hàng cho vay lăi, chuyển giao tiền bạc, chuyển tiền ra ngoại quốc, mua cổ phiếu, kư thác tiền do chợ đen, chợ đỏ. Cái này đă hẳn phải giao trách nhiệm cho Hải quan thành phố Hànội, đường Bà Triệu. Hoặc Ngân hàng nhà nước Việt Nam, đường Lư Thái Tổ quản lư mới được.

 

Hàng Ḥm sẽ không bán ḥm nữa mà sẽ mang vào bán đủ loại đồ cổ, từ đồ cổ thật đến đồ cổ dởm cho khách du lịch. Nào đồ gốm bát tràng. Nào bàn ghế, tủ, giường, tựu chung các đồ mộc theo lối cổ sản xuất từ các làng, thôn như Sở Như, thôn Khôn, trong tỉnh Hà Tây thuộc xă Minh Cường, Huyện ThườngTín. Mang vô, mang hết đi v́ Sàig̣n sẽ là faifoo của cả nước. Vào mà làm giàu theo kiểu mới.

 

 Nhưng đừng quên mang Hàng Cân vô nhé. Hàng Cân sẽ không bán cân, không bán công lư mà sẽ mở các dịch vụ pháp lư, các văn pḥng luật sư, cứ theo hai bộ luật mới là luật sống chết mặc bay và luật Huề cả làng. Luật trên dành cho người dân nghèo, và luật dưới dành cho lănh đạo hay người của đảng. Các lănh đạo này sẽ biến các công ty quốc doanh nay chuyển ra cổ phần công ty, tư nhân hoá. Sẽ có các Tổng Giám đốc, giám đốc các công ty nhà nước trước đây đứng ra mua ráo chọi các cổ phần. Vẫn b́nh cũ mà rượu mới. Thế là một h́nh thức bạch hoá tiền bạc tham nhũng. Và viễn tượng tương lai sẽ để các cơ quan như  quân đội, chính quyền trung ương đứng ra mở các công ty.. Lại một kiểu bạch hoá tiền bạc, hợp thức hóa t́nh trạng hối lộ tham nhũng.

 

Phố Khâm Thiên, dài 1700 mét.  Nối các đường như Lê Duẩn, Tôn Đức Thắng gặp lại nhau, một con phố có từ thời Pháp thuộc, nổi tiếng với những tiệm hút, tiệm cô đầu, ṣng bạc nay được mang vào Sàigon biến thành khu phố du lịch cho khách Tây ba lô. Những khu này sẽ giao cho quư ông Tổng giám đốc Nhà Khách Ủy Ban Mặt trận tổ quốc Việt Nam, đường Lư Thái tổ phụ trách. Nhà khách Ủy ban nhân dân thành phố, đường Nguyễn Đ́nh Chiểu phối hợp. Nhà khách Ủy Ban kế hoạch nhà nước, đường Quan Thánh quản lư. Nhà khách Tổng Liên Đoàn lao động giám sát, ở đường Trần B́nh Trọng và Nhà khách Trung Tâm dịch vụ và điều dưỡng năng lượng điều giải cũng ở đường Lư Thái Tổ.

 

Cứ như thế mà cuộc Nam tiến mang tầm vóc chiến lược quốc gia với khối lượng hàng tỷ tỷ bạc lên đường, phân tán và mất tăm dạng trong các tổ chức tài chánh ở miền Nam.. Trọng trách của miền Nam là một gánh nặng lịch sử, nơi  mà sự tham nhũng sẽ không c̣n nữa hay được hệ thống và hợp thức hóa.

 

Phố Hànội ngắn đến không thể ngắn hơn được.

 

Nhân tiện nói đến Hànội mà không nói đến các con phố Hànội là không được.  Tranh Bùi Xuân Phái đă một thời chuyên vẽ các căn nhà đường phố Hànội với một mầu xám xanh đục, với những căn phố siêu vẹo, trông rất ấn tượng và rất là buồn. Trong văn chương th́ Thạch Lam đă để th́ giờ ra viết cuốn Hànội 36 phố phường. Trong đó, ở trang 92 ông viết rằng :* Người Pháp có Paris, Người Anh có Luân Đôn, người Tàu có Thượng Hải.. Ta phải nghe người Pháp nói đến Paris, người ở Paris mới hiểu được sự yêu quư ấy đến bậc nào. Chúng ta cũng có Hànội, một thành phố có nhiều vẻ đẹp, v́ Hànội đẹp thật, chúng ta chỉ c̣n t́m những vẻ đẹp ấy ra*.

 

Vẻ đẹp như thế nào, trong suốt cuốn sách không thấy ông nói ra.

 

Phần tôi có những ư nghĩ sau đây về đường phố Hànội. Lẽ thứ nhất là Hànội có những con đường ngắn quá. Ngắn đến nỗi chả ở đâu có. Ngắn đến không thể ngắn hơn được nữa. Có lẽ con đường Giải phóng là dài nhất với 4000 mét, Hoàng Hoa Thám kể là dài với 3320 mét. Hoàng Diệu c̣n 1340 mét, Lư Nam Đế với 1090 mét.  Kim Liên chỉ c̣n 250 mét. Hàng gà tụt xuống c̣n 225 mét. Hàng Cân 104 mét và tụt nữa Hàng Hương c̣n 65 mét. Ngắn như thế, đi mấy chục nhà đă hết đường, muốn t́m đường cũng khó mà muốn chỉ đường cũng thật là gian nan. Chỉ c̣n mỗi cách hỏi đường từng đọan một. Nhưng được cái, người Hànội nói chung, nhất là các người lái xe ôm lúc nào cũng sẵn sàng chỉ đường. Tại sao đường Hànội ngắn thế. Cái đó phải hỏi người Hànội. Nó có cái ǵ giống với người Hànội. Cái đó cũng phải hỏi người Hànội.

 

Nhận xét thứ hai là tôi thấy họ tôn trọng khu phố Cổ, ít đổi tên đường. Tên đường phố Sàig̣n th́ người ta đă đổi hầu như toàn bộ, đổi cả những cái không cần đổi. Đường công lư th́ có ǵ cần đổi.  Đường Tự Do, Lê Thánh Tôn, Lê Văn Duyệt th́  có ǵ cần đổi. Hay người ta  lại sợ hai tiếng Tự Do. V́ thế thiên hạ mới có câu rằng : Nam Kỳ khởi nghĩa tiêu công lư. Đường phố Hànội với nhiều tên đường từ thời Pháp thuộc thế nào th́ nay vẫn để như vậy. Như các đường Hàng Cân, Hàng Đường, Hàng Đảo, Hàng khay, Hàng Quạt vv.. Nghe quen và thân thương. Hoặc các phố Quan Thánh, Ngọc Hà, đường Cổ Ngư, Phủ Dơan,  Cầu Giấy, Thụy Khuê, Tràng Tiền, Ngọc Hà, Hoàn kiếm, Khâm Thiên và chợ Đồng Xuân.

 

Thời xưa, người ta coi chợ Đồng Xuân là :

 

                             Hà nội là Động tiên nga

                             Sáu giờ tắt hết đèn xanh đèn gần

                             Vui nhất là chợ Đồng Xuân.

 

Ba câu thơ trên bây giờ có thể đă không đúng nữa. Chợ Đồng Xuân cho dù đă được xây cất cất lại khang trang hơn.  Ngày nay nó chỉ đóng vai tṛ trung gian vận chuyển hàng hóa đi các tỉnh. Hàng hóa ở đây phần lớn lại là hàng buôn lậu buôn từ Trung Quốc về.

 

Và mua bán th́ cẩn thận trả giá, v́ thế nào cũng có thể bị hớ. Không đâu nói thách bằng người Hànội, nói thách gấp đôi, gấp ba là chuyện thường. Và có lẽ chũ nghĩa Xă hội Cộng Sản nhập cảng từ nước Nga bị tha hóa, biến chất một phần cũng v́  cái Văn hoá nói thách, từ VHNT biến thành cái Văn Hoá nói phét.

 

Nghĩ cho cùng, tôi thấy các khu phố cổ Hànội là khu đường phố phi chính trị. Cái ấy là hay lắm. Con người, đến cái cây, cái tờ báo, cái miếng ăn, miếng mặc cái bảng quảng cáo, dĩ chí đến lúc lảm t́nh trên giường.. cái ǵ mà không có lập trường, không dính dáng đến chính trị. Vậy mà tôi khám phá ra rằng đường phố cổ Hànội là phi chính trị. Thật vậy. Thời nào đường phố đó cũng có mặt. Chế độ nào nó cũng vẫn nằm ở đó. Thời tiền Tây đến thời tây và hậu Tây, nó vẫn có ở đó.

 

Ngay cả các lănh tụ cao cấp, h́nh như không có lănh tụ cao cấp nào muốn dọn về khu phi chính trị này cả., v́ sợ mất lập trường. Họ đă có khu biệt thự, đền đài riêng rồi.. Chỉ c̣n sót lại chỗ này là của nhân dân. V́ thế, đây là các khu phố buôn bán tự do nhất. Cái tự do nay thành tự do quốc tế.  Khách du lịch cũng tụ về đây, ăn ở đây, mua bán ở đây, đi chơi cũng ở đây. Ít ai héo lánh tới Ba Đ́nh.

 

Phần tôi, đời sống ở Hànội cũng chỉ quanh quẩn trong khu này.

 

 Có thể chỉ trừ một vài con đường như Tạ Hiền, dài 226 và con đường Thái Phiên, Bà Triệu, Lê Đại Hành là có hơi hướng chính trị. Tạ Hiền là phố rất quen thuộc đối với tôi, v́ tôi thường thuê xe đạp của một cậu bé ở đây. Tạ Hiền là một anh hùng chống Pháp cùng với Nguyễn Thiện Thuật, lập chiến khu Đông Triều. Hà cớ ǵ, bằng cách nào, v́ lư do ǵ, ông lại nằm ch́nh ́nh ra ở đây. Cô độc và cô đơn một ḿnh. Có lần đang đứng bên này phố, một anh đàn ông ở lầu 3 đối diện đă nhổ toẹt một cái. May không trúng ai cả.  Hànội có những cái bất ngờ đến như thế.

 

Những con đường khác, ở ngoại biên phố cổ th́ chính trị đến 100%.. Ngoài những con đường với các danh nhân anh hùng thời chống Tầu như các đường Thi Sách, Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư, danh tướng nhà Trần chứ không phải tên của nhà văn Khái Hưng, Nguyễn trăi, Phạm Ngũ Lăo, Nguyễn Cảnh Chân và các anh hùng thời chống thực dân Pháp như Hoàng Diệu,Tôn Thất Thiệp, Nguyễn Thái Học, Hoàng Hoa Thám, Phan Đ́nh Phùng, Nguyễn Thiện Thuật, Tôn Thất Đạm.. Người ta thấy điểm xuyên một số nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khắc Hiếu mà không phải Tản Đà, rồi Phạm Đ́nh Hổ, Hồ Xuân Hương, Trần Tế Xương, Nguyễn Đ́nh Chiểu, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn văn Tố, Nguyễn Du. Sau đó đến một số các nhân vật chính trị như Tôn Thất Tùngvv Loại này khá là hiếm..

 

Nhưng điều đáng nói là tên các lănh đạo Đảng và nhà nước đă chết đều có mặt hết.  Không thiếu một ai, và nếu thiếu một ai th́ tại họ thôi như ông Trần Độ. Có người này th́ phải có người kia, không lẽ bỏ. Gần như có đủ cả như Nguyễn Lương Bằng, Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồngvv và nếu có thiếu ai th́ chỉ thiếu đường Hồ Chí Minh. Tôi không thấy đường Hồ Chí Minh. Có nghĩa là lăng hơn đường.

 

Nhưng một nhà văn ở Hànội rỉ tai tôi nói rằng : Ngày nay các bố lănh đạo đảng, nhà nước sắp tịch, bố nào cũng có niềm mơ ước nho nhỏ là khi chết được để tên ở một đường phố. Nhưng cứ cung mực này th́ dần sẽ có sự lạm phát tên các vị lănh đạo đảng và nhà nước.

 

 Ngơ Hànội.

 

Phố và ngơ là hai đặc điểm sắc thái văn hoá của Hànội. Phố là đời sống bên ngoài, ngơ là đời sống bên trong. Cứ vài nhà lại có một ngơ. Ngơ sâu hun hút đến dài bằng một con đường phố nhỏ. Nơi ấy là nơi ra vào của hàng chục gia đ́nh lớn nhỏ. Bề ngang chỉ chừng hơn nửa thước mà nếu có hoả hoạn th́ không biết sẽ ra sao. Bề dài có thể 50 đến 60 chục mét. Có ngơ chật như thế chỉ vừa một người đứng một tư mà trong đó có một cửa hàng bán đồ vàng bạc. Tủ kính dựa vào tường, thế là thành một cửa hàng. Có cái ngơ ǵ quên mất bán chè chí mào phù và trong tiệm có một con chó đá. Chắc xưa hẳn là cửa ngơ đi vào đền. Chúng tôi đă quên đường và đi hỏi bằng được tiệm bán chè chí mào phù có con chó đá. Vậy mà hơn một tiếng đồng hồ sau, tôi cũng t́m ra.  Khá vất vả. Tôi vừa tức, vừa vui, vừa đùa, tôi ngồi lên lưng con chó đá nói : V́ Mày mà tao phải vất vả thế này. Người trong quán nh́n tôi trách móc : Đây là chó thờ đấy.. Tôi vội vàng tụt xuống xin lỗi mọi người v́ vô lễ và cúi vái ông chó đá vài cái.. Quả thực trước mặt ông chó đá có bát nhang thờ.

 

Tín ngưỡng miền Bắc c̣n khá nhiều vương vất tính cách thờ vật tổ(Totem), chen lẫn mê tín và dị đoan lắm, khác hẳn trong Nam.

 

Ngơ như thế trở thành quen thuộc và nét văn hoá  đặc thù của Hànội. Chỉ có ở Hànội mới có. Một nếp sống chung đụng hàng vài chục người. Và người Hànội đă sống như thế, thế hệ này qua thế hệ khác. Nhất là kể từ sau 1954, mỗi hộ thay v́ một nhà có thể  thêm cả chục nhà sống chen chúc nhau. Tôi có cô em họ ở 14 Hàng Cân. Tôi đă đến thăm cô vào một buổi trưa. Vào đến bên trong là vô số nhưng bếp lớn nhỏ ở dưới và trên lầu của mỗi gia đ́nh. Hỏi thăm cô, cô cũng chả thích thú ǵ cái đời sống với ngơ ngách như thế. Có đứa con trai đă ra ở riêng. Và chắc sau này sẽ dần tan biến đi. Cô nói muốn bán cũng không phải dễ, phải  tất cả những người trong căn hộ đều muốn bán. Chắc bên trong cũng có nhiều điều phức tạp. Ǵ chứ kèn cựa nhau từng tấc vuông đất, từng ly từng chút chịu đựng nhau, nhịn nhục nhau mà sống chung là không tránh được.. Đi ra đi vào chạm mặt, nhà này làm ǵ, mua bán, căi nhau, con cái ra sao. Nhà kia biết hết. Khó mà có thể dung hợp hết mọi người trong mấy thước đất đó được. Khó mà có chỗ riêng tư. Đấy là một bi kịch của đời sống kiểu l!enfer c!est les autres. Tranh dành, căi cọ, ḍm ngó, ghen tuông, đố kỵ, bon chen, giả dối, ác độc, thù hằn, khó tính khó nết. Có thể có hết. Có khi ở mấy chục năm không thèm ngó mặt nhau. Cô em tôi vốn là thừa kế gia sản của ông ngoại. Ông cụ vốn có 14  căn nhà. Nhưng sau 1954 bị tịch thu hết, chỉ c̣n giữ được căn nhà 16 Hàng Cân này.. Nhưng cũng chỉ được ở một phần, phần c̣n lại nhà nước chia cho người khác. Có lần, tôi gặp một bà cụ đi mua một quả trứng.. Tôi ṭ ṃ hỏi thăm cụ.. Thế là cụ dẫn tôi vào ngơ và lên lầu..Cụ dặn tôi, con mẹ bán ngoài cửa hàng là khó chịu lắm. Đừng để nó biết lại lôi thôi ra. Cụ nay ở một ḿnh, trong nhà vương vất lối sống giàu có thời xưa, cũng sập gụ, tủ chè, ghế salông gụ chạm trổ. Cúng ông cụ vỏn vẹn có một quả trứng đi mua và một bát cơm.

 

T́nh nghĩa vợ chồng của một người c̣n ở lại dương thế trong cái nghèo nàn cô quạnh như một vất vưởng chờ ngày để về.

 

Căn nhà trong ngơ cũng là quăng đời của bà cụ và biết đâu cũng là quăng đời c̣n lại của ngơ. Và đến một lúc nào đó cũng là lúc chấm dứt một thứ văn hoá ngơ. Bao giờ người Hànội ra khỏi những quăng đời tăm tối của những căn nhà hút sâu trong các ngơ hẻm. Bao giờ. Chắc rồi cũng thay đổi. Và nếu thay đởi th́ đây chẳng khác ǵ một biến cố lịch sử của ngơ mà cũng là lịch sử cuộc đời của vô số người Hànội. Thật khó mà quên.

 

Hànội với những gánh hàng rong.

 

Xin đừng quên một điều là Hànội có những cửa hàng di động. Ấy là nói theo lối bây giờ. Ngay từ xưa đă có rất nhiều gánh hàng rong như thế. Phở gánh, xôi chè gánh, hoa quả gánh, bất cứ cái ǵ cũng gánh. Có khi một bên là cửa hàng, bên này là một chú nhỏ ngồi. Tôi c̣n nhớ những hàng phở gánh sớm đông, khói toả ra nghi ngút, mùi phở thơm đến sặc mũi trên đường phố cửa Bắc, xế con đường đôi, nay là đường Hoàng Diệu. Một bên gánh là tủ kính để bánh phở và điă thịt thái tươm tất. Bên kia nồi nước phở nghi ngút khói. Khó quên được mùi phở, thơm ơi là thơm, sao mà nó thèm thuồng đến chảy nước dăi ra được. Lại có những cửa hàng với hai tủ kính đàng hoàng, lịch sự và trang nhă bán cà phê, bánh ḿ. Mùi cà phê cũng thơm nức mũi.

 

 Cả một nếp sống Hànội

 

Hànội xưa và nay cũng không thay đổi mấy về cửa hàng di động này. Cửa hàng bán cam quít th́ dùng gánh, bán cháo, bán xôi, bán chè cũng dùng gánh. Nhưng bán bánh ḿ th́ đội lên đầu. Tôi kể lại một điều để thấy những người bán bánh ḿ này khốn khổ biết bao nhiêu.. Họ ngồi thành lượt như xếp hàng, xể của chợ Đồng Xuân vào một buổi chiều tối. Chúng tôi đi qua như người đi dạo chơi chẳng có ư mua sắm ǵ. Tôi chỉ có chót dại dừng lại ngắm những ổ bánh ḿ mà không mua. Thế là có màn năn nỉ. Tôi đành bỏ đi. Họ không thất vọng bỏ cuộc. Vậy là  cả cái cửa hàng di động chợt nhỏm dạy đi theo năn nỉ ỉ ôi đến không mua không được. Mua mà ḷng thấy không vui. Chỉ v́ một ổ bánh ḿ. Lời lắm đến 500 đồng mà phải khốn đốn như thế.

 

Giá những ông bà tham nhũng nh́n được cái cảnh này th́ ḷng họ sẽ nghĩ ǵ.

 

Cạnh đó, có một số hàng rong dùng xe đạp. Cũng khá là đặc biệt. Bán cá cảnh th́ dùng xe đạp. Có một khung tṛn bằng sắt, có nhiều ṿng. Những túi ni lông buộc cá chung quanh những khung sắt tṛn đó. Ai mua cứ tự do lựa chọn. Trông cũng vui mắt lắm và tức cười. Như là một cuộc rong chơi chứ không phải buôn bán. Rồi có cửa hàng di động bán các đồ chơi bằng nhựa lúc lắc đung đưa trên xe đạp.Chưa kể bán đồ hàng mă, trên đó cheo đủ thứ hằm bà lằng.

 

 Người Đức trong cái viện Goethe ở Hànội, với ông giám đốc Ô gus tin sang đây giao lưu văn hoá với VN cũng học và bắt chước cái Văn hoá bán hàng rong của VN và đă mở 3 cửa hàng bán bánh ḿ di động. Họ nướng một khúc thịt treo trước mặt, rồi ăn đến đâu sẻo đến đó, trông lạ mắt và hấp dẫn. Cứ 10 ngàn đồng một cái bánh ḿ thịt, có bỏ thêm gia vị. Kể ra giá cũng khá đắt. Giao lưu th́ được rồi, nhưng cạnh tranh với mấy bà bán bánh ḿ th́ kể cũng tội. Lại c̣n muốn bành trướng ra tới Huế. Cái này th́ phải hỏi ai đây mới rơ nguồn cơn.

 

Các người bán hàng rong với các cửa hàng di động thật ra công an cũng nương tay với họ một chút. Có làm thiệt hại ai đâu. Các nước bên này cũng nới tay đối với các xe  bán kem, hot dog..Khách du lịch đôi khi thấy tiện, thấy lạ, cũng muốn ăn thử.

 

Các người buôn thúng bán mẹt đó, v́ không có lối thoát nào khác đó mới phải bán hàng rong. Nên nới tay cho họ. Thay v́ họ phải đi ăn xin, trông không đẹp mắt tư nào. Bán hàng rong nào có tội t́nh ǵ.

 

Người buôn bán như thế cũng có cái lợi là tránh được công an rượt bắt. Nếu cần, họ có thể chạy được mang theo cả cửa hàng. Chạy te tái đến sút quần.

 

Bán rong, cửa hàng di dộng là một nét văn hoá đẹp của Hànội ít ra cũng hơn hai hạng ngưởi : Ngưởi đi ăn xin, và người tham nhũng hối lộ.

 

Phố Hàng mă.

 

Cách đây chừng 6 tháng, tôi được một người bạn thân ở bên Anh, gửi cho một tấm h́nh chụp khá ngộ nghĩnh do một người phóng viên ngoại quốc chụp : H́nh một anh cyclo đạp ở Hànội đang chở một cái cyclo khác làm bằng giấy. H́nh thật ngộ nghĩnh. Xích lô đạp chở xích lô giả. Ư nghĩ đó quẩn quanh lôi kéo tôi đến các phố Hàng Mă ở Hànội khi về Hànội.

 

Trước hết, tôi có nhận xét là trước 54, ở Hànội trước có  bao nhiêu chùa th́ nay vẫn thế. Hơn 50 năm mà vẫn thế có nghĩa là tụt dốc. Tụt dốc về số chùa không xây dựng mà c̣n tụt dốc về tín ngưỡng, đi dần sang cái hướng phiếm thần,  mê tín ..Năm 1954, ta có các chùa sau đây : Chùa Bà Đá, Chùa Láng, chùa Hoè Nhai, chùa Kim Liên, chùa Liên Phái, chùa Một Cột, chùa Ngũ Xá, chùa Quán Sứ, chùa Trấn Quốc.[ii]

 

Bây giờ vẫn chừng ấy chùa. C̣n lại là Đền. Như đền Quan Thánh, đền Voi Phục, đền Gióng, đền Mẫu, đền hai Bà Trưng, đền Sóc Sơn. Các chùa này không phải chỉ thờ Quan âm mà c̣n do nhiều tông phái khác nhau. Như  chùa Bà Đá do phái Lâm Tế, chùa Hoè Nhai là của phái Tạo động..Đă thế chẳng những thờ tượng Quan Âm, c̣n thờ thêm nhiều tượng khác. Tại chùa Kim Liên, bên cạnh tượng Quan Âm c̣n có tượng chúa Trịnh, tượng Tôn Ngộ Không, tượng Văn Thù. Chùa Láng cũng vậy, ngoài tượng Phật c̣n có tượng Lư Thần Tông, Từ Dạo Hạnh và hai động thập điện Diên Vương.  Chùa Ngũ Xá vừa thờ Phật, vừa thờ Nguyễn Minh Không, gọi là Lư Quốc Sư. Chùa Trấn Quốc trở thành một hành cung của nhà vua khi ra khỏi cung, tôi đả thấy ba bốn bàn thờ khác nhau.

 

Như thế th́ nó pha nhiều đạo giáo và những tư tưởng phiếm thần, mang nhiều sắc thái có tính cách vụ lợi như cầu b́nh an và tiền tài phúc lợi.

 

Xuống một bậc nữa, theo chân người trung Hoa, người ḿnh thờ thêm Quan Công, Tam đa Phúc Lộc Thọ, ông Địa, tượng tài thần Trần Huyền Đàn.

 

Xuống cấp nữa cho thấy người dân Hànội chỉ c̣n thứ tín ngưỡng dân gian với các tục thờ cúng, cầu đảo và đốt vàng mă. Hàng mă là một rừng, ở đó có hết không thiếu ǵ. Tục đốt vàng mă cũng chẳng mới lạ ǵ. Theo ông Lê Văn Lân trong một bài viết th́ vào ngày 25-11-1925, người ta đă làm nguyên cả ngôi điện Kiến Trung bằng giấy thật lớn và nhiều thứ ngự dụng khác như ngự Liễn, Long xa, tàn kiệu vv... Sau đó th́ đốt theo vua.

 

Bên Mỹ bây giờ, người ta c̣n đốt cả căn nhà phố trệt, phố lầu, biệt thự. Đốt quần áo th́ phải đốt quần áo có nhăn hiệu như sơ mi polo, giày Adidas.

Đốt đồ dùng th́ đốt nữ trang, ṿng xuyến, đồng hồ, bút máy, xe Honda, xe dream và nhớ đừng quên chiếc điện thoại di động. Và cũng đừng quên những xấp mỹ kim. Cho thấy ở dưới âm  phủ nay th́ người ta chỉ xài Mỹ kim mà thôi, trị giá phải là 10 ngàn đồng một tờ.

 

Cứ như thế, chẳng cần phải cấm đoán, hạn chế các tôn giáo.. Tự nó sẽ biến chất trở thành câu truyện buôn thần bán thánh, truyện cầu an, vụ lợi.

 

Ai hỏi miền Bắc có tự do tôn giáo không. Có chứ. Có Đạo Hầm Bà Lằng

 

Thay lời kết.

 

Và chả nhẽ ra Hànội mà lại không nói một tiếng về người Hànội. Thật ra sau 50 xa cách, tôi không h́nh dung ra người Hànội qua ông A, ông B hay chị C nữa.

 

Và đó có lẽ là cái thay đổi lớn lao nhất trên toàn bộ sinh hoạt đời sống người Hànội. Tôi không có dịp tiếp xúc nhiều, phần đông những người trên đường phố th́ đều là những người b́nh thường. Một thứ Mr tout le monde. Ở đâu cũng có, ở đâu cũng vậy, nhưng tiếp xúc rồi th́ cũng ngại. Tại sao người Hànội ăn nói tục tĩu thế. Một cô gái trẻ, xinh đẹp có thể văng tục không ngượng miệng. Nhiều người đi về đă nói với tôi như thế rồi. Nhưng lần đầu nghe vẫn thấy thế nào ấy. Đó không phải người Hànội trong mắt tôi nữa mà người Hànội nguyên con, nguyên h́nh. Cái nơi mà tôi  có thể nhận ra người Hànội chắc hẳn không phải nơi các cô chiêu đăi, các chị làm công trong khách sạn, hay các người bán hàng, hay mấy ông nhà văn, nhà báo.

 

Phải nh́n ra người Hànội qua đám trẻ từ 12-14-17 tuổi. Chỉ cần vào một tiệm Internet. Ta sẽ gặp, ta sẽ thấy..Đây là sản phẩm nguyên gốc của xă hội người Hànội. Ta sẽ gặp những đứa trẻ ngổ ngáo, hỗn xược, nói tục tĩu hết chịu nổi. Những thanh thiếu niên, thiếu nữ này không biết con cái nhà ai, thuộc thành phần xă hội nào.. Thật t́nh tôi không biết. Nhưng từ cách ăn mặc, cử chỉ, ngồi trên ghế, nói to quát tháo, chửi thề, thái độ biểu tỏ một sự vô giáo dục ở mức độ báo động.

 

Tôi không nói ngoa cho người Hànội đâu nhé. Và sự khác  biệt giữa lớp trẻ Hànội và lớp trẻ Sàig̣n làm tôi thay v́ kinh dị th́ ngạc nhiên. Lớp trẻ Sàig̣n, cũng chỉ trong tiệm Internet thôi nhé, biểu tỏ một nếp sống Văn hoá có giáo dục, có lễ độ trong một chừng mực có thể tin tưởng được.

 

Cái này những bậc làm cha mẹ, những nhà giáo dục phải nên nghĩ tới. Tại đâu.. tại cha mẹ, thầy giáo hay xă hội. Tại sao có sự khác biệt giữa lớp trẻ trong Nam , ngoài Bắc và nói rộng ra lớp trẻ hải ngoại.

 

Thật là không vui phải viết ra điều ấy. Cứ t́nh trạng này th́ Hànội có phát triển đến đâu cũng báo hiệu những cơn lốc phá hoại, hủy diệt không ai lường trước được về mức độ hư hỏng và mức độ tội phạm.

 

 Lời cảnh báo này chẳng biết có ai muốn nghe không. Nhưng cảnh báo vẫn phải cảnh báo.

 

Trong dịp ở Hànội, đôi khi một cách ngoài ư muốn, đôi khi t́nh cờ, đôi khi không hẹn mà gặp, tôi đă nh́n, đă gặp, đă nói truyện, đă thấy trong một hai buổi hội thảo một số nhà văn, nhà báo, họa sĩ, nhà phê b́nh, chủ báo theo một thứ tự lộn xộn sau đây. Thật là mỗi người mỗi vẻ, có người để lại ấn tượng tốt, có người không. Nói chung họ ăn nói, phát biểu vung vít hơn Sàig̣n. Và cũng có vẻ họ nói nhiều hơn là làm. Nhưng người ta cũng nhủ tai cho biết rằng.. Nói th́ cứ nói, nhưng đừng viết là được. Họ có tên là : Lư triệu Dũng, Lương Xuân Đoàn, Trần Thị Trường, Phạm Toàn ( Châu Diên). Đỗ Hoàng Diệu, Phạm Xuân Nguyên, Dương Thúy Hằng, Bùi Như Hương, Văn Thành, Nguyễn Bỉnh Quân, Nguyễn Minh Khánh, Đào Anh Khánh, Soma Chakrabarti-Fezzardi, Nguyên Ngọc, Lê Đạt và đặc biệt, ông Hoàng Chương, chủ bút báo Văn Hiến.

 

Và nói thêm một điều. Đời sống họ cao, đầy đủ hơn mấy nhà văn của Sàig̣n trước 1975. Cũng khó mà làm khác được. H́nh như chỉ là nhà văn của hội nhà văn.. Những Nguyễn Thị Hoàng của miền Nam trưóc 1975 nay họ sống bằng ǵ, như thế nào. Tôi gặp mà chả dám hỏi.

 

Người mà tôi ghi lại ấn tượng rất tốt khi biết ông là người đă hết ḷng với Tây Nguyên, dịch sách về Tây Nguyên, hiểu Tây Nguyên và thương Tây Nguyên hơn ai hết.  Người mà khi về đến Sàig̣n, bạn bè cho biết, ông đă từ chối một giải thưởng cao quư nhất. Ít ai đă làm được điều đó. Tôi chỉ có dịp nói chuyện chung với ông một lần. Đó là nhà văn Nguyên Ngọc.  Khen một người không có nghĩa là chê các người c̣n lại. Chỉ v́ trong một t́nh huống nào đó, biết rơ người này hơn người khác.

 

 Và cuối cùng, ấn tượng sâu sắc để lại trong tôi khi rời Hànội là ở nơi đây sẽ là trung tâm quyền lực của cả nước.  Cái quyền uy đó nó lồ lộ ra khi đi qua những con đường như Hoàng Diệu. Bóng dáng quyền uy của những căn nhà, những biệt thự như chụp trên ta. Có cái ǵ thâm cung bí sử, có cái ǵ ghê sợ phát tiết ra ngoài. Nó bàng bạc trên không, trên mái nhà, trên những bức tường cao quá đầu người, trên những cây me, cây sấu già trăm tuổi, trên người lính gác hiền lành trước cửa. Không thể kiếm ra những người lính gác hiền hơn thế. Vậy mà tôi vẫn sợ anh, mà anh có làm ǵ tôi đâu. Tội sợ anh, hay sợ cái ǵ đằng sau anh. Tôi không biết. Không một bóng người, không một ai tới gần, không dám tới gần hay không muốn tới gần. Phần tôi, chỉ sợ anh lính gác chận lại hỏi đi đâu v́ lỉnh kỉnh máy ảnh, sổ tay ghi chép. Anh mà đọc những thứ ấy, có thể tôi bị bắt giam.

 

Tôi cảm thấy ḿnh nhỏ bé, yếu ớt quá, tôi cảm thấy ḿnh như con dun, con dế. Mặc dầu tôi là người nước ngoài, mặc dầu tôi không làm ǵ, mặc dầu trong thâm tâm tôi cũng muốn nó khá lên, mặc dầu tôi cũng yêu đất nước này, đất nước đó cũng là của tôi.

 

 Tôi cũng từng nhiều lần đi qua ṭa Bạch ốc. Nó đồ sộ và uy nghi gấp nhiều lần. Lính canh và an ninh nghiêm ngặt gấp nhiều lần. Loạng quạng có thể nó bắn ḿnh chết ngay. Cứ bề ngoài th́ nó dễ sợ lắm. Vậy mà tôi không sợ. Vậy mà hằng trăm, hằng ngàn người đi qua đó cũng không sợ. Tôi thản nhiên đi lại như một người khách du lịch nhàn tản. Thấy cái ǵ thích th́ chụp. Tôi có dám đứng lại mà chụp những ṭa nhà có lính gác không ở Ba Đ́nh, ở Hoàng Diệu. Chụp cái cổng trụ sở an ninh, dinh Hoàng Cao Khải mà tôi cũng sợ..len lét nh́n trước nh́n sau.

 

Tôi chỉ có thể nói được rằng, lúc nhỏ  tôi sợ ma, về nước, nay tôi sợ người.

 

 Ai có thể giải thích cho tôi điều này đây, tại sao lại như thế. Cái ǵ đă làm cho tôi sợ như thế.  Tôi nhớ lại ông Tổng Giám Mục B́nh khi gần chết được tờ Công Giáo và Dân tộc phỏng vấn có hỏi : Sau 20 năm thống nhất đất nước, điều ǵ đáng nói nhất. Trả lời : Sau 20 năm mà tôi vẫn c̣n sợ.

 

Nếu cứ nh́n sinh hoạt bề ngoài th́ tôi thấy chả có ǵ để sợ. Vậy cái sợ đó đă cấy mầm từ bên trong tôi tư thủa nào.  30 năm trở lại mà cảm giác sợ vẫn c̣n. Tôi không biết những người dân Hànội đi qua những nơi ấy có cảm nghĩ như tôi không. Nhưng tôi c̣n nhớ như in cái cảm giác đi qua những quảng trường chiến sĩ, khu vực Ba Đ́nh. Ở đây không phải cảm giác sợ mà  lạnh tanh, cảm giác hoang vắng, cảm giác chơ chọi. Và tôi đă quay xe trở về không đi tiếp nữa.

 

V́ thế, tôi mới viết một câu rất là vô duyên : Mọi quyền uy đều xuất phát từ đây mà ra. Ai chả biết nhu vậy. Nhưng nguyên ủy làm tôi viết câu đó là do nỗi sợ hăi khi đi qua những khu vực này.

 

Rất may, Sàg̣n của tôi sẽ là trung tâm tài chánh, thương mại của cả nước. Với các tỉnh vệ tinh phía đông như Vũng Tầu, B́nh Dương và Biên Hoà. Ít ra là như thế.

 

 Đồng bằng sông cửu long, vựa lúa miền Tây sẽ mỏi ṃn kiệt quệ.

 

Quay trở lại Huế th́ đây là niềm thất vọng của cả nước, v́ tính cách tụt hậu về kinh tế và phát triển. Chẳng có công ty ngoại quốc nào muốn đầu tư ở đây..  Nhưng Huế không có lối thoát và không có tư tiềm năng kinh tế nào mà người ta có thể trông chờ vào. Trái lại Đà nẵng có cơ ngơi phát triển và c̣n có con đường đi lên như faifoo, Quảng Nam, Quảng Ngăi.

 

Và cuối cùng có thể nói ba cái trục chính của đất nước Việt Nam sẽ là : Hànội- Đànẵng- Sàig̣n.

 

 


 

[i] Trích báo Khơi nguồn, số 5, tác giả Diệu Tần, trang 100

 

[ii] Xem thêm Từ điển đường phố Hànội, Nguyễn Loan và Nguyễn Hoài. Nxb Thế giới. 1994