Tôn giáo và dân tộc:
con đường ḥa giải

Nguyễn Văn Lục

ª
"Par la haine. C' est la haine qui est au coeur du mal, toujours. Haine raciale, ethnique, politique, religieuse. En son nom, tout semble permis. Pour ceux qui la glorifient, comme le font les terroristes, la fin justifie tous les moyens, fussent-ils les plus méprisables."


ELIE WIESEL, giải thưởng Nobel Ḥa B́nh 1986)
ª


SUY TƯ TỪ MỘT THÂN PHẬN
MỘT NGƯỜI "D̀U DÂN". 1


Con đường từ Đời tới Đạo là con đường trần thế. Phải đi qua trần thế. Phải làm người lữ hành trong suốt hành tŕnh nhân thế. Nhưng đó thường là Con Đường gian nan và khổ lụy. Con đường mà hồi xưa trong thời dựng đạo Ki tô giáo gọi là con đường Em-Mau. Tôi gọi là con đường Em – Mau với những tiếng thở dài. Thở dài v́ những gian nan với tương lai mù mịt không lối ra. Con đường đó cũng tượng trưng cho cuộc đời một người đi theo đạo. Làm một người theo đạo Ki tô giáo nào có dễ. Trước đă vậy. Nay cũng vậy. Khó thời xưa là bị bách hại, khó thời nay là bị bôi nhọ.
Chỉ mong rằng, đến một lúc nào đó, chúng ta phải nh́n lại cho nhau, đừng trói mà hăy cởi, bỏ được những thiên kiến lịch sử, quá khứ để vượt lên trên nó, để nh́n nhận nhau ngay cả trong những cá biệt và sai trái. Thật cũng không dễ.
Đất nước này c̣n bao nhiêu truyện khổ, truyện nghèo, truyện đáng thương, truyện cười ra nước mắt, truyện nói chẳng đặng đừng, truyện đáng chửi thề, truyện đáng đ. mï, đ. cha cho đỡ tức, cho hả nỗi phiền, hà cớ ǵ c̣n thêm cái truyện tôn giáo ? Truyện của người Hải ngoại?


A.NĂM THẾ KỶ MÁU VÀ TỦI HẬN.


Và cứ như thế, tôi hồi tưởng lại đạo Chúa đă có mặt trên đất nước này đă năm thế kỷ. Năm thế kỷ so với hàng mấy ngàn năm người Việt đă có trước nó và sau nó. Trong đó có một ngàn năm đô hộ của Tàu-1000 năm này hầu như mọi người quên lăng, quên cả oán hận người Tàu.
Nhưng 500 năm đó th́ khác hẳn, như một khúc ruột dư của lịch sử dân Việt lúc nào cũng nhức nhốâi. Nhiều người không muốn quên. Một khúc thừa mà người ta muốn cắt phứt đi cho rồi. Nhưng muốn cắt, muốn vứt bỏ đi cũng không dễ. Khúc ruột dư đó, dù là ruột dư vẫn là cả khúc ruột nằm trong số phận dân tộc, đất nước. Nó bắt buộc mọi người phải chia xẻ số phận đất nước như những người đồng hành hay người trong cuộc. 7 triệu người Kitô giáo, dù muốn dù không, dù có ghét bỏ, dù có khai trừ, tẩy chay, dù muốn vứt đi cũng không được. Họ đă là thành phần của dân tộc, đă chia xẻ, đă gánh chịu số phận lịch sử đất nước, dân tộc. Và có thể đă chịu đến hai tầng địa ngục chứ không phải một tầng. Lịch sữ đó đă đi qua rồi, đă sang trang. Vậy mà nhiều người vẫn lôi nó ra để một lần nữa làm sống lại cả một thời kỳ đen tối của đất nước. Để làm ǵ th́ đi hỏi họ.
Cái lịch sử đó như những khối u ung thư, mỗi ngày mỗi lớn. Nguời Việt ḿnh muốn ḥa, muốn ngồi lại với nhau, cần phải cắt không biết bao nhiêu là những khối u đó. Khối u tôn giáo, khối u chính trị, khối u miền này miền kia. Cắt đến bao giờ cho hết?
Cắt xong lại phải uống thuốc miễn nhiễm, nếu cần đừng đọc tất cả sách sử, tất cả những bài viết nào có virus gây mầm mống ung thư đó. Lắm lúc nghĩ quẩn thà đừng đọc.
Khúc ruột dư ấy với tất cả hệ lụy thân phận của người Việt Nam da vàng nói chung, cộng thêm cái khốn khổ mang nhăn hiệu một kẻ có đạo. Nông nỗi đó của một thiểu số nào ai thấy hết được?
Và mượn lời của Nguyễn Huy Thiệp trong Tuổi Hai Mươi Yêu dấu, tôi viết như thế này:” Cái thời đó là thời chó má. Tin tôi đi, một trăm phần trăm là như thế đấy”.
Cái thời mà người ta hận oán nhau, chém giết nhau, xua đuổi nhau như không phải cùng giống người, cùng một dân tộc. Tin tôi đi, một trăm phần trăm là như thế đấy.
Chẳng ai cần biết đến những thân phận của những con người, sống chui nhủi như loài chuột với những góc đời phiền muộn trong vùng tối của thế kỷ vừa qua.
Nhưng chính ở những nơi tăm tối đó, ở những góc đời bị bỏ quên, những thân phận lưu đầy trên chính quê hương ḿnh mà nó cứ lớn dần lên măi. 7 triệu rồi đấy. Nó vẫn có mặt đến là đáng nguyền rủa. Chỉ c̣n mỗi một con đường như lẽ sống c̣n là cùng chung sống.


B. 100 NĂM DƯỚI THỜI NHÀ NGUYỄN.


Đây là thời kỳ đen tối nhất của lịch sử đạo Ki tô giáo. Đen tối v́ những cuộc truy lùng, bắt bớ, bách hại, muốn truy diệt hẳn là có. H́nh phạt voi giầy, ngựa séo, tùng xẻo, vạc dầu, cắt da xả thịt, giam hăm, tù đầy, gông cùm, xiềng xích, đốt nhà, đốt cửa, hăm hiếp, tịch biên tài sản, bỏ nhà đi tha phương cầu thực cũng hẳn là có. Nó mang dấu vết của một h́nh thức bạo động, khủng bố của thời đại bây giờ, nhưng đă được hợp pháp hóa và lư tính hóa. Nếu ở thời đại bây giờ mà có những cuộc tàn sát, chém giết truy lùng như thế th́ thế giới sẽ nghĩ ǵ về Việt Nam? Đạo dụ, sắc lệnh đủ thứ cũng không thiếu.
Vậy mà h́nh như tất cả những h́nh phạt trên đối với nhiều người cũng chỉ là truyện tự nhiên và b́nh thường. Hăy suy nghĩ tra vấn ḿnh, nếu thấy là truyện b́nh thường, lúc đó cần tự hỏi lương tâm ḿnh có an không, có điều chi c̣n khuất tất, có ác tính quá không? Hỏi lương tâm, đừng hỏi sách vở, đừng t́m nguyên do, đừng t́m cách biện hộ th́ may ra mới hiểu được ḿnh đă tàn ác với anh em đồng loại. Bài học lịch sử ở đây là tra vấn lại cái tâm để đừng chấp nhất nữa, để bỏ qua, để đừng lên án nữa.
Hăy bắt đầu làm một chút so sánh xem sao. Dụ số 10 của Bảo Đại, mặc dầu nhiều người chẳng biết nội dung nếp tẻ ra sao, cũng đă làm chúng ta cảm thấy nỗi bất công vô lư như thế nào? Vậy th́ các đạo dụ cấm đạo như chiếc máy chém lê đi khắp nơi th́ khủng khiếp đến là bao?


 

Thi cử thời nhà Nguyễn


Thời nhà Nguyễn có hơn 5000 cử nhân tiến sĩ thi đậu. Chỉ có 2 người Kitô giáo trong số đó. Điều đó có b́nh thường không? Có đáng để ta suy nghĩ không? Họ như những công dân bậc hai trong chính đất nước của họ. Đó là những "Dĩu Dân". Măi đến đời Duy Tân, theo sách Quốc Triều Hương Khoa Lục của cụ Cao Xuân Dục, nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh, 1993, trang 532 cho biết có ông Vũ Luyện, người làng Quần Phương, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định là người Kitô giáo đầu tiên đă thi đậu cử nhân. Cũng làng này, làng thuần Công giáo, vào năm 1900, có một người thứ hai thi đậu nữa trên tổng số 5232 người thi đậu trong suốt trăm năm triều Nguyễn. Con số hai người đó nói lên điều ǵ?
Nhưng mọi người thản nhiên cho là truyện đương nhiên. H́nh phạt nào cũng xứng đáng cho bọn bán nước theo giặc. Nhiều lúc tôi tự hỏi, đă có lúc nào 7 triệu người đó được sống an lành trên quê hương ḿnh? Đă có lúc nào sống làm người Việt b́nh thường và tử tế không? Mà không bị nguyền rủa? Mà không bị khinh khi? Mà tôi đă làm ǵ? Mà sinh ra đă mang nhăn hiệu ấy? Nào tôi có chọn... Nào tôi có muốn... Những người dân phần lớn vô học, chữ nghĩa thu gọn lại không bằng cái lá đa, phần lớn nghèo túng lấy ǵ để bán được nước? Phải có quyền thế, phải có chức vị, phải nắm trong tay trách nhiệm toàn dân mới bán được nước. Ai là người bán nước? Ai cho họ cái thẩm quyền tinh thần và pháp lư để có thể bán được nước? Chẳng lẽ không thể t́m ra trong số vua chúa và 5230 người trong hàng quan lại lấy một người thôi ch́a vai gánh chung cái trách nhiệm tầy trời đó sao?


Cuộc sống lưu đầy


Ngày nay, nh́n lại đạo Chúa từ những ngày đầu như một cánh đồng lúa vừa mới được cầy vỡ. Qua mỗi vết luống cầy đă hằn lên những vết thương tủi nhục, bất công ḥa lẫn máu và nước mắt. Bao nhiêu người đă chết? Bao nhiêu mồ hôi, bao nhiêu tủi nhục? Bao nhiêu trốn chạy xất bất xang bang, kéo cả gia đ́nh họ tộc đi đường bộ sang Thái Lan, nay thành bản làng bên xứ người vẫn nói tiếng Việt. {Có hai loại người Việt tị nạn sang Thái Lan. Loại người theo Gia Long sang tị nạn. Và loại người Ki tô giáo trong thời kỳ cấm đạo thời Minh Mạng, Thiệu Trị, nhất là thời kỳ Tự Đức}. Hoặc dùng thuyền, bất chấp phong ba băo táp nhủi vào băi đất miền Nam. Băi đất của miền đất hứa với những sắc dân Tầu đến trước như những những người Tổng Binh trấn đất Quảng Tây Dương Ngạn Địch.
Hay như Trần Thượng Xuyên, không thuần phục nhà Thanh đă trốn sang nước ta với 3000 quân và 50 thuyền. Và cuối cùng là Mạc Cửu ở đất Hà Tiên. Chưa kể bọn thảo khấu trốn sâu lậu thuế, hay những kẻ đầu đường xó chợ. Và cuối cùng là những dân làng Vạn trôi nổi trên sông nước (population flottante) đă ở sẵn ở đó. Những người Ki tô giáo trốn khỏi miền Trung đă phải sống ḥa nhập vào đám dân hỗn tạp đó để sau này tạo thành cái xứ Nam Kỳ. Bao nhiêu hy sinh để tồn tại trước lời thị phi? Lời khen th́ ít, nhưng tiếng chê th́ không thể không nhiều.
Người viết nh́n lại con đường Em-Mau với những tiếng thở dài đó. Và phải t́m ra được những căn cớ làm nên cớ sự đau buồn như vậy, đồng thời t́m ra giải đáp cho tương lai.
Trong bài viết này, người viết nghĩ rằng, có nhiều vấn đề lịch sử về sự có mặt của đạo Ki tô giáo ở Việt Nam (VN) cần được nh́n và đánh giá lại. Kinh nghiệm cho thấy rằng, có nhiều sự kiện lịch sử tưởng chừng như xác thực đến không c̣n có ǵ để tồn nghi nữa lại để lộ ra rất nhiều khe hở đến nghi ngại.
Bài viết tiếp theo của tôi sau đây là không dùng lối tiếp cận lịch sử để hiểu lịch sử mà dùng lối tiếp cận gián tiếp mà tôi gọi là "văn hoá nuôi thù", lệ thuộc vào tâm sinh lư để nh́n lại lịch sử và cắt nghĩa sử. Tiếp cận gián tiếp này may ra giúp chúng ta có cái nh́n thông thoáng hơn, cởi mở hơn, hiểu biết hơn, chấp nhận nhau hơn, thông cảm hơn. Dùng lối tiếp cận này để thấy một cách rất đơn giản, tương đối dễ hiểu là thói đời là vậy, con người là vậy để sửa đổi và chấp nhận nhau hơn.

2. LỐI TIẾP CẬN LỊCH SỬ THÔNG QUA TỪ MỘT NỀN "VĂN HÓA NUÔI THÙ"

Văn hoá nuôi thù nơi người Việt Nam.


Có một lối tiếp cận khác, không căn cứ vào các sự kiện lịch sử để nh́n ra được ư nghĩa tiềm ẩn sâu xa giữa các sự kiện lịch sử. Nghĩa là t́m hiểu sự kiện lịch sử Việt Nam bằng cách đi t́m hiểu thứ văn hoá nuôi thù. Nhờ đó ta cảm nghiệm trực tiếp tại sao con người đă hành xử như thế, đă suy nghĩ như thế và đă có một thái độ như thế. T́m hiểu cái văn hoá nuôi thù sẽ giải lư được tại sao có sự tranh chấp, đố kỵ, kỳ thị tôn giáo. Tại sao lối diễn đạt, lối suy nghĩ của bên này bên kia đều cố chấp thành kiến và gần như mù quáng? Tôi đă có một kinh nghiệm và một cảm thức sâu xa và cay đắng đến tột cùng là chẳng bao giờ nên tranh luận về các vấn đề tôn giáo và chính trị với bất cứ ai.
Kinh nghiệm thù hận tôn giáo là có thực. Tôi đă sống nó và tôi đă giáp mặt nó nhiều lần. Hăy thành thật và đừng dối ḷng th́ sẽ nhận ra nó. Vâng bất cứ ai. Cái kết quả đạt được chỉ là sự đối đầu gia tăng đi đến nguyền rủa, tức tối vô tích sự.
Cả bài viết này, tôi đă tránh dùng thứ ngôn ngữ biếm nhă với bất cứ ai và tránh tất cả những khiêu khích cũng như đối dầu không cần thiết, nói chi đến truyện dám kết án, truy chụp người khác. Tôi cũng mong được đối xử ngược lại như vậy.
Cùng lắm nó chỉ là một tiếng than, một tiếng thở dài!
Đừng ai nói hay là ḿnh khách quan, ḿnh chỉ nói sự thật?
Sự thật đang giết chết chúng ta. Sự thật là cái vỏ, bên trong là hận oán, thành kiến, đố kỵ, ghen ghét. Phải có ḷng khiêm tốn lắm, phải biết soi dơi lắm cái lương tâm dă cáu bẩn của ḿnh. Bao lâu chưa gạt bỏ được ḷng hận oán tiềm ẩn, bấy lâu không có cơ hy vọng hiểu nhau. V́ thế, tŕnh bày tranh căi đôi khi là vô ích. Có lẽ cái tốt nhất vẫn là sự im lăng, nhẫn nhục và chịu đựng. Nhưng nếu truy cho bằng được cái nguyên nhân nuôi thù th́ gần như đă cất đi được một gánh nặng lịch sử đè chĩu lên vai ta? Một thứ lịch sử với vết tích của hận oán và oan nghiệt, bất công gia trọng? Hăy t́m cách cất gánh nặng lịch sử bằng cách quên đi, bỏ vào trong ngoặc, hay dùng thuốc sát trùng những sự kiện lịch sử mà ta coi là sự thật. Cuộc đời sẽ nhẹ, sẽ dễ nh́n nhận ra nhau.
Niềm mơ ước một thứ sử trong đó không có những lời nguyền rủa, oán hận phăi chăng là ước mơ của những người Việt b́nh thường?
Hăy trông gương giới trẻ bây giờ, hăy học giới trẻ bây giờ, hăy nên giống như tâm can giới trẻ bây giờ, chúng nó có cái nh́n biện biệt, thù oán như những cha chú của chúng không? Chúng có cần hỏi một người khi chúng quen là anh là ai? tôn giáo nào? ở miền nào? Hăy sống như thể hồn nhiên, hăy giải thoát ḿnh ra khỏi những ràng buộc quá khứ. Quá khứ là mây mù u ám, đầy ám chướng chẳng đáng cho ta ǵn giữ làm ǵ. Hăy trả lại cho những kẻ viết ra nó. Họ viết lịch sử bằng cách đem máu lên trang nhất (mettre le sang à la une) và chẳng đem lại cho chúng ta bất cứ thứ bài học ǵ? Trừ bài học nuôi thù. Ai muốn nuôi hận th́ cứ tiếp tục đọc và đă hẳn cứ tiếp tục viết. Viết bơi móc, kể lể điều xấu là dễ nhất, nhưng chẵng đem lại điều ích lợi ǵ. Có bao giờ, viết bơi móc, viết chửi, viết bôi nhọ mà có giá trị sự thật lịch sử, giá trị văn học, giá trị nhân bản? Chưa ai chỉ trích, chửi mà thành người được.
Trở lại cái văn hóa nuôi thù, thời xưa người đời đă có câu "Hôn nhân, điền thổ, vạn cố chi thù" tức là hôn nhân và đất đai là hai cái thứ làm cho người ta thù oán nhau lâu nhất. Giữa đám dân làng, làm ăn lao đao vất vả, vậy mà có những mối thù truyền kiếp, hết đời này sang đời kia, chẳng bao giờ xóa được.


Nuôi thù và thù dai.


Kẻ chết, tay đă bắt chuồn chuồn, c̣n cố dồn mấy hơi thở cuối cùng dặn thằng con nối nghiệp trả thù giữa họ tộc. Và cứ thế, cứ thế nghe lời trăn trối bố dặn. Ranh giới thù nhỏ như sợi tóc cứ thế mà dai, mà cứng lên cắt đứt mọi công đoạn liên hệ người-người. Con người trong cái đơn vị làng xă lao đao khốn khổ, chảy vẩy lo miếng ăn đă đành, nay c̣n phải đối phó với những manh động thù oán.


Nuôi thù gắn liền với một quá khứ và trở thành một thứ đạo lư để sống.


Đă làm người trong một họ tộc, trong một làng là phải có kẻ thù. Đó là những mối thù truyền kiếp truyền từ đời nọ sang đời kia. Thù bao giờ cũng từ một quá khứ chuyển giao thế hệ như một chúc thư. Tôn giáo ghét nhau, thù oán nhau chỉ v́ những tích lũy quá khứ, dồn lại, nén vào, kết thành bó, từ những truyện nhỏ, mưng lên thành truyện lớn. C̣n ǵ là phải trái. Phải tiếp tục nuôi thù như một lẽ sống. Không biết nuôi thù được coi như con người bất nhân, bất hiếu. Ḷng phải biết hận oán mới là người có nhân cách. Biết biện biệt, biết truy lùng cái xấu, cái độc ác của kẻ khác. Tội ác, hận oán rồi cứ thế được khuôn mẫu (stéréotyper), được tổng quát hóa (généraliser), được xếp loại (catégories) thành biểu tượng (symboles) thành nhăn hiệu (étiquettes). Đời sống con người được giản lược vào những mẫu mă, những nhăn hiệu đủ loại và qua đó người khác nh́n nhận ra chúng ta, đánh giá và phê phán theo nhăn hiệu đó. Ta không c̣n là con người, một tên gọi mà là những mẫu hàng X, những nhăn hiệu Y đeo dính vào đời sống mỗi người. Đó là những gông cùm, những thập giá ta đeo vào trong suốt đời sống nhân thế.
Thật bất hạnh cho con người Việt Nam với vô số khổ đau, tủi nhục cộng thêm cái tủi nhục bị xếp loại, bị đeo gông cùm nhăn hiệu. Ta sinh ra vốn vô tội, b́nh đẳng vô tội, nhưng càng lớn tội nẩy mầm từ cái truyền thống nuôi thù ngay từ khi c̣n nhỏ và cứ thế mà lớn lên.
Trẻ con cho đến 5 tuổi chưa phân biệt được rơ ràng trắng đen tốt xấu. Nhưng đến 7 tuổi th́ bắt đầu có thể cấy mầm thù hận vào đầu óc non trẻ của nó rồi. Trong L'expression des émotions chez l'homme et les animaux, xuất bản năm 1872 của Charles Darwin đă diễn tả đầy đủ phản ứng của con người trong những thái độ phải tranh đấu hay trốn chạy như thế nào?
Rồi thế hệ kế tiếp thế hệ đă nuôi dạy, truyền thừa những thù oán trong cuộc tranh đấu sống c̣n giữa người với người. Cũng theo Darwin, t́nh cảm hận oán thường phức tạp hơn những cảm xúc như tức giận, sợ hăi, sự khinh bỉ, sự nhờm chán, sự bất nhẫn hay sự trốn chạy. Có thể sự hận oán là sự tập hợp tất cả những cảm xúc trên lại, nhưng nó sâu hơn, bền bỉ hơn và bạo liệt hơn. Tất cả những mối nuôi thù đó hiểu được và cắt nghĩa được.
Ngày nay, người ta biết được những cảm xúc yêu thương, thù hận nằm trong năo bộ, nhất là phần cortex orbitofrontal. Hai cái amygdale mà kích thước chỉ bằng quả nho gắn liền vào hệ thần kinh cảm giác, từ đó nó lọc lựa, phân loại tất cả những thông tin từ bên ngoài gửi đến và đưa ra những cảm xúc yêu thương, vui, buồn, giận và nhất là hận oán. Nó vận dụng, khích động bản năng con người. Nó liên kết những hoàn cảnh sống, những truyền thống sơ khai thành một chuỗi sự việc có thể lư giải được để biện minh cho những t́nh cảm hận oán của nó.
Hoá ra chỉ v́ hai quả nho nhỏ xíu trong đầu gây ra những thảm trạng cho loài người.
Từ những mối thù họ tộc nảy sinh ra nhiều mối thù khác: thù giai cấp, thù giầu nghèo, thù gốc gác, thù dị biệt phong tục nếp sống, thù chủng tộc, thù chính trị và cuối cùng là thứ thù dị biệt tôn giáo.12
Không phải tự nhiên mà người ta nuôi thù. Dân tộc nào cũng có hệ thống giá trị nuôi thù. Người Việt Nam cũng không tránh khỏi điều đó. Chỉ có vấn đề là bản năng nuôi thù trổi bật hay không trổi bật, khống chế các bản năng khác hay không?
Những thứ oán thù đó là một thứ sa đích truyền kiếp. Đă khốn khổ, nhưng phải dày ṿ kẻ khác khốn khổ hơn để t́m được một chút le lói hạnh phúc. Cùng khổ, nhưng t́m được một chút khổ hơn nơi người khác là một điền an ủi.
 

Trong văn hóa nuôi thù, thiểu số là tội lỗi.


Cứ ít, cứ thiểu số, cứ yếu, cứ nghèo là lănh đủ. V́ thế, người nghèo ở Việt Nam là một cái tội. Cũng vậy, người xấu số bất hạnh v́ không có chồng, v́ chửa hoang, v́ thi trượt, v́ thất cơ lỡ vận, v́ tật nguyền, v́ là thiểu số cũng là một cái tội. Đó là những cơ hội cho văn hóa thù có chỗ để dựa, để trút hận. Người Ki tô giáo thiểu số, lănh đủ là đương nhiên. Nơi cái văn hoá nuôi thù, thiểu số tự nó là tội lỗi, tự nó là lời nguyền rủa, tự nó đáng ghét. . Nhiều người đă cố gắng truy lục ra những bi lụy, những sai trái để trút tất cả trách nhiệm đó lên đầu một thiểu số. Mà thiểu số ở trong bất cứ xă hội nào th́ cũng là nạn nhân bất đắc dĩ.
Ở xứ người, ai cũng có dịp học hỏi, kinh nghiệm về thân phận thiểu số của ḿnh. Cứ cái ǵ xấu, sai trái là nó đổ lên đầu thiểu số. Một kẻ da trắng ăn cướp, giết người th́ là truyện b́nh thường. Nhưng nếu chẳng may nó là Á châu, Việt Nam th́ kẻ giết người đó sẽ là biểu tượng xấu xa cho cả cộng đồng người Việt. Kẻ cướp, giết người khi ra ṭa không phải bị xử với tư cách một thằng ăn cướp, mà là thằng ăn cướp gốc gác Việt Nam . Người ta sẽ đánh giá, nh́n người Việt qua thằng ăn cướp đó. Một tên Kitô giáo theo Tây th́ sẽ kéo theo cả bọn người Công giáo theo Tây. Phải là nạn nhân của thiểu số, phải có cái tâm rộng lượng lắm mới hiểu được điều này. Sách vở, dư luận cứ mỗi ngày đào sâu thêm, bôi vẽ thêm đến chỗ không nh́n nhận nhau được nữa.
Những kẻ thiểu số đó chỉ c̣n mỗi một con đường tự giải cứu ḿnh là quần tụ lại, sống quần cư, sống tổ chức để tồn tại. Họ trở thành những ghetto văn hoá, tôn giáo, xă hội, kinh tế. Đó là bản năng tự vệ để sống c̣n trước mọi đe dọa bên ngoài. Họ không có đường lựa chọn nào khác hơn là sống co cụm lại thành một ghetto. Trong ghetto đó, nhiều suy nghĩ, nhiều hành động, nhiều ứng xử của họ có thể bị coi là lố bịch, ồn ào, bè cánh, kiêu căng, khác người khác. Chỉ cần khác người khác cũng đủ đưa đến những tranh chấp, khinh miệt hoặc hiểu lầm đố kỵ. Chẵng hạn tục thờ cúng tổ tiên, việc báo hiếu cha mẹ có khác biệt giữa các đạo. Không báo hiếu cha mẹ cùng một cách thức là có tội, là bất hiếu. Thực tế th́ đă là con người, dù theo đạo nào th́ cũng thương cha, thương mẹ. Nhưng cách bầy tỏ hẳn là khác. Thế là có dị biệt, có chỉ trích, có hận oán. Có cái ǵ làm bằng cớ là người Ki tô giáo không thương bố mẹ, không hiếu đễ? Chỉ có cách thức hiếu đễ là khác, nhưng t́nh cảm hiếu đễ thương cha, thương mẹ th́ như nhau. Tranh thua để làm ǵ?
Cái đa số cứ theo cái lư của kẻ mạnh. Không theo họ là xấu, không giống họ là xấu. Không bầy tỏ hiếu đễ như họ là không hiếu đễ. Sự khác biệt thay v́ được tôn trọng trở thành miệt thị, đố kỵ. Hăy nh́n những chiếc khăn che mặt nơi mấy người Hồi giáo bây giờ để hiểu phản ứng, thái độ ứng xử của những người Việt nh́n lối sống, lối hành đạo của một thiểu số người theo đạo. Đừng có căi, anh hăy cứ là thiểu số, anh hăy cứ là nạn nhân mới hiểu được hoàn cảnh của họ. Nhưng những kẻ nh́n vào ghetto cũng đầy nhận định sai lầm, bất công, ác ư, đượm thù hận, thiếu hẳn ḷng nhân ái, sự độ lượng và v́ thế thiếu thông cảm. Càng trở thành những ghetto, càng bị cô lập, càng không được chia xẻ, càng bị thù ghét. Đấy cũng là hoàn cảnh những làng theo đạo khắp nơi. Họ che chắn, họ biệt lập, họ sợ hăi, nhưng họ cũng đố kỵ, bảo thủ, bè phái, cao ngạo, xa lánh, dị biệt, khác người. Hăy chịu khó vào ghetto ở chung, cùng một hoàn cảnh như họ sẽ hiểu tại sao họ đă ứng xử như vậy.


Văn hoá nuôi thù d́m người ta xuống thêm một bậc nữa.


Khi mà có một tập hợp người, càng đóng kín, càng cô lập th́ nuôi thù càng nổ ra mănh liệt.
Chẳng hạn trường hợp những người cùng nhốt chung một trại tù. Như trường hợp các người tù cải tạo có thể hành hạ nhau, tố cáo nhau, ra đến hải ngoại vẫn c̣n tiếp tục tố cáo nhau.
Hoặc cùng ở trong những thành phố lớn đông đặc dân cư. Cùng ở chung một thân phận bị mất nước, bị đô hộ lệ thuộc. Khi cùng ở trong hoàn cảnh khốn cùng, phải truy t́m ra được chỗ để giải hận, phải t́m ra được một con chiên tế thần? Những người tù cải tạo tố cáo nhau cũng v́ những lẽ ấy? Chính ở chỗ đó, ở tâm trạng đó là nguồn cơn của những chỉ dụ cấm đạo, thù hận giữa Công giáo-Phật giáo và những cuộc tàn sát người Công giáo thời Tự Đức. Giả dụ không có sự xâm lăng và cai trị hà khắc của người Pháp sang ta, đạo Công giáo đă có thể không bị bách hại như thế? Cũng vậy, trong biến cố Phật giáo 1963, đă hẳn thái độ và phản ứng của người Phật tử ở Huế khác một Phật tử ở miền Nam. Một người Công giáo sống tập trung ở Hố Nai, Gia Kiệm phản ứng khác một người Công giáo trí thức ở Sài G̣n.


Ta ở đâu, ta ở chỗ nào th́ ta sống theo văn hoá nuôi thù ở chỗ đó.


Ra khỏi nơi đó, ta sẽ được giải thoát và suy nghĩ thích ứng khác. Những người ở ngoài sẽ không hiểu đến ngạc nhiên, tại sao họ lại thù oán nhau như thế?
Văn hóa nuôi thù nuôi dưỡng và truy lùng cái xấu nơi người khác. Đến có thể nói, chúng ta bị kết án làm người cùng sống chung một số phận và chính ở nơi đó, con người bị kết án thêm một lần nữa để thù hận nhau. Trong cái văn hóa nuôi thù, điều cốt tủy là t́m được cái xấu nơi người khác, nhân lên bội số, thổi phồng đồng thời che đậy. Đồng thời phải hủy hoại nhân tính người khác, không c̣n một chút ḷng thương cảm, không c̣n cảm xúc và xử dụng đủ thứ bạo lực mà vẫn thấy chưa đủ. Xưa th́ bạo lực chế tài, bạo lực trên thể xác như tù đầy, giết chóc. Nay th́ bạo lực bằng lời nói qua báo chí, diễn đàn điện tử. Phải đi truy lùng cái xấu, phải sáng tạo ra điều xấu bằng vu oan giá họa. Tôi gọi đó là những kẻ buôn bán thù hận: Les marchands de la haine.
Hăy nh́n, hăy cùng mở mắt ra trên ba bốn diễn đàn điện tử để thấy họ đang buôn bán hận thù. Chỉ cần chưa tới 10 người trong bọn người buôn bán từ nhiều phía, gieo rắc thù hận... qua hệ thống Internet. Cả tập thể người Việt hải ngoại bị nhiễm độc. Chưa tới chục người có thể gieo rắc tội và xấu xa ảnh hưởng trên 3 triệu người Việt khác. Đây là một loại Terroristes tinh thần, khủng bố tinh thần tai hại không ngờ được.
Khủng bố tinh thần này không phải vùi dập, làm bị thương hay giết người. Nhưng nó len lỏi vào từng ngơ ngách tâm hồn, quấy đục lương năng, làm mất quân b́nh các giá trị tinh thần vẫn được nh́n nhận, đánh động tâm can và gây cảm xúc đặc biệt nơi người khác..
Một nhà văn trong nước đă nói lên đầy đủ cái văn hóa nuôi thù như thế nào trong cuốn truyện của ông: "Mảnh đất lắm người nhiều ma" của Nguyễn Khắc Trừng, do nhà xuất bản Hội nhà Văn, ấn hành lần thứ bảy, Hà Nội 2002. Thật là khủng khiếp, thật là bạo tàn và đó là một xă hội mất nhân tính của những loài thú. Những ám ảnh quá khứ, những hận oán quá khứ được nuôi dưỡng, được nẩy mầm, được cấy lại, được kế thừa.. được tưởng tượng lại đến hoang tưởng. Sự xấu, sự tàn ác được nhân lên nhiều lần. Tôi không có lời nào để nói hơn được nữa. Đọc nó, thật đáng tội nghiệp làm người Việt. Thật khó để làm một người Việt b́nh thường và tử tế.
Ông Trời Việt Nam, Thượng Đế có lầm lẫn ǵ không khi mà con người đă hành hạ con người bằng đủ thứ bạo lực đến như thế? Văn hóa nuôi thù c̣n có thể t́m thấy trong những phim ngoại quốc như các loại phim như Le magicien d'oz, trong Alien và trong một loạt tŕnh chiếu La Guerre des étoiles.
Cũng vậy, văn hóa nuôi thù nằm trong đường lối đấu tranh của chủ nghĩa Cộng sản, phân biệt ta và địch, nuôi ư thức căm thù, nuôi ḷng thù hận nới kẻ thù. Họ đưa ra những khẩu hiệu để tiêu diệt người cùng một nước như trong thời kư cải cách ruộng đất : » Trí, phú, địa, hào đào tận gốc, trốc tận rễ. » Kinh khủng chưa. Đó là thứ văn hoá nuôi thù ở miền Bắc sau 1954.


Những bằng chứng tội ác về một văn hoá nuôi thù.


Văn hóa nuôi thù đẻ ra rất nhiều tội ác trong suốt lịch sử nhân loại. Chỉ cần nh́n lịch sử đó hiện nay cũng đủ là bằng cớ tội ác của thứ văn hóa đó. Đó cũng là những trường hợp những người Kitô giáo và Tin Lành ở Ái Nhĩ Lan. Khó mà nói đến truyện phải trái trong không khí thù hận. Và c̣n ai nữa? Những người khác ở Trung Đông, ở bán đảo Alkans, ở Mỹ trong thời kỳ nội chiến vào những năm 1882 và 1919... Những sản phẩm hận thù chủng tộc đầy nọc độc thời Đức Quốc Xă. Rồi trong cuộc Cách mạng Văn hóa ở Tầu vào những thập niên 1960. Cuộc tàn sát vào những năm sau 1970 của Khơ me đỏ. Cũng vậy, cuộc tàn sát ở cựu Hung Gia Lợi năm 1990 với chiêu bài (nettoyage ethnique). Ở Rwanda giữa các sắc dân Hutus và Tutsis. Rồi giữa Ấn Độ và Pakistan.
Nhân loại đứng mà nh́n những cuộc thảm sát trả thù trong nỗi bất lực? Công lư ở chỗ nào? Phải trái ở chỗ nào? Lịch sử ở chỗ nào?


3. BIỂU HIỆN CỦA VĂN HÓA NUÔI THÙ QUA VĂN HÓA CHỬI


Trong bài viết: Cuộc di cư chữ nghĩa, người viết đă có dịp dành hẳn một chương nói về văn hoá chửi của miền Bắc 13. Không biết đă có bao nhiêu nước đă có một thứ văn hóa chửi như thế? Văn hóa chửi là một bộ mặt khác nằm trong văn hóa nuôi thù. Đối với người miền Bắc, chửi là một sinh hoạt b́nh thường như một tập tục quen thuộc trong sinh hoạt đời sống của họ. Ngày nào mà chả nghe người này, người kia chửi nhau. Chửi từ xóm trên đến xóm dưới.
Chửi là vũ khí của thiểu số, của kẻ yếu chống lại kẻ mạnh. Chửi là một phương tiện tố cáo nhân danh pháp luật, công lư trong khi công lư đă không có mặt. Đấy là mặt tích cực của văn hóa chửi. Chửi rất là nặng lời, nhưng cũng vẫn là chửi xuông, chẳng chết ai, người ta nghe người chửi như đi nghe một buổi tŕnh diễn.
Nhưng tôi đă hẳn không thể đồng ư với ông Hà Sĩ Phu trong một bài viết mới đây: Văn Hoá Chửi, ngày 19,04.2005 khi ông cho rằng: ”Chửi đánh thức lương tâm, đánh thức và nuôi dưỡng công lư, lương tâm và công lư sẽ lớn lên, chặn tay bọn ăn cắp những con gà vàng nặng hàng chục tấn, và trả lại cho đời, cho dân những công bằng lớn lao hơn. Ư nghĩa Văn hoá của sự Chửi chính là ở đó.” Hiểu như thế, ông Hà Sĩ Phu đă không nh́n thấy ngọn nguồn văn hóa chửi là cơ phận của văn hóa nuôi thù. Con người, người với người thôi, tự nó là đối kháng, tự nó sự có mặt người khác là một đe dọa cho chính bản thân người khác. Và từ đó, con người dựa vào những bản năng sinh tồn, bản năng tranh đấu để sống c̣n, bản năng sơ khai tồn tại. Tiến xa hơn nữa, bản năng tự tồn đẩy thêm bước nữa là bản năng tiêu diệt kẻ khác.
Thù hận mới đầu là để sống c̣n, sau đó để hiện hữu trội vượt, để phân biệt chính và tà, để biện minh và để là cớ tiêu diệt kẻ khác. Tất cả quy chiếu và kết tụ lại trong văn hóa thù. Nguồn cội nó là như thế, hà cớ ǵ xiển dương và ca tụng?
Thật ra chửi là một hành vi bất đắc dĩ và rất tiêu cực. Bất lực mới phải chửi. Chửi chỉ để thỏa măn cái tức giận của ḿnh hơn là cao vọng nuôi dưỡng lương tâm và công lư như ông Hà Sĩ Phu nhận định. Đă thế, chửi thường quá lời. Nó chỉ đánh dấu một thời kỳ, một giai đọan xă hội chưa có công lư, thiếu pháp luật.
Cùng lắm nó chỉ giải quyết được những việc tủn mủn như mất con gà, con qué. C̣n những việc vi phạm xă hội lớn như lạm dụng quyền thế, giết người bịt miệng, ám hại kẻ ngay lành, chiếm công vi tư th́ chửi giải quyết được ǵ? Và vị tất nạn nhân dám công khai chửi?
Nhưng trong xă hội ngày nay, nhất là ở hải ngoại. Chửi là vũ khí của kẻ mạnh. Họ viết, họ chửi mà không sợ ai cả.
Ṛng ră 30 năm nay, sinh hoạt báo chí ở hải ngoại có thể tóm vào một chữ: sinh hoạt văn hoá chửi. Chửi đă trở thành lẽ sống c̣n của một số người, là cái raison d'être của người đó. H́nh như nếu không viết như thế, nếu không chửi như thế, họ không c̣n là họ. Họ mất cái identity, họ không có chân đứng, họ mất cái uy tín vốn họ không có. Một cựu sĩ quan, một viên chức chính quyền Việt Nam Cộng Ḥa, sau khi ra tù cải tạo chỉ c̣n lại cái quá khứ làm nên họ. Ra nước ngoài, đời sống, uy tín, giá trị, cuộc đời bám vào đó mà tô hồng. Chửi là con đường duy nhất nâng cao ḿnh lên cho mọi người thấy.

Những người chửi tôn giáo cũng có những lư do như thế để mà tồn tại. Những điều họ viết ra đôi khi lấy từ các tài liệu ngoại quốc đủ loại. Những tài liệu đó thật ra xuất xứ từ sự xung đột tôn giáo của văn hóa thù. Các tôn giáo đó t́m cách bôi nhọ nhau. Nay ta dùng những tài liệu đó như bằng chứng sự thật th́ thật không nên. Dùng cái chửûi của người khác để chửi cái phải chửi th́ sự thật, lẽ phải ở chỗ nào? Nhiều khi, họ thích thú và tưởng rằng họ là người đầu tiên khám phá ra những điều bí mật ấy. Thật ra nhiều sự việc đă được nói tới từ lâu trong các tài liệu sử. Chẳng hạn, nếu quư vị dở một tờ Historia. Quư vị có thể đọc vô số những truyện thâm cung bí sử, truyện t́nh đủ loại như lọan t́nh, loạn dâm nơi các nhà văn, những trí thức, nhất là giới quan quyền như vua chúa trong các triều đ́nh như Nga, Pháp, anh, Bỉ, Áo quốc v.v.. Về tôn giáo, như sau thời kỳ phục hưng (la Renaissance), chúng a có thể đọc vô số sự tàn độc về những cuộc chiến tranh tôn giáo đă dày xéo, dẫm nát Âu châu. Rồi cũng có thể đọc không thiếu những truyện của một triều đại Giáo Hoàng sa đọa, bê bối trong suốt 20 thế kỷ. Đó là những truyện thuộc về lịch sử, đọc để biết không phải để bôi xấu.
V́ thế, khi đọc các bài viết do các sử gia Pháp viết, người ta có cảm tưởng như đọc một câu truyện lịch sử hay và thích thú, vô tư và khách quan. Tâm người đọc an, người ta đọc như thể ḿnh là người ngoài cuộc, đọc cho vui giải trí, để thưởng ngoạn hay để thêm kiến thức.
Nhưng đọc những người Việt viết, cũng cùng một đề tài ấy, cùng nội dung ấy. Người ta cảm thấy tâm bất an, trở thành người trong cuộc, kẻ bị cáo với mặc cảm tội lỗi. Người ta bị xếp loại thành đối tượng chung của những lời lẽ nguyền rủa, kết án.
Điều đó đánh giá và phân biệt tư cách một sử gia chân chính và một người khủng bố tinh thần. Họ chỉ cần thay đổi giọng, thay đổi cách xưng hô, đứng về một phía, gia trọng thêm bằng thứ ngôn ngữ xàm tục. Câu truyện đă khác: Một câu truyện sử trở thành một bản án tôn giáo. Nhà sử học biến thành tên khủng bố. Sự khác biệt là ở chỗ đó.
Cách viết và chửi như thế cũng là lẽ sống c̣n của một số tờ báo, một số diễn đàn điện tử. Thay v́ thông tin về một sự việc, trở thành tuyên truyền, khủng bố. Lấy một tỉ dụ, bài phóng sự từ trong nước viết ra để nói về một t́nh trạng xă hội. Ra khỏi nước, bài báo trở thành một vũ khí tuyên truyền chính trị, bôi đen chế độ. Rồi cứ thế, chửi năm này qua năm nọ, chửi hết người này người kia. Bối xấu tất cả, bôi đen tất, truy chụp tất cả. Chửi như thế là hành vi khủng bố phá hoại tất cả.
Quả bom, trái lựu đạn phá hủy vật chất của con người. Nhưng chửi là hủy diệt tinh thần và tất cả những giá trị mà con người cưu mang nó.
Chửi như thế chỉ giải quyết được một thiểu số vấn đề tâm lư, hay đáp ứng được đ̣i hỏi của hai trái nho vùng amygdale của một thiểu số người. Nhưng những người chửi như thế làm băng hoại toàn bộ hệ thống giá trị đạo đức, tôn giáo, làm cạn miềm tin, làm tuổi trẻ nghi ngờ thất vọng. Ai cũng đă có dịp nghe chửi. Chửi quá nhiều, quá đủ. Chửi về tín lư của đạo vốn là lănh vực riêng của đạo ấy mà thường ai cũng né tránh. Chửi về lịch sử đạo ấy, về giới tăng lữ, về tổ chức, về thẩm quyền, về đường lối chính sách và về những âm mưu đủ loại. Chỗ nào cũng bị nghi ngờ và truy chụp là có âm mưu thâm độc. Ta nghe như váng vất lối tuyên truyền của người Cộng sản, nh́n đâu cũng thấy nghi ngờ có mưu đồ, có âm mưu.
Người xử dụng văn hoá chửi không tin vào bất cứ cái ǵ, ngoài cái tự tin vào ḿnh. Riêng đối với những nhân vật có chút tăm tiếng th́ hầu như chả ai thoát nạn búa ŕu. Bầu không khí như thế đă nhiễm độc, chấm dứt mọi đối thoại. Họ tỏ ra tàn nhẫn, độc hại qua những điều họ viết ra.
Họ như thể mất tính người.
Sự căm hận như một vũ khí nguyên tử trong đầu một người. Chỉ cần vài người như vậy có thể làm đảo lộn mọi giá trị xă hội, tôn giáo và trật tự xă hội. Và nếu cho những người đó tư quyền hành, họ có thể khơi dậy một phong trào, một thứ chiến tranh tôn giáo mà chẳng ai lường trước được hậu quả sẽ như thế nào?
Trong khi dó, mọi người đều im lặng, đa số đều không một ai dám cất lời phản đối.
Kinh nghiệm quá khứ c̣n đó để ta suy nghĩ. Hitler, khi viết cuốn Mon Combat (Mein Kamph) như một thứ người cuồng tín tự tôn, tự đại (mégalomane). Rao truyền kỳ thị chủng tộc. Đào sâu, say mê vào những t́m kiếm, bới móc tạo cho người đọc cảm tưởng họ là những người có đầu óc, có trí thông minh, gây được cảm t́nh nơi người đọc.
Ngày nay có một liên hệ chặt chẽ giữa hệ thống Internet với văn hoá nuôi thù. Internet ngày nay là ổ nuôi thù, ổ nuôi oán hận, ổ chửi, ổ nhiễm độc được phổ biến đi khắp thế giới. Cái ổ nuôi thù đầu tiên trên thế giới là - Stormfront.org - xuất hiện từ năm 1995, ở Hoa Kỳ, do Don Black, một cựu thành phần Ku Klux Klan lập ra. Đó là một hiện tượng mê sảng paranoiaque thời đại.
Cũng một cách như thế, có nhóm Christian Identity Movement. Nhóm Công giáo quá khích này cho rằng chỉ những người Công giáo da trắng th́ có nguồn gốc cao hơn người Do Thái, cao hơi những người Gay và nhất là người da đen.
Rồi đến Oussama Ben Laden cũng không làm ǵ khác hơn, ông ta xử dụng kinh Coran giải thích và biện hộ cho những hành vi khủng bố của ḿnh.
Những nhóm người này rơi vào những suy tưởng trầm uất, đôi khi không c̣n biết đâu là sự thật nữa, đâu là lẽ phải nữa, rất xa vời thực tế do sự hận uất gây ra. Sự mê sảng và oán hận cấu kết vào nhau biến họ nghĩ rằng họ là nạn nhân và kẻ thù của họ là tôn giáo ấy. Họ say mê cuồng dại, tiếp tục ngày đêm truy lùng kẻ thù của họ. Đúng như nhận xét của Charles Darwin:


"Si nous avons souffert ou si nous nous attendons à souffrir en raison de blessures infligées volontairement par l'un de nos semblables, ou si l'un deux se montre, d'une facon ou d'une autre, menacant à notre égard, nous le détestons, et détester même souvent a la haine." (Trong L'expression des émotions chez l'homme et les animaux.)
Về phạm vi chính trị, đó là những người bị dĩ văng cuốn lôi đi. Nỗi hận oán của họ dựa trên những uy tín, những thẩm quyền đă không c̣n nữa. Họ muốn tái tạo lại thứ quá khứ đó trong bối cảnh hiện tại.



4. ƯỚC VỌNG: TÔN GIÁO VÀ DÂN TỘC: CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN H̉A GIẢI


Phải nh́n nhận với nhau rằng bạo động hay văn hóa nuôi thù bao giờ cũng là do một thiểu số người, nhưng thiểu số đó do tư chất thông minh biết dẫn dụ, rao truyền và rất dễ gây truyền nhiễm sang người khác.
Thù hận dễ truyền nhiễm và lan rộng.
Trong một đám đông, chỉ cần một vài người biết gây khích động có thể biến đám đông đó trở thành một thứ bạo lực xung động (violence impulsive) bạo tàn, dữ dằn. Nó như một thứ diêm quẹt dễ bắt lửa, dễ cháy. Nhưng đồng thời, phải tin rằng cái đa số quần chúng là tốt, là thiện hảo. Cái đám đông quần chúng, cái thành phần đa số thầm lặng là những người công dân b́nh thường, là những người tử tế.
Chỉ có một con đường làm ngược chiều với kẻ rao truyền, hận oán, bạo lực. Đó là ta rao truyền ḷng nhân ái, sự tử tế, sự thông cảm và lời xin lỗi. Làm thế nào để người Việt Nam có bộ mặt người sống với nhau trong hoà hợp, đồng thời cá biệt.
Trước hết phải biết quên. Phải đừng đọc. Phải ngoảnh mặt. Phải nhắm mắt trước tất cả các tài liệu, các bài báo bạo động có tính cách tuyên truyền chửi bới. Đừng khơi dậy những đống tro tàn quá khứ c̣n chưa tắt hẳn. Và từ đó nh́n mọi vấn đề sự việc trong chiều hướng tích cực của nó. Lịch sử phải biết khép lại.
Đó là bài học quan trọng nhất.
Lịch sử chỉ biết mở khi nào nó dẫn đứa đến một ḥa giải. Cuộc nội chiến ở Hoa Kỳ là một điều tồi tệ. Nhưng người Mỹ đă biết khép lại và đă biết mở ra thế nào để trở thành tấm gương lịch sử soi sáng thế hệ sau này. Những người Việt Nam tự nhận viết sử, khép đă chẳng biết khép, mở không biết mở, chỉ biết khơi dậy hận oán, dùng quá khứ như vũ khí chưiû bới nhau. Hai bài học đă rơ : Ki tô giáo thời 100 năm nhà Nguyễn và chính sách thuộc địa của người Pháp và cuộc chiến tranh Quốc Cộng. Người Mỹ, kẻ chủ mưu, kẻ dẫn đường đă chỉ cho chúng ta phải biết khép như thế nào và biết mở ra sao? Phần chúng ta, vẫn tiếp tục chửi nhau bên này bên kia và cái tệ hại nhất là chửi chính người cùng phía. Chửi bên kia không được th́ chửi phe ta. Đánh Pháp không được th́ chửi đồng lọai.
Những người đang viết chửi, hăy hỏi chính ḷng ḿnh xem, viết như thế th́ chính họ dược ǵ? Con họ có đọc không và chúng được ǵ? Và nếu đọc được chúng sẽ đánh giá bố chúng nó ra sao? Tôn giáo ḿnh mang theo được ǵ? Và kẻ bị phê phán, bôi nhọ được ǵ? Câu trả lời là không. Không ai được ǵ cả và biến tất cả chúng ta thành nạn nhân, ngay cả kẻ đi chửi người khác.
Hăy nh́n sang xứ người. Tôi đọc nhà văn Sholon Aleichem có kể một câu truyện một lính trẻ bị đưa ra toà án quân sự v́ đă từ chối bắn vào kẻ thù trong một trận chiến. Người ta đă hỏi người lính trẻ: Tại sao, anh đă trái lệnh cấp chỉ huy? Cậu lính trẻ trả lời là tôi đă không nh́n thấy kẻ thù, mà chỉ thấy những con người. (Parce que je n'ai pas vu d'ennemi, je n'ai vu que des gens). Câu nói đó là phúc âm cho mọi người và hạnh phúc cho những ai vào lúc cuối đời chỉ có được một điều là chỉ biết nh́n người Việt không phải là kẻ thù, biết cho, biết tha thứ, biết xin lỗi và không biết hận oán. Người Việt hăy đừng nh́n nhau như kẻ thù. Tôn giáo của chúng ta nào có chỗ nào dạy đi chửi, dạy đi thù hằn người khác. Hăy lấy tôn giáo như con đường đưa tới ḥa giải, xoá tan hận thù.
Thay v́ tầm bắn là kẻ thù, là tôn giáo bạn, ta chỉ thấy nơi đó là một con người. Không có cái nghề đi giết người cũng như chửi người.
Dễ đă có mấy ai dám nh́n nhận như thế để thay đổi cách nh́n, cách đánh giá người khác? Tôi vẫn xác tín và mong rằng thế hệ con cháu chúng ta sau này tránh được những hệ lụy của nếp sống văn hoá nuôi thù.
Con cháu chúng ta không cần biết đến thứ sử của các nhà viết sử, thứ sử bôi đen và đầy ḷng thù hận, thứ sử của thứ văn hóa nuôi thù, dấy lên ḷng thù hận - thứ văn hoá nuôi thù Quốc Gia- Cộng Sản, mối hận oán tôn giáo trên diễn đàn báo chí và điện tử hải ngoại.
Con cái chúng ta có thể gặp một số nan đề khác. Nhưng ít ra chúng đă không bị sỉ nhục v́ những nhăn hiệu mà những người như bố mẹ chúng phải chịu đựng. Tự thâm tâm, tôi cảm thấy vui mừng v́ con cái tôi, chúng được miễn nhiễm khỏi những tranh chấp dị biệt Nam-Bắc, dị biệt tôn giáo, dị biệt về chính trị. Cứ nh́n chúng nó lớn lên th́ biết. Chúng chơi với nhau không phân biệt tỵ hiềm tôn giáo, Bắc Nam và nhiều thứ khác.
Tôi cho đó là một hạnh phúc mà tôi đă không có, chưa hề có. Đó là cái thiệt tḥi của những người như tôi và trước tôi. Những người từ khi sinh ra đă là một lời nguyền rủa rồi. "nés pour le mépris" rồi.
Và nếu tôi quên đi không đọc, không vào những diễn đàn đủ loại nhân danh các chiêu bài chính trị, các chiêu bài tôn giáo... họa may tôi mới c̣n cảm thấy ḿnh c̣n là người Việt.
Trong cái văn hóa nuôi thù, tôi khẳng định rằng người của các tôn giáo đó ở b́nh diện con người đều là tốt lành và thiện hảo. Đa số là như thế. 82 triệu là như thế. Chỉ có con số lẻ, lẻ đến nhỏ nhoi là không như thế.
C̣n lại, họ là những lương dân b́nh thường. Họ chả có vấn đề ǵ. Hay có những vấn đề mà thật sự không đặt thành vấn đề lớn, có tầm kích như một thứ chiến tranh tôn giáo. Đạo ai người đó giữ.
Nhưng trớ trêu thay, một nhận xét đến không hiểu được là càng những người thấm nhuần đạo, say mùi đạo, say mùi thiền lại dễ trở thành nguồn cơn của những hận oán lẫn nhau. Đạo ít lại thường có tâm cơ rộng răi, không chấp nhấp.
Thay v́ nuôi cái văn hoá nuôi thù, người Việt phải học cho bằng được văn hoá của lời xin lỗi, xin tha thứ, của ḥa giải mà ta có thể t́m được trong những giới luật của tôn giáo ḿnh. Nhiều lúc mong ước rằng, tất cả báo chí người Việt ở hải ngoại chỉ cổ xúy và nói về điều tốt, người tốt. Thật hiếm có một tờ báo VN nào chỉ nói về điều tốt. Mong có được một Sélection VN hay nếu phải nói về điều xấu th́ điều xấu đó nhằm mục đích để biến nó thành điều tốt.
Tôi mới nh́n một tấm h́nh, đọc trong số báo Sélection mới nhất, tháng 8.2005, trong đó có câu truyện người thanh niên tên Kyle Maynard, 18 tuổi. Anh bị tật nguyền bẩm sinh cụt hai bàn tay đến khủy tay và cụt cả hai bàn chân đến đầu gối. B́nh thường như ở nước ḿnh th́ anh bị bỏ rơi, mọi người sẽ tránh xa như hủi. Nhưng ở đây, anh được cả nhà yêu thương và nâng đỡ anh, trong đó có cô em gái. Anh đă vác cô em gái 13 tuổi, Lindsay trên vai, trong căn nhà gia đ́nh ở Géorgie. Cô em gái ôm choàng lấy cổ anh, nằm ngang trên vai người anh, tay trái cụt của người anh dang ra đỡ phần chân của cô em gái, mặt th́ tươi cười sát mặt anh ḿnh. Cái cười rạng rỡ, hồn nhiên của hai anh em. Quá đẹp. Ở nơi đó không có thù hận, không có khinh miệt. Chỉ có nguồn vui. Người thanh niên đó, anh Kyle Maynard đă nói một câu để đời: "Tout le monde a des problèmes. Les miens sont juste plus visibles." (Mọi người đều có vấn đề. Những vấn đề của tôi th́ chỉ v́ nó dễ lộ ra thôi).14 Thay v́ những bài báo nghiên cứu tràng giang đại hải chỉ khêu dạy hận oán so với một bài báo như trên? Điều ǵ khác biệt? và điều ǵ đem lại tươi thắm, hy vọng cho đời?
Chúng ta quá xu hướng về thứ văn hoá nuôi thù, quá xu hướng về điều xấu. Xu hướng như thế th́ nhân bản ở chỗ nào? Đạo lư làm người ở chỗ nào? Nhân danh tôn giáo nào? Tương giao con người Việt Nam sẽ đi về đâu? 82 triệu người ở trong nước và hơn 3 triệu người ở hải ngoại, chả lẽ đều tự xưng ḿnh là người có văn hoá 4000 năm, người của các tôn giáo lại không đủ cái ḷng nhân ái để sống chung với những người anh em ḿnh?
Đi ngoài đường, đụng phải nhau, dù là một đứa trẻ, đứa trẻ xứ người chưa biết lỗi phải về ai đă mau mắn: Xin lỗi, xin lỗi.
Ngay buổi chiều hôm qua, ngày 11 tháng 09.2005. Ngày của oán hận, tôi đi dạo vào buổi chiều bên bờ sông trên con đường nhỏ. Nghe tiếng người nói to đi đằng sau trờ tới, tôi giật ḿnh nép vào bên lề. Hai người trẻ đi xe đạp, trong đó có một người trẻ dừng xe lại, nói lời xin lỗi.
Bài học nhỏ mà thấm thía. Nếu là người Việt th́ việc đầu tiên, chưa hề biết lỗi phải đă xửng cồ: mù hả, đui không thấy đường sao mà đụng người ta. Đó là hai phản ứng có điều kiện của hai thái độ ứng xử của hai thứ văn hóa. Cứ thử hỏi một người Việt Nam, trong đời đă bao nhiêu lần họ phê phán, phê b́nh, nói xấu, hận oán, chửi người khác và đă bao nhiêu lần họ biết tha thứ và nhất là bao nhiêu lần họ biết xin lỗi? Có nhiều người cả đời chưa bao giờ biết xin lỗi, có người cả đời chỉ viết để chửi. Có chính quyền, nhà lănh đạo chưa bao giờ biết xin lỗi người dân. Không biết xin lỗi là vẫn ở trong t́nh trạng văn hóa-loài vật, chỉ biết cấu xé, tranh dành.
Chúng ta cần thiếp lập một thứ văn hoá biết xin lỗi như mở đầu cho tương giao người Việt sống chung. Tôn giáo này ch́a tay xin lỗi tôn giáo kia. (LTS: điều này phải nói rơ là tôn giáo nào có lỗi phải "ch́a tay xin lỗi tôn giáo kia.") Biết ch́a tay xin lỗi, dù có lỗi đi nữa, hoặc không có lỗi đi nữa vẫn là những cử chỉ của ḷng nhân ái. Đi truy lùng cho bằng được trách nhiệm lỗi phải, dễ rơi vào cái ṿng luẩn quẩn { cercle vicieux} của văn hoá nuôi thù. Chúng ta không thể thoát ra khỏi ṿng oán hận nếu xác tín ḿnh không có lỗi và chỉ đối phương mới có lỗi. Tất cả những tranh chấp, những oán thù, những hệ quả của các cuộc chiến tranh tàn khốc khởi đi từ một tiền đề xác tín rằng ta đúng, người khác sai. Ta là chính, kẻ khác là tà. Vợ chồng căi nhau chí choé, ai là người biết ngỏ lời trước th́ vẫn là người có ḷng nhân ái. Giữa người đi xin lỗi và người nhận xin lỗi, giá trị nhân bản nghiêng về phía người nào? Biết xin lỗi không c̣n dừng lại ở phạm vi luân lư, phạm vi trách nhiệm hay tiêu chuẩn đúng sai nữa. Lời xin lỗi vượt cao hơn truyện phải trái, luân lư, nói lên sự cao cả, sự can đảm đồng thời bầy tỏ ḷng nhân ái, rũ bỏ oán thù. C̣n ở trong ṿng tranh chấp đúng sai là c̣n trong chuỗi dây ân, oán, tranh chấp thị phi.
Xin lấy truyện chưởng của Kim Dung ra để minh họa thêm. Truyện chưởng Kim Dung chẳng phải chỉ nhằm giải trí mà c̣n đưa ra một luận thuyết về chính tà đảo ngược lại suy nghĩ của người đời. Có những nhân vật trong truyện của Kim Dung tự coi ḿnh là phe chính nghĩa, làm trùm thiên hạ và gán cho kẻ khác cái tiếng tà đạo. Đại diện cho phe chính nghĩa nầy là Diệt Tuyệt Sư Thái, một cô gái gàn dở, dựa trên những giáo điều nghiệt ngă, nếu cần cũng giết người như ngóe, chẳng từ một phương tiện nào để hại kẻ thù. Mọi phương tiện đều tốt. Cũng ám toán, cũng giết người, cũng lừa bịp thủ đọan. Và chẳng có thủ đoạn nào mà họ từ. Cứu cánh lúc đó trở thành sa đọa biện minh cho những hành vi tội ác của họ.
Phe chính nghĩa với những hành vi bất nhân, dâm lọan của đệ tử phái Toàn Chân th́ chính nghĩa ở chỗ nào? Xin được nói như Đỗ Long Vân, tác giả một bài viết tuyệt hay, Vô Kỵ giữa chúng ta, viết cách nay non nửa thế kỷ, sau này được in lại trong cuốn Kim Dung, tác phẩm và dư luận, trang 153, nhà xuất bản Văn Học, năm 2001). Ông cho rằng tác giả Kim Dung đă cố gắng đánh tụt giá những người tự nhận là của phe chính nghĩa. Và rồi sự phân biệt giữa hai phía chỉ là những nhăn hiệu vô thực. Bằng chứng là khi phe chính phái đến hỏi tội  tên đại ma đầu Cừu Thiên Nhận th́ y hỏi cắc cớ chúng anh hùng : Ta giết người. Phải rồi. Các người cũng giết. Vậy nhân danh cái ǵ, các người đến đây hỏi tội ta? Quần thần trong vũ lâm ớ ra, v́ người trong vơ lâm, ai mà tay chẳng dính đầy máu?

Vậy th́ tà chính khác nhau ở chỗ nào? Giữa Tạ Tốn tà độc và Diệt Tuyệt Sư Thái, danh nhơn chính phái, cũng một tay cầm Y Thiên Kiếm giết một chốc mấy trăm mạng người trong minh giáo mà không chớp mắt. Một tà, một chính ai tàn nhẫn hơn ai?

Tà chính chưa biết ai phải hơn ai?
Nói như anh thanh niên Kyle Maynard, chúng ta đều có vấn đề, đều có lỗi và cần được tha thứ.
Trong một phim của Ư, phim NON TI MUOVERE của đạo diễn Sergillo Castellito.
Phim thuật lại câu truyện một bác sĩ giải phẫu vội vă đến nhà thương, v́ con gái ông đang hấp hối. Trong khi chờ đợi, ông nghĩ đến vợ ông, con gái ông và nhất là nghĩ đến người con gái tên Italia mà ông đă hăm hiếp cách đây đă lâu, từ hồi c̣n thanh niên. Cuốn phim chỉ muốn nói lên một điều là lịch sử của một câu truyện, trong đó có người đàn ông cả đời chỉ muốn nói một điều: học để biết thú nhận, để biết ngỏ lời xin lỗi.
Nh́n nhận cái nỗi đau khổ do ḿnh gây ra có thể làm thay đổi cả đời một người con gái là Italia. Ông đă viết lời thú tội đó trên cát.
Câu truyện viết lời thú tội trên cát bắt tôi nghĩ đến câu truyện rất là đẹp về cách ứng xử của Chúa Giêsu khi người ta dẫn đến trước Ngài người đàn bà ngoại t́nh mà theo luật Do Thái là phải phải xử ném đá cho chết. Giêsu đă lẳng lặng không nói và viết lên cát: Ai trong các ông thấy ḿnh vô tội th́ hăy lấy đá mà ném chết người đàn bà này”. Nền văn hóa nuôi thù là thứ hủy diệt con người, một thứ văn hoá chết. Trong khi đó, một nền văn hoá xây dựng trên sự tự do, sự tôn trọng con người, biết tha thứ và biết xin tha thứ, biết ch́a tay ra thay v́ nắm tay lại, là một nền văn hóa sống.
Văn hoá của t́nh người.
Chỉ có dân tộc và các tôn giáo có thể là nguồn hy vọng của ḥa giải. Ngôn ngữ của tôn giáo nào cũng là thứ ngôn ngữ của hoà giải? Ngôn ngữ hoà b́nh? Vậy mà người ta vẫn cấu xé nhau?
Đă có nhiều những cánh tay đưa ra cho thứ văn hóa của t́nh người. Nhưng chưa được đáp trả. Chẳng hạn, nhiều lúc tôi rất lấy làm ngạc nhiên v́ có một Linh mục như Léopold Cadière có đến trên dưới 250 công tŕnh nghiên cứu về văn hoá, tín ngưỡng Việt Nam cộng với làm chủ bút tờ Bulletin des Amis du Vieux Hue với hơn 10 ngàn trang tài liệu. Các học giả, nhà nghiên cứu Huế đă có những nghiên cứu ǵ hơn và đồ sộ như thế? Vậy mà như thể ít ai muốn nhắc đến. Đấy mới chỉ nói đến công tŕnh nghiên cứu của ông. Chính con người ông, chính cuộc đời ông, 86 tuổi đời th́ đă dành cho Việt Nam 63 năm, đă cống hiến cho Huế mới là điều đáng trân trọng. Không biết bao nhiêu lời dịu ngọt, thương mến như chúc thư ông đă để lại cho Việt Nam. Xin chỉ trích dẫn đôi ba điều để đánh động tâm tư tất cả:
(Tôi yêu mến họ v́ trí thông minh, nhạy bén trong suy nghĩ. Tôi đă làm thầy giáo, đă từng làm giám khảo thi cử, nên về vấn đề này, tôi có thể đưa ra những phán đoán nền tảng.
Tôi yêu mến họ, v́ những đức hạnh tinh thần. Thuộc tầng lớp nông dân, rồi sống ở VN giữa nông dân, thấy được những t́nh cảm cao cả, t́nh yêu thương sâu đậm của gia đ́nh, giúp đỡ và tương trợ lẫn nhau, chuyên cần trong công việc, nhẫn nhục trong cuộc sống nghèo nàn và khổ cực mỗi ngày.
Tôi yêu mến họ v́ tính t́nh của họ. Tôi đă thấy được và cảm phục niềm vui sống, sự vui vẻ, tâm trí hồn nhiên… Sau cùng tôi yêu mến họ v́ họ khổ. Biết bao khổ ải, biết bao nặng nhọc lầm than, những khốn cùng đôi khi phải cam chịu đă đành, nhưng thường là do định mệnh khắt khe vô t́nh. Và ước vọng: ”Một ước vọng là đừng làm suy yếu gia đ́nh tại xứ Việt Nam này, mà trái lại hăy củng cố bằng mọi cách. Than ôi, liệu có được chăng. Liệu có chống chọi nổi những biến đổi với bao là mănh lực."
Và cuối cùng: ”Cả đời tôi, tôi đă dâng cho xứ sở này rồi. Cho tôi được ở lại và chết ở đây”) 15
Ông đă được toại nguyện và trút hơi thở cuối cùng ngày 6 tháng 7 năm 1955 tại Huế, chôn tại một ngôi làng nhỏ ở Kim Long trong sự quên lăng của mọi người.
Tôi cũng trân trọng nhà văn Nguyễn Mộng Giác trong bài viết: "Viết văn ngoài quê hương", trong đó anh đă trân trọng một Linh mục ngoại quốc bằng những lời lẽ như sau:

"Tôi đă trở thành một nhà báo ở Galăng lúc nào không hay. Tôi cảm ơn tờ Tự Do v́ dù ngẫu nhiên, tên tờ báo cho tôi thấy ư nghĩa phức tạp và biến ảo của hai chữ Tự Do. Trước hết đó là một lư tưởng nhân bản thiêng liêng, hiện thân là cuộc đời và cách sống cách viết của Linh mục chủ nhiệm Dominici. Cha tự xem ḿnh là người Việt Nam, tên là Đỗ Minh Trí. Tôi xin thêm: Cha là người Việt Nam đẹp nhất của dân tộc Việt Nam. Để đạt được tự do, trừ những hoàn cảnh vô cùng đặc biệt như thời gian ở Kuku, người ta chỉ tự do khi biết rơ đó không phải là ân huệ mà là trách nhiệm. Người chưa hiểu trách nhiệm của tự do mà có tự do th́ chỉ biết tự do của ḿnh, không thèm biết người khác có cần tự do hay không. Trong ban biên tập của bán nguyệt san Tự Do, chỉ có Linh mục chủ nhiệm tương đối có tự do. Số c̣n lại đều tự do theo định hướng. Hoặc định hướng bởi đám đông hoặc tự định hướng v́ nhu cầu an toàn cho việc định cư. Nhờ Tự Do, tôi đă tập sự làm báo Việt ngữ, nghề tôi đă sống trong bốn năm đầu tiên ở Hoa Kỳ."

Đó là một thứ ch́a tay ra làm mát ḷng người, một bông hồng cho tôn giáo bạn, xoá đi những tỵ hiềm nhỏ nhoi. Phải cần nhiều những đóm lửa như thế. Những đóm lửa từ khắp nơi, từ nhiều phía để đốt lên ngọn lửa tin tưởng, xóa tan mọi mây mù che khuất những ánh mắt hy vọng và giao cảm.

 


THAY LỜI KẾT:


"Lạy đức Bồ Tát Quan Thế Âm.
Chúng con xin học theo hạnh Bồ Tát, biết lắng tai nghe cho cuộc đời bớt khổ. Ngài là trái tim biết nghe và biết hiểu. Chúng con xin tập ngồi nghe với tất cả sự chú tâm và thành khẩn của chúng con. Chúng con xin tập nghe với tâm không thành kiến. Chúng con xin tập ngồi nghe mà không phán xét, không phản ứng. Chúng con nguyện ngồi nghe để hiểu. Chúng con xin nguyện ngồi nghe chăm chú để có thể hiểu được những đều đang nghe và cả những điều không nói. Chúng con biết, chỉ cần lắng nghe thôi là chúng con cũng có thể làm vơi bớt rất nhiều khổ đau của kẻ khác rồi."


"Lạy đức Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi.
Chúng con xin học theo hạnh Bồ Tát, biết dừng lại và nh́n sâu vào ḷng sự vật và vào ḷng người. Chúng con xin tập nh́n với sự chú tâm và thành khẩn của chúng con. Chúng con xin tập nh́n mà không phán xét, không phản ứng. Chúng con xin tập nh́n sâu để thấy và để hiểu những gốc rễ của mọi khổ đau, để thấy tự tánh vô thường và vô ngă của vạn vật. Chúng con xin học theo hạnh Ngài, dùng gươm trí tuệ để đoạn trừ phiền năo, giải thoát khổ đau cho chúng con và cho mọi giới." (a)


NGUYỄN VĂN LỤC
Montréal, tháng 10.2005


˜ CHÚ THÍCH:
1. Chữ thời Tự Đức dùng để chỉ thị người Công giáo là thứ công dân bậc hai.
2. Xem Cao Huy Thuần, Đạo Thiên Chúa và Chủ Nghĩa Thực Dân Tại Việt Nam (1857-1914)
3. Giám mục Geram viết từ ngày 5.1785 đến tháng 6-1786. Trích MIEL, tập V1, trang 448. Trích "Đạo Chúa ở Việt Nam." Nguyễn Văn Trung.
4. Trích thư Linh mục Rene Jacques Tessier, gửi Linh mục Tessier, anh ruột, giám đốc chủng viện Baltimore, viết ngày 3.6.1810. NLEC, tập V111, trang 292-293. Đạo Chúa ở Việt Nam. Nguyễn Văn Trung
5. Trích thư Linh mục Pavec, thư gửi về cho cha mẹ, viết ngày 7.4.1797. NLEC, tập V11, trang 382-383.
6. Thư của Linh mục Artaud, gửi anh em học viên thuộc cộng đoàn Xuân Bích ở Paris ngày 22.7.1788. NLEC, tập V1, trang 186-187. Như trên.
7. Thư của cha Artaud, gửi cho học viên cộng đoàn Xuân Bích, Paris, viết ngày 22.7.1765. NLEC, tập V1, trang 188-189.
8. Thư của Linh mục Mercier, viết ngày 20-2-1972, tại Sàig̣n NLEC, tập V11, trang 167
9. Thư của Linh mục Pigneaux, thừa sai truyền gíáo tại Nam Kỳ gửi cha mẹ, viết ngày 23.6.1766, NLEC, tập V1, trang 179. Như trên trong "Đạo Chúa ở Việt Nam". Nguyễn Văn Trung.
10. Thư của Linh mục Blandin, viết từ Bắc kỳ ngày 30.07.1782, gửi cho Linh mục Bequet, bề trên chủng viện Chúa Thánh Thần, NLEC, tậpV1, trang 334-335.
11. Trích thư Giám mục Reydellet gửi cho Hội truyền giáo, NLEC, tập V1, trang 252-253.
12. Cho nên việc cấm đạo và cấm người theo Thiên Chúa giáo thi cử chỉ bắt đầu ở thời Minh Mạng. Một sắc dụ cấm đạo thời Minh Mạng ban hành năm 1833. Đến Tự Đức ban hành 14 chỉ dụ cấm đạo. Đó là những giai đoạn đen tối của lịch sử Thiên Chúa giáo tại Việt Nam.
Nhưng từ Hiệp Ước Giáp Tuất 1874 th́ đă có sự thay đổi. Nội dung trong hiệp ước có khoản 9 viết: "Hoàng Đế Đại Nam phải để các giáo sĩ tự do giảng đạo Gia Tô. Giáo hữu được dự các kỳ thi và được bổ nhiệm vào các cơ quan chính quyền như mọi tín đồ của các tôn giáo khác."
Nhưng trên thực tế, không có dấu hiệu nào cho thấy tinh thần hiệp ước này đuợc các quan lại địa phương thi hành. Trường hợp Nguyễn Trường Tộ mà theo nhiều tác giả cho thấy ông sống ở thời Tự Đức, vào năm 1858 ông chừng 30 tuổi, mà sức học chỉ về Hán văn thôi đă ngang tầm với các nho sĩ, nếu không nói là hơn. Theo ông Văn Tân, thời Tự Đức giáo dân bị phân biệt đối xử và bị gọi là "dĩu dân", tức dân xấu, Nguyễn Trường Tộ cũng bị cấm không được đi thi. Nhưng cũng v́ con đường cử nghiệp bị tắc nghẽn mà Nguyễn Trường Tộ có cơ hội học và tiếp xúc với văn hóa Tây phương để trở thành người hữu dụng đề ra những quốc sách cho triều đ́nh.
Để được rơ hơn, chúng ta xem những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ nói ǵ về thời kỳ đó. Chỉ có hai bài trực tiếp đề cập đến vấn đề tôn giáo trong di thảo 2 và 14. Trong đó có đoạn viết về t́nh h́nh lương giáo ở Nghệ An, ông viết: "Cho nên tôi cứ nói ra không sợ oán trách, triều đ́nh có chiếu lệnh điều ḥa lương giáo, th́ các phủ huyện giữ kín không chịu thông tri ra, giáo hữu chỉ nghe phong phanh mà thôi... uy có đại ân mà dân chẳng được hưởng tư nào."
Điều đó chỉ ra rằng từ luật lệ thành văn đến thi hành trong thực tế lại là chuyện khác. Ngay cả dù có điều khoản 9 đi nữa, vị tất các quan đă thi hành nghiêm chỉnh cho phép người Thiên Chúa giáo được đi học chữ nho và nhất là được dự thi. Điều đó cho thấy hiển nhiên là người Kitô giáo bị loại, cấm không được dự các kỳ thi của triều đ́nh Huế. Để kết luận về điểm này, xin mượn lời của Nguyễn Trường Tộ một lần nữa. Trong bài Giáo Môn Luận, ông viết: "Giáo dân cũng là người trong nước, đều là người cả, cũng là dân của trời, sự ăn ở có liên quan nhau, vui buồn có liên quan nhau. Lẽ nào bên này động mà bên kia yên được sao. Một nước ví như một thân thể. Một chỗ bị đau th́ toàn thân cũng không yên. Một cục thịt thừa, một ngón tay đeo thật hết sức vô dụng thế mà cắt bỏ đi th́ đau, huống chi là chân tay hữu dụng." (Nguyễn Trường Tộ, Con Người và Di Thảo, Trương Bá Cần, trang 116)
13. Chửi là một phong tục, hay thói quen của người miền Bắc. Chửi trở thành một nghề như chửi thuê, khóc mướn. V́ thế chửi cần có tay nghề, chửi có bài bản, lớp lang, bới móc chuyện xưa cũ, nguyền rủa đến tam tứ đại.
14. Trích trong báo Sélection, số mới nhất tháng 8.2005. Bài Le lutteur của Derek Burnett.
15. Trích lại trong Văn Hoá Tín Ngưỡng Gia Đ́nh Viêt Nam Qua Nhăn Quan Học giả L. Cadière. Đỗ Trinh Huệ. Nxb Thuận Hoá. Huế 2000.
(a) Trích: Nghi thức tụng niệm, đạo tràng Mai Thôn, trang 30.