| NGUYỄN VĂN LỤC
TRĂM HOA ĐUA NỞ TRÊN ĐẤT BẮC HOÀNG VĂN CHÍ
~~oOo~~
Tập tài liệu này xét ra c̣n hữu ích về mặt lịch sử và văn học. Nhờ nó mà ta hiểu được tầm vóc của phong trào NVGP cũng như sức đề kháng, đấu tranh và mặt khác mức độ đàn áp khốc liệt của Hà Nội. Nó là tiếng chuông cảnh báo và đ̣i hỏi tự do ngôn luận của một số giới trí thức nhà văn Hà Nội. Nó mở đường cho những Dương Thu Hương, Phạm Thị Hoài đến Vũ Thư Hiên, Bùi Tín sau này. Bên cạnh đó, người lănh đạo uy tín và kiệt xuất của Phong trào NVGP trở thành nạn nhân bị đầy đọa cực kỳ dă man của chế độ cộng sản Hà Nội. 500 nghệ sĩ, trí thức miền Bắc đi theo kháng chiến chống Pháp mà phần lớn là đảng viên cộng sản. Nhưng kinh qua cuộc chỉnh phong và Cải cách ruộng đất một cách tàn bạo và sắt máu sau năm 1954 khi về tiếp thu Hà Nội. Điều ǵ đă xảy ra trước mắt họ và thực tế như thế nào? Họ đă thất vọng và vỡ mộng. Từ đó mở đầu cho giai đoạn của một phong trào xin ra khỏi đảng với những tên tuổi như Trần Dần, Tử Phác, Hoàng Cầm. Và cuối cùng mở ra một cách lan rộng một phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, mùa xuân năm 1956. Tiêu biểu qua hai câu thơ sau đây:
“ Dù một sợi tóc c̣n cứa vào Nhân phẩm. Hai câu thơ tóm gọn tinh thần Nhân Văn Giai phẩm. Bài viết này của tôi muốn nh́n lại và trân trọng giới thiệu cuốn Trăm Hoa Đua Nở Trên đất Bắc của cụ Hoàng Văn Chí. Người đă thu tập tài liệu và măi đến năm 1959, ấn bản đầu tiên mới xuất hiện tại Sài G̣n. Một chi tiết nhỏ đặt ra là cụ Hoàng Văn Chí vào Saigon đầu năm 1955, làm sao cụ có tài liệu về Trăm Hoa Đua nở? Chúng ta cần biết rằng miền Nam không công nhận Hiệp Định Genève và Ủy Hội kiểm soát đ́nh chiến. ( Ủy hội này gồm ba thành viên là Gia Nă Đại, Ấn Độ và Ba Lan) Nhiều phần cho thấy là họ đi lại giữa Bắc và Nam như cơm bữa. Và điều ấy cho phép Canada thường mang những tài liệu, báo chí miền Bắc vào miền Nam qua bộ Thông tin nhờ đó cụ Hoàng Văn Chí có cơ hội thu tập và viết: Trăm Hoa Đua Nở trên đất Bắc. Phong trào NVGP vừa mở ra một viễn tượng tương lai đầy hy vọng và phấn khởi. Tuy nhiên qua tài liệu cũa Vũ Thư Hiên qua cuốn Đêm Giữa Ban Ngày vốn là “:người trong cuộc” nên hiểu rơ đâu là sự thật, đâu là sự lừa dối. Cộng thêm lời trần t́nh của Phùng Quán đă dành ra ba ngày, ba đêm ở bên cạnh Nguyễn Hữu Đang cho thấy sự đối xử tàn tệ, dă man của cộng sản sau khi ra tù. Điều đó giúp kẻ viết bài này hiểu rơ thực chát đảng cộng sản là ǵ? Họ đầy đọa một con người cho đến khi chết làm tôi càng xác tín rằng cộng sản là một thứ “trục của điều xấu” và không thể là điều ǵ khác. Những nguyên nhân khách quan và chủ quan của cuộc nổi dậy của trí thức miền Bắc. 1- Nguyên nhân khách quan Những nguyên nhân khách quan là t́nh h́nh biến chuyển quốc tế đă ảnh hưởng trực tiếp đến Bắc Việt. - Việc thứ nhất là việc hạ bệ Stalin của Krushchev. Nội bộ về các cuộc thanh trừng tại điện Kremlin như hạ bệ Beria, lật đổ Malenkov và nhất là hạ bệ uy tín của Stalin mặc dầu Stalin đă chết. Lư do hạ bệ uy tín của Stalin là để làm khuây khỏa ḷng dân Nga vốn đă bị khốn cực dưới thời Stalin. Việc đổ tội lên đầu Stalin là một kế sách xây dựng uy tín cho người kế vị và cũng là dịp để thanh trừng nội bộ.. Các đại biểu đă dự Hội nghị lần thứ 20 của Đảng Cộng Sản Liên Xô đă được chứng kiến và nghe những lời kết tội của Krushchev: như việc Stalin đă lưu dầy các dân tộc thiểu số, thủ tiêu hàng vạn đảng viên đối lập, hàng ngàn sĩ quan Hồng quân. Krushchev đă vạch ra những ngu độn và sai lầm của triều đại Stalin. Krushchev đă chỉ ra những sai lầm trong bệnh sùng bái cá nhân.. Người cầm đầu phong trào là Dundinsev đă viết bài:” Cơm áo không đủ”. - Cạnh đó, t́nh h́nh ở Ba Lan, Hung Gia Lợi. Balan vốn có một truyền thống quốc gia rất mạnh nên phong trào chống Nga ở Balan bột phát trước tiên. Sau vụ Poznan (28-6-56), nhà cầm quyền Liên xô thấy sức mạnh của quốc gia này nên t́m cách đàn áp phong trào. Nhưng Krushchev đành cố gắng ve vuốt Ba Lan kể từ khi Gomulka được thả ra từ nhà tù được trở về. - Hung Gia Lợi. Chỉ vài tháng sau, Sô Viết phải đối phó với cuộc nổi dậy của dân chúng Hung. Krushchev ra lệnh cho quân đội đàn áp. Và vụ Budapest trở thành vang dội khắp thế giới và có ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần dân chúng ở Bắc Việt cũng như Đệ tam quốc tế ở khắp các nước chư hầu. - Ở Việt Nam, do các ảnh hưởng trên nên có chiến dịch sửa sai có nói đến “bệnh tôn sùng cá nhân” và “chính sách tập thể.” Nạn nhân đầu tiên là sửa sai trong Cải cách ruộng đất bằng cách hạ bệ Trường Chinh và ông Hồ Viết Thắng và thả ra 12 ngàn đảng viên bị cầm tù v́ bị quy lầm là địa chủ trong số đó có nhiều người bị lên án tử h́nh. Việc sửa sai ấy đă tạo ra sự xung đột giữa các đồng chí đă bị tố sai để họ trả thù tạo ra sự xung đột giữa đảng viên “cũ” và đảng viên “mới”. Phần các bần cố nông đă chót nghe lời đảng tố sai nay sợ bị rạch mồm, cắt lưỡi nên vội vàng tẩu thoát ra Hà Nội hoặc Nam Định. Theo Vũ Thư Hiên, việc cải cách ruộng đất chỉ là cái vỏ ngoài cho một mưu đồ chính trị. Tất cả những khẩu hiệu ca ngợi nông dân: “ nông dân là quân chủ lực”, “ giải phóng nông dân” “ Tiêu diệt cường hào ác bá, đánh đổ địa chủ, phú nông” “ruộng đất về tay dân cày” “ nông dân vùng lên giành lấy chính quyền” chỉ nhằm củng cố vị trí cai trị đất nước của Đảng. Đảng cần tiêu diệt những người đi tiên phong trong cuộc kháng chiến chống Pháp là những người mang trong đầu tư tưởng b́nh đẳng được đề cao trong cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, v́ thế, họ không phải, và không thể là những thần dân ngoan ngoăn. Cái mà Đảng cần. Hơn nữa, mâu thuẫn ruộng đất hoàn toàn không phải là một lớp tay sai tuyệt đối trung thành, gọi dạ bảo vâng. Cái gọi là Cải cách ruộng đất hoàn toàn không v́ mục tiêu cải cách ruộng đất. Không có, và không hề có về một cuộc điều tra nào về t́nh h́nh việc phân bổ ruộng đất trong xă hội, là điều tất yếu phải làm trước khi tiến hành cải cách ruộng đất. Hơn nữa, mâu thuẫn ruộng đất hoàn toàn không phải là vấn đề nóng bỏng ở vùng giải phóng (vùng chính quyền kháng chiến) trong giai đoạn cả nước cần tập trung tinh thần và sức lực vào mục tiêu giành độc lập. Đấu tố diễn ra liên miên, ngày một khốc liệt. Người dân cày dung dị hôm trước được Đảng phóng tay phát động vụt trở thành hung tợn, mặt bừng bừng khoái trá trong niềm vui hành hạ đồng loại. " Tôi kinh hoàng nh́n cảnh tượng không hiểu nổi. Nườm nượp lướt qua mắt tôi từng bày đàn người bị kích thích bởi mùi máu, hăm hở đi dưới lá cờ đỏ sao vàng không phải để chiến đấu với quân xâm lược mà với chính đồng bào ḿnh. Tại xă Ngô Xá, làng Ng̣, Thanh Hóa, nơi có dinh cơ gia đ́nh cụ cử Nguyễn Thượng Hiền. Người ta trói chặt hai tay rồi dong mẹ một người bạn tôi đi khắp làng chỉ v́ bà trót dại nói điều ǵ đó mất lập trường hoặc không vừa ḷng cán bộ giảm tô giảm tức. Tôi biết rơ bà là ai. Khi chiến tranh vừa bùng nổ, bà là Hội trưởng hay Hội phó Hội Liên Hiệp Phụ Nữ Thái B́nh. Mất đất, làm nghề hàng xáo, buôn thúng bán mẹt. Chúng tôi nghe tiếng kêu khóc chạy tới th́ thấy mấy anh du kích quen đang lôi xềnh xệch kéo bà đi. Hai tay bị trói giơ lên trời, bà xiêu vẹo bước sau họ, kêu gào thảm thiết : “ Ới cụ Hồ ơi, Cụ trông xuống mà xem người ta đối xử với con dân Cụ thế này đây.” Ở một xă khác, một người đàn bà bị trói vào hai cây nứa bắt chéo, bên dưới là một đống lửa. “con mẹ ni là phú nông phản động, ngoan cố lắm, những người bâu quanh nhao nhao nói thế. Người đàn bà quằn quại măi, tới khi ngất đi mới được người ta hạ xuống. Cha một người bạn khác của tôi chỉ là một cán bộ quèn trong ngành giáo dục, nhưng hoạt động cách mạng từ trước 1945. Khi cuộc giảm tô, giảm tức bắt đầu, ông bị bắt v́ tội là đảng viên Quốc Dân đảng. Ông thắt cổ tự tử để lại bức thư tuyệt mệnh: “ Oan cho tôi lắm, cụ Hồ ơi. Tôi trung thành với Cụ, với Đảng. Tôi không phản bội. Hồ Chí Minh muôn năm. ( Quốc Dân đảng được thành lập từ năm 1925, trước đảng cộng sản 5 năm cùng có mục tiêu chung là chống Pháp dành độc lập.) Người ta vu cho bất cứ ai mà họ muốn giết là Quốc Dân đảng. Trong một ngôi đ́nh, tôi thấy người ta lấy gai bưởi cắm vào đầu ngón tay một cô gái. Có trời biết cô ta bị tội ǵ, có thể cô ta chỉ có một tội duy nhất là con địa chủ.. Cứ mỗi câu hỏi, những kẻ tra tấn lại nhấn những cái gai sâu thêm một chút làm cho cô gái rú lên v́ đau, quằn quại trong dây trói. Một cụ già tóc bạc phơ bị tṛng giây vào cổ, lôi xềnh xệch trên đường như một con chó. Lũ trẻ làng rùng rục chạy theo sau vỗ tay reo ḥ, cười ngặt nghẽo. Tôi nh́n chúng rùng ḿnh- những đứa trẻ này sẽ lớn lên với trái tim không phải của giống người?" (Trích Vũ Thư Hiên, Đêm giữa ban ngày, trg 41-43)
• Những nguyên nhân chủ quan. Nh́n chung quanh ḿnh, người trí thức cộng sản chỉ thấy đói khổ cùng cực. Chính bản thân họ bị bóc lột, trấn áp c̣n khốn khổ hơn trong thời kỳ chiến tranh. Từ giai cấp tiểu tư sản, họ tụt xuống thành vô sản. Từ địa vị lănh đạo tư tưởng, họ tụt xuống cái mà Mao ngang nhiên gọi là:” không ích lợi bằng cục phân”. Đời sống vật chất trong thời kỳ chiến tranh, họ đă đă phải bấm bụng nhịn đói, nhịn thèm. Nhưng nay đă ḥa b́nh mà t́nh trạng vẫn vậy, không thấy thay đổi. Ông Phan Khôi khi trở về Hà Nội được bạn bè cũ đăi cơm có thịt gà.. Cầm miếng thịt gà lên, cụ nói đùa: “Chín năm nay, tao lại mới gặp mày.” Câu nhận xét ấy đă trở thành giai thoại trên nhiều cửa miệng giới cầm bút. Nhiều sự thật khác cũng đă được bóc trần.. . Như tại ṭa soạn báo Văn Nghệ, trong số 8 biên tập viên có vợ th́ 6 người đă thất nghiệp hay bán thất nghiệp….Những trang giấy trắng đáng lẽ chỉ dùng làm thơ cũng đă bao lần trở thành giấy xin việc… Những đơn ấy gởi đi rồi rơi vào im lặng, không nghe một tiếng trả lời. Như trường hợp nhà thơ Hữu Loan nằm trong bóng tối của một gian nhà nhỏ ở ngoại ô Hà Nội không có tiếng vợ kêu con khóc. Hữu Loan, chỉ mơ ước có một ngọn đèn dầu để đêm đêm ngồi viết.. Hai năm sau ḥa b́nh, chúng ta thấy nhiều nhà văn có tài bị buộc chặt vào địa vị bằng những sợi lụa có tẩm thuốc độc. Trong khi những nhà văn thuộc giai cấp lănh đạo như Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đ́nh Thi, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Phạm Huy Thông, Trần Hữu Thước, Đặng Thai Mai, Hồ Đắc Di, Hằng Phương, Lương Xuân Nhị, Ngụy Như Kon Tum v.v.. chỉ thấy họ ra các chỉ thị, các thông báo, các kế hoạch cho bọn quần chúng văn nghệ phải thi hành.. Trước thực trạng ấy, cụ Phan Khôi phân tích, có hai giai cấp văn nghệ. Cấp trên là giai cấp lănh đạo văn nghệ. Và giai cấp dưới là quần chúng văn nghệ. Sự thực th́ có nhiều người nói thẳng là có thứ “cai văn nghệ” và thứ “ cu ly văn nghệ” trong thực trạng người bóc lột người. Và thực tế là một cuộc tranh đấu giai cấp, giai cấp thống trị, “ngồi mát ăn bát vàng” và một giai cấp bị trị, bị bóc lột đến tận xương tủy. Nguyễn Công Hoan kể, khi sang dự Hội Nghị Văn Hóa Á Châu đă vào ở khách sạn Asoka là khách sạn nổi tiếng là nơi trú ngụ của các bậc đế vương trên thế giới. Một thi sĩ giấu tên đă làm bài thơ mỉa mai, miệt thị sau đây đăng trong báo Văn Nghệ số 24 ra ngày 10-10-1957.
Ông “ Vỗ ngực” Tên “Lư trưởng văn nghệ” Nguyễn Công Hoan đă từng nằm ở khách sạn Asoka đă mắng cụ Phan Khôi là tên cu ly văn nghệ, Phan Khôi vốn đáng tuổi bố Nguyễn Công Hoan.. Nhân dịp thượng thọ 70 tuổi, giữa lúc ai ai cũng lảng tránh, cụ bèn làm một bài thơ để mừng kỷ niệm ngày thượng thọ của cụ với hai câu thơ như sau:
Lên 70 rồi mẹ nó ơi! Nguyễn Công Hoan ngay lập tức đáp trả đă làm một bài thơ họa lại như sau:
Nhắn bảo Phan Khôi khốn kiếp ơi!
Sống dai thêm tuổi cho thêm nhục, Đại khái th́ toàn bộ giai cấp mới đều có ngôn từ trịch thượng, giọng điệu đểu cáng và hèn hạ như vậy. Trách chi ḿnh Nguyễn Công Hoan… Để đáp lễ, cụ Phan khôi kêu gọi mọi người đứng lên làm “tổng vệ sinh” quét sạch lũ chúng:
“ Những người đă đánh bại xâm lăng Cụ Phan Khôi phẫn uất nên viết mạnh như sau:
Làm sao cũng chẳng làm sao Họ c̣n ví những người trí thức như những người đàn bà đẹp để thấy ḿnh bị lợi dụng, ruồng bỏ, khủng bố như cảnh Hồ Xuân Hương thuở xưa:
Chém cha cái kiếp lấy chồng chung Cụ Phan Khôi cũng ngán cảnh bị bỏ ngoài ra ngoài lề:
“Tuổi già thêm bệnh hoạn Tuy nhiên, xét tổng quát nói chung, sự phản kháng cũng vẫn chỉ là những tiếng than văn, những lời oán trách gián tiếp v́ không được đăi ngộ. Vẫn thiếu một không khí đấu tranh thực sự, một sự phản kháng vùng lên đối mặt kẻ thù. Xin nêu một trường hợp: Trường hợp bà Thụy An. Tên thật của bà là Lưu Thị Yến. (1916-1989). Chồng bà là nhà báo Bùi Nhung. Có thời ông làm giám đốc đài phát thanh Hà nội. Bà có 7 người con, chỉ ly thân năm 1949. Lư do cuộc chia tay: bà Lưu Thị Yến có em gái là Lưu Thị Trạch có liên hệ mật thiết với ông Bùi Nhung nên bà Yến đă lặng lẽ nhường chồng cho em gái. Bà từng là học tṛ Vơ Nguyên Giáp, từ đó nảy sinh cũng là mối t́nh đầu của bà. Bà đă vào Nam sau trở ra Bắc và có mối liên hệ với ông Đỗ Đ́nh Đạo, người của Quốc Dân Đảng. Sau Đỗ Đ́nh Đạo đột tử khi bà Thụy An vắng nhà, người ta nghi ngờ do Thụy An đầu độc Đỗ Đ́nh Đạo. Sau này, mặc dù bà không liên hệ trực tiếp trong nhóm NVGP, vậy mà bà bị tù đầy lâu nhất cùng với Nguyễn Hữu Đang. Phần Vơ Nguyên Giáp đă im bặt không dám bênh vực bà. Điều đó cho thấy tâm địa của cán bộ cao cấp trong đảng hèn nhát như thế nào? Theo Vũ Thư Hiên viết trong Đêm Giữa Ban Ngày, trang 36 như sau về trường hợp Phạm Văn Đồng không dám đứng ra bênh vực cho trường hợp bố của Vũ Thư Hiên bị bắt: “ Việc tập thể quyết định , tôi làm ǵ được”. Theo mẹ Vũ Thư Hiên th́:” Phạm Văn Đồng là người không tồi, không tệ bạc, nhưng ba phải vụng về và cực kỳ vô tích sự”. C̣n dưới mắt bà th́: “Ông Hồ Chí Minh coi như đă chết vào đêm cha tôi bị bắt.” Phần Trường Chinh, dưới mắt bà, ông có an ủi vài câu, c̣n hứa hẹn điều này điều kia, nhưng rồi ông chẳng làm ǵ hết.”. Nhà văn Nguyễn Tuân, tác giả Vang Bóng Một Thời đă có một nhận xét cay nghiệt nổi tiếng: “ “Nước ta là một pháp trường trắng. Không có đầu rơi, không có máu chảy, mà có người chết.” Trong khi đó, Tố Hữu vẫn công khai, vênh váo như một tên thi sĩ cuồng si, vô liêm sỉ và khát máu với những câu thơ dơ dáy, nịnh bợ như:
Hoan hô Hồ Chí Minh Hoặc là:
Chúng ta có bác Hồ Ở một chỗ khác, Tố Hữu tỏ ra một tên hung đồ, khát máu:
Giết, giết, bàn tay, không phát nghỉ. Phải chăng đó là sự nghiệp chói lọi của thơ văn Tố Hữu mà nếu ở miền Nam, thứ thơ văn đó chỉ là rác rưởi vứt vào trong thùng rác? Đến lượt Xuân Diệu tỏ ra không kém tṛ nịnh hót như Tố Hữu:
Mỗi lần tranh đấu gay go Phần người viết, chỉ muốn bước ra khỏi thứ văn chương xú uế này trong suốt khoảng thời gian từ 1950-1954 trong vùng cộng sản chiếm đóng với những tên cán bộ “Bốn Túi” (Bốn túi là những cán bộ cao cấp, cán bộ cấp dưới chỉ có hai túi). Đến nỗi trong dân gian có câu: “ Phi bốn túi bất thành phu phụ.”
• Cuộc Khởi nghĩa bắt đầu. -Lê Đạt, một nhà thơ trẻ nhất với chuyện Ông B́nh Vôi trong đó có câu: “Những kiếp người sống lâu trăm tuổi.
Y như một cái b́nh vôi. Phải chăng ám chỉ Hồ Chí Minh? -Trần Dần. ( 1924-1951). Ông từng sáng tác cuốn “ Người Người Lớp Lớp".. Nhờ cuốn sách này, ông được cử đi Trung Quốc để viết dẫn giải bằng tiếng Việt cho cuốn phim “Chiến thắng Điện Biên Phủ” do cán bộ Trung Cộng quay. Nh́n rơ cảnh đất nước Trung Cộng, ông thất vọng nên tuyên bố: "Chớ nên theo đường lối văn nghệ Trung Quốc”. Sau đó, ông tự ư xin ra khỏi đảng, ngang nhiên sống với người yêu không cần cưới xin. Đảng tính trừng trị, nhưng thời kỳ đó c̣n có phong trào di cư nên đành chịu.. Nhưng bài của Trần Dần dài hơn 500 câu mới cho thấy sự khổ cực, khốn đốn của vợ chồng tác giả. Bài thơ bộc lộ cho thấy miền Bắc quá cực khổ. Khi về Việt Nam xảy ra một việc quan trọng: Đó là việc Trần Dần lấy vợ, bất chấp sự cấm đoán của đảng. Trần Dần phải xin phép để được cưới vợ. Đảng đă giới thiệu nhiều cô gái, nhưng Trần Dần đều từ chối. Khi ḥa b́nh trở lại, t́nh cờ ông gặp một cô gái tiểu tư sản ở phố Sinh Từ, sống bơ vơ một ḿnh, v́ bố mẹ họ hàng cô đều di cư vào miền Nam không kịp mang theo.. Tên cô là Bùi thị Ngọc Khuê, sau có ba con với Trần Dần là Trần thị Băng Kha, Trần Trọng Văn và Trần Trọng Vũ (họa sĩ). Trần Dần xin phép, nhưng đảng không cho. V́ một lư do: Người con gái đó theo đạo Thiên Chúa. Trần Dần đă khuyên người con gái đó mang nhà cửa đất đai của bố mẹ để lại nộp cho “Ủy ban tài sản của những người vắng mặt” để hai người có thể yêu nhau trong khi thiên hạ ùn ùn đi vào miền Nam. Xin trích một đoạn như sau:
Ta đi giữa trời mưa đất Bắc V́ chữ "Người" viết hoa nên cán bộ lănh đạo vin ngay vào cớ đó để buộc tội cho Trần Dần có ư ám chỉ ông Hồ Chí Minh, v́ xưa nay chữ Người viết hoa vẫn dành riêng cho ông Hồ.. V́ thế Trần Dần bị bắt, bị mang ra đấu tố trước một cuộc họp đông đảo của toàn thể các văn nghệ sĩ trong Hội các nhà văn. Trần Dần bị quy vào tội phản động. Phẫn uất quá, Trần Dần cứa cổ tự tử, nhưng không chết, sau này vẫn mang một cái sẹo ở cổ. Cái sẹo đó như một minh chứng của sự áp bức văn nghệ dưới chế độ cộng sản miền Bắc. Trên đây là những điều “tốt đẹp” được ghi lại về Trần Dần. Nhưng cần nhớ rằng, truớc sau Trần Dần vẫn là người cộng sản nên cố hữu vẫn phải bày tỏ bề ngoài sự căm thù miền Nam để có thể sống c̣n. Nhưng cụ Hoàng Văn Chí một cách nào đó, quá cẩn thận, đă xóa bỏ những khẩu hiệu, những đoạn sắt máu tuyên truyền, phê phán tiêu cực về miền Nam. Như tội ác Mỹ Ngụy v.v.. để độc giả miền Nam dễ chấp nhận. Một điều khó hiểu nữa là ông Hoàng Văn Chí trong cuốn Trăm Hoa Đua Nở đă không có một ḍng về Nguyễn Hữu Đang cũng như Trương Tửu. Đặc biệt trong tập Trần Dần Ghi, ông đă công khai giọng điệu tuyên truyền chống miền Nam. Tôi thấy không cần thiết phải ghi lại tập thơ này. Cho dù bất măn thế nào với Đảng, sự sống c̣n, sự tồn tại của ông vẫn thuộc về đảng nên ông vẫn phải bám cái phao cứu chống miền Nam để tồn tại. • Giai phẩm mùa thu ra đời. Ngày 29 tháng 8, 1956, Giai phẩm Mùa Thu, tập I ra đời. Trong tập này, cụ Phan Khôi , một người không biết sợ đă giáng một đ̣n chí mạng vào đầu giai cấp lănh đạo. Bài viết nhan đề như một phát súng lệnh:” Phê b́nh lănh đạo văn nghệ”. Bài viết đă gây một làn sóng dư luận khắp Hà Nội. Tờ Thời Mới ví bài của cụ Phan Khôi như một “quả bom tạ” thả ngay giữa Hà Nội. Có người c̣n nói rằng 90 năm mới lại nghe tiếng nói “sang sảng” của cụ Phan Khôi. - Mặt trận tấn công mở rộng. Tính từ tháng tám 1956 trở đi, quần chúng văn nghệ đă làm chủ được dư luận và t́nh thế. V́ thế, để đấu tranh rộng răi về chính trị nên cụ Phan, Nguyễn Hữu Đang và Trần Duy bèn cùng nhau đứng chung xuất bản một tờ báo. Đó là tờ Nhân Văn. Tờ Nhân Văn số I ra đời ngày 15 tháng 9. Giới sinh viên đại học hưởng ứng một cách sôi nổi cũng cho ra đời một tờ báo chống đảng lấy tên là Đất Mới. Bên cạnh đó tờ Trăm Hoa của thi sĩ Nguyễn Bính cũng cho đăng một loạt bài mới đả kích đảng. Phong trào chống đảng lan rộng đến tờ Thời Mới là tờ báo hàng ngày trước đây vẫn tỏ ra ngoan ngoăn nay cũng đổi chiều. Chưa kể các tờ Cứu Quốc, cơ quan của Mặt Trận Tổ Quốc cũng nêu ra những tệ hại của chế độ trong Mục Sổ Tay. Đặc biệt, tờ Nhân Dân, tờ Học Tập, cơ quan chính thức của Đảng cũng nêu ra nhiều “sai lầm” của Đảng. Nói chung trong suốt ba tháng, nhân phong trào sửa sai, đồng loạt các tờ báo lên tiếng, phản bác về bệnh “quan liêu” , bệnh “bè phái lănh đạo”, bổ những nhát búa chí mạng vào đầu giai cấp thống trị. Phần các báo chí của Đảng th́ bất đắc dĩ, thấy người ta nói đúng quá nên cũng phải hùa theo để cho thấy họ không ngoan cố và cho rằng những sai lầm đó chỉ là nhất thời và cá biệt, c̣n nói chung Đảng và nhà nước bao giờ cũng sáng suốt. Nếu có sai lầm là do những cán bộ cấp dưới gây ra, c̣n cấp trên vẫn nắm vững chính sách. Nhưng các báo chí đối lập không thèm đếm xỉa đến cấp dưới, mà vẫn chĩa mũi vào cấp lănh đạo nên cuối cùng mới có Hồ Viết Thắng phải đứng ra đọc bản Tự kiểm thảo về những sai lầm về Cải Cách Ruộng Đất. Vơ Nguyên Giáp cũng thay mặt Đảng công nhận những “khuyết điểm”. -Đảng đóng cửa báo Nhân Văn. Đảng mở chiến dịch gọi đích danh báo Nhân Văn là tay sai của địch, là gián điệp pḥng nh́ của Mỹ, hoặc tờ-rốt-kít.. Dựa vào các kiến nghị của mọi tầng lớp nhân dân, Đảng ra lệnh cho Ủy ban Hà Nội đóng cửa tờ Nhân Văn và tịch thu mọi số báo đă phát hành. Ngày 15 tháng 12, 1956, Hồ Chí Minh kư một sắc lệnh tước quyền tự do ngôn luận của báo chí và phải phục vụ nền vô sản chuyên chính.
Sắc lệnh cũng dọa phạt tù từ 5 năm đến khổ
sai chung thân.
- Không được chống chính phủ, chống chế độ.
Những nhà văn trẻ lên tiếng. - Phùng Quán. Phùng Quán là một sinh viên trẻ, hăng máu, trước từng viết bài: “Chống tham ô lăng phí” đăng trong Giai phẩm Mùa Thu. Lần này, Phùng Quán viết bài “Lời mẹ dặn” với những câu thơ đanh thép và sắc bén như sau:
Yêu ai cứ bảo là yêu Ông viết tiếp:
Tôi muốn làm nhà văn chân thật trọn đời Cuối cùng th́ cũng vẫn cụ Phan Khôi xuất hiện với chuyện “Ông Năm Chuột” trong đó gián tiếp cụ ngụ ư giai cấp thống trị thuở xưa cũng như giai cấp thống trị ngày nay đều đầy răy những thối nát, nhưng cố t́nh che đậy. Sau bài của Phan Khôi, đảng bắt phải đ́nh bản tờ báo ngay tức khắc, đồng thời bắt 304 văn nghệ sĩ đi chỉnh huấn cho đến khi tự kiểm thảo để nhận biết sai lầm của ḿnh. Tuy nhiên, có bốn người không chịu đi dự lớp chỉnh huấn: Phan Khôi, Trương Tửu, Thụy An và Nguyễn Hữu Đang. Đảng ra lệnh bắt Nguyễn Hữu Đang và Thụy An giam vào Hỏa Ḷ. Phần Trương Tửu bị cất chức giáo sư ở trường đại học Văn Khoa, vợ con và gia đ́nh nhà vợ bị bao vây kinh tế, nghĩa là rút giấy phép buôn bán. Phần cụ Phan Khôi đă 73 tuổi, lại vốn có nhiều uy tín trong nước, nhất là đối với trí thức miền Nam nên được để yên. Tuy nhiên, bị “ treo gị” không được tiếp xúc với ai và cũng không ai được tới thăm hỏi. Nguyễn Đ́nh Thi c̣n kết án mấy người trong Nhân Văn Giai phẩm là “ cả vú lấp miệng em”. Phần cụ Phan Khôi lại đưa ra số Văn, 36 câu truyện Ông Năm Chuột ám chỉ xỏ xiên Hồ Chí Minh. Chính v́ vậy báo Văn bị đóng cửa ngay tức khắc. Sau này Phan Khôi c̣n bịa ra câu truyện Cây Cứt Lợn- cây cộng sản. Có nơi gọi là cây chó đẻ, rồi Cỏ cụ Hồ. Phần Trần Dần nổi tiếng với bài Nhất Định Thắng. “ Tôi bước đi- không thấy phố_ không thấy nhà- chỉ thấy mưa sa trên mầu cờ đỏ.." Phùng Cung đóng góp với bài: "Con ngựa già của Chúa Trịnh." Ngụ ư của bài này là đả kích bọn văn sĩ trước kia có tài như Xuân Diệu, Hoài Thanh, Cù Huy Cận, chỉ v́ ham miếng đỉnh chung mà cam tâm làm tôi mọi cho chế độ.. Nói chung bất cứ nhà văn nào đă dùng ng̣i bút ca tụng chế độ mong vinh thân ph́ gia th́ văn chương của họ không thể nào hay được.
• Trường hợp Văn Cao Văn Cao tên thật là Nguyễn Văn Cao, sinh năm 1920 trong một gia đ́nh nghèo, ở Lạch Tray, gần Hải Pḥng. Ngay từ nhỏ Văn Cao đă có khiếu về âm nhạc đă nổi tiếng hát hay. Chẳng những ông nổi tiếng về nhạc mà c̣n có tài về họa và thơ. Ông nổi tiếng với bài Tiếng Quân Ca và được Vơ Nguyên Giáp mời lên chiến khu để khen thưởng và ban cho một khẩu súng lục. Ông cũng là người đứng ra đánh nhịp cho đoàn Thanh niên Xung phong hát bài "Tiếng Quân Ca" ở Nhà Hát lớn. Ngay hôm ấy là ngày 19 tháng 8, 1945, Việt Minh cướp chính quyền ở Hà nội. Sau khi Việt Minh lên nắm quyền, Văn Cao được cử làm Thường vụ hội Văn hóa Việt Nam. Ông làm thêm bài "Không Quân Việt Nam" và "Hải Quân Việt Nam". Lúc này danh tiếng ông nổi như cồn lên đến tột bực. Ông giao thiệp với ông chủ nhà in Rạng Đông. Cô con gái chủ nhà in Rạng Đông phải ḷng người nhạc sĩ tài hoa và hai người lấy nhau. V́ phạm tội lấy con gái tư sản nên bị Đảng bỏ rơi. Kháng chiến bùng nổ, Văn Cao chạy lên Lào Cay, sau về Tuyên Quang rồi mở một tiệm Cà phê ở phố Yến, thuộc Vĩnh Yên. Trong thời gian này, ông sáng tác được "Trường Ca Sông Lô" và được kết nạp vào đảng. Sau Ḥa b́nh, Văn Cao phụ trách ban nhạc ở đài phát thanh ở Hà Nội. Năm 1956, ông tham gia phong trào Nhân Văn Giai Phẩm với hai bài thơ: "Anh có nghe không?" và bài "Những Ngày Báo Hiệu Mùa Xuân"…Ông đă bị Xuân Diệu vu khống chính trị viết một bài: Những tư tưởng nghệ thuật của Văn Cao tố cáo Văn Cao là” con người phản phúc, hai mặt giả dối như con mèo, là một tên phù thủy toan dùng âm binh để chọi nhau với Đảng”. Theo nhà văn Vũ Thư Hiên th́ Văn Cao c̣n: ”là tên đầu sỏ trí thức mưu toan đoạt quyền lănh đạo của Đảng”. Cho nên toàn bộ vụ Nhân Văn Giai Phẩm chỉ là tṛ cờ gian bạc lận. Bản thân Văn Cao từng tâm sự với Vũ Thư Hiên như sau: “Hồi ấy, văn nghệ sĩ c̣n tin Đảng lắm, c̣n yêu Đảng lắm. Ǵ th́ ǵ, Đảng vẫn là Đảng của ḿnh, cậu hiểu không? Là ruột thịt của ḿnh. Nhưng là trí thức, bọn ḿnh không quen, không thích tin mù quáng. Bọn ḿnh thấy xă hội có những khuyết tật, những cái cần sửa chữa. Mới lên tiếng cảnh báo Đảng cầm quyền th́ phải đề xuất với Đảng, chứ c̣n đề xuất với ai?" (Trích Vũ Thư Hiên Đêm Giữa Ban Ngày, trang 567) "Những Ngày Báo Hiệu Mùa Xuân" là một đoạn trong bài thơ dài "Những Người Trên Cửa Biển" in trong tập thơ của 4 người: Hoàng Cầm, Lê Đạt, Văn Cao, Trần Dần do nhà xuất bản Văn Nghệ phát hành. Nói chung, mặc dầu Văn Cao nổi tiếng và thành công, nhưng cuộc sống suốt đời vẫn lầm than, túng thiếu nếu so với Phạm Duy ở miền Nam th́ khác nhau một trời, một vực. Khi chết, đám tang Văn Cao, Phùng Quán, Trần Dần, Trần Đức Thảo đều được tổ chức tương đối trọng thể mặc dầu chỉ là bề ngoài. Xét cho cùng, tiếng nói của những trí thức trong NVGP cho đến ngày Nguyễn Hữu Đang mất, 8/2/2007 vẫn bị ngăn chặn và kiểm soát. Trường hợp Nguyễn Hữu Đang, biểu tượng chống đảng nói thay cho một lời kết luận
Nguyễn Hữu Đang (1913-2007) Nguyễn Hữu Đang là một người trí thức đấu tranh cho tự do dân chủ hàng đầu và là cột trụ của phong trào NVGP. Nguyễn Hữu Đang bị bắt, bị cầm tù trên trại Hà Giang, rồi bị quản thúc tổng cộng 59 năm, từ tháng 4 năm 1958 đến tháng 2 , năm 2007 đến khi ông mất. Ông hoạt động và tham gia Mặt Trận Dân Chủ Đông Dương cùng với Trần Huy Liệu, Nguyễn Đức Kinh và Đặng Xuân Khu tức Trường Chinh. Ông cũng là người được Hồ Chí Minh tin tưởng giao cho trọng trách tổ chức ngày lễ đài ngày 2/9/1945. Mà theo Nguyễn Hữu Đang kể lại: ông cụ giao cho tôi một ḿnh, về rồi tập hợp một số anh em, phương tiện chỉ có hai bàn tay trắng, một đồng xu không có, một ki lô gỗ, ki lô xi măng cũng không có th́ làm thế nào bây giờ trong hoàn cảnh khó khăn như vậy.. Và chỉ có 4 ngày, ông vận động hội Truyền Bá Quốc Ngữ, hội Văn Hóa Cứu Quốc và hội Hướng Đạo Sinh, cả ba dưới quyền điều khiển của ông. Nguyễn Hữu Đang đă thành công trong việc quy tụ hơn nửa triệu người ở các thành phần dân tộc khác nhau của mọi thành phần đến Ba Đ́nh dự Ngày Độc Lập 2/9/45. Đó là thành công không nhỏ của Nguyễn Hữu Đang. Từ năm 1938-1945 ông hoạt động trong Hội Truyền Bá Quốc Ngữ với nhiều chức vụ như Ủy viên ban Trị sự Trung ương, trưởng ban cổ động. v.v tiếp tục hoạt động chống nạn mù chữ. 1945-1946 giữ các chức vụ Thứ trưởng Bộ Thanh Niên, chủ tịch Ủy Ban Vận Động Mặt Trận Văn Hóa. Ông hoạt động trong NVGP từ tháng 9/1956 với Nhân Văn, số 1 và chấm dứt với Nhân Văn số 6 và bị đ́nh bản tháng 12/56. Tháng tư/1958, Nguyễn Hữu Đang bị bắt trên đường vào miền Nam. Ngày 19/1/1960, ông bị đưa ra ṭa án cùng với bà Thụy An, Trần Thiếu Bảo, Phan Tại và Lê Nguyên Chí… Bị kết án 15 năm tù, 5 năm mất quyền công dân về tội: phá hoại chính trị. Từ Hỏa Ḷ chuyển lên Yên Bái, rồi trại Hà Giang. 1973 được thả cùng với Thụy An, diện ” Đại xá chính trị phạm trong Hiệp định Paris” và bị quản chế ở Thái B́nh. Sau này, theo Nguyễn Huy Tưởng: "Nguyễn Hữu Đang tiêu cực. Ở đâu cũng thấy không vừa ư. Người có caractère, ở đâu cũng ảnh hưởng tới anh em. Với những tư tưởng rất là nguy hiểm, điển h́nh cho một chiến sĩ làm cách mạng bất măn.” Nguyễn Hữu Đang đă chọn đúng thời cơ. Vị thế của Trường Chinh và đảng cộng sản yếu đi sau chiến dịch cải cách ruộng đất đẫm máu. Ngoai nước, việc hạ bệ Staline ở Đại hội XX ở Liên Xô là nguyên cớ cho cho những khuynh hướng tranh đấu cho tự do dân chủ có cơ hội hành động. Nguyễn Hữu Đang với tài tổ chức và hùng biện trong lớp học 18 ngày, đă chiếm được cảm t́nh và ḷng tin của giới trí thức và văn nghệ sĩ cấp tiến.. V́ vậy, ông nắm lấy cơ hội và đứng ra tổ chức NVGP với những người bạn từng hoạt động trong kháng chiến như Trương Tửu, Trần Thiếu Bảo, Lê Đạt, Hoàng Cầm đă làm Giai Phẩm Mùa Xuân.. Vai tṛ chủ động của Nguyễn Hữu Đang đă được nhiều người chấp nhận: “Nếu không có Đang, không ai có thể tập hợp anh em được.. Sẽ không có tham luận với những đề nghị: gặp Trung ương, ra báo .. mà cũng không có tờ Nhân Văn." Mạnh Phú Tư coi Đang như tên đầu sỏ : “Hắn lẩn ḿnh và rút lui vào bí mật. Suốt bốn số báo đầu, người ta không thấy bài nào kư tên Nguyễn Hữu Đang.. Nhưng chính hắn là linh hồn của tờ báo. Hắn t́m tiền, kiếm giấy, thu xếp việc ấn loát và viết bài, nhưng lại kư tên người khác. Hắn che lấp những nguồn tài chính, những kẻ cung cấp phương tiện bằng h́nh thức dối trá là nêu danh những người góp tiền in báo, có một nhân lên mười. Hắn c̣n họp hành bí mật với những nhà văn chống Đảng, với những người tư sản và trí thức cũng đang muốn lợi dụng thời cơ để phất lên lá cờ chính trị.. Hắn luôn luôn bàn mưu, lập kế với bọn Trương Tửu.. Hắn đă trở thành một thứ lănh tụ của một bọn người cơ hội có âm mưu chính trị.” Kết luận Nguyễn Hữu Đang là một khuôn mặt, văn hóa và đấu tranh trên trường chính trị ở Việt Nam. Một người theo Đảng từ năm 16 tuổi nên hơn ai hết, ông hiểu rơ quy luật tuân thủ của một cán bộ cộng sản. Ông đă tự ḿnh đứng ra ngoài trật tự ấy. Nhưng ông vẫn luôn luôn giữ vị trí tự do hành động cũng như tư tưởng của ḿnh. Nhưng cuối cùng th́ Nguyễn Hữu Đang đă thất bại. Sự thất bại của Nguyễn Hữu Đang cũng là sự thất bại CHUNG CỦA MỘT DÂN TÔC. Và hậu quả của sự thất bại ấy c̣n kéo dài cho đến bây giờ.. Nó cho thấy Nước Việt Nam cho đến thế kỷ XXI vẫn c̣n chưa nhận ra được ḿnh để thực hiện những quyền cơ bản và tất yếu nhất của con người mà đầu tiên là quyền Tự Do tư tưởng. Sự thất bại của Nguyễn Hữu Đang cũng là sự thất bại của Phong trào NVGP dưới cái nh́n của Phùng Quán lúc cuối đời. Ra khỏi nhà tù nhỏ với 15 năm lưu đầy từ trại giam này đến trại giam khác, cuối cùng Nguyễn Hữu Đang cũng được thả ra. Tuổi đă sấp xỉ 80, về Thái B́nh, không nhà, không cửa, không vợ con, không việc làm. Nhà văn Phùng Quán, ngày 26 tết, xin tiền vợ quyết đi thăm Nguyễn Hữu Đang ở quê hương Thái B́nh. Hỏi thăm nhiều nơi, nhiều người, không ai biết Nguyễn Hữu Đang ở đâu. Cuối cùng cũng t́m ra chỗ ở của Nguyễn Hữu Đang. Ông đang tá túc tại trường Phổ thông cấp I, II xă Vũ Công. "Anh Đang ở gian đầu hồi cái nhà bếp của khu tập thể giáo viên, trước mặt là ao cá bác Hồ của xă. Một cô giáo chỉ: Bác ấy đang ngồi ở bực cầu ao kia ḱa. Tôi đi ṿng quanh, lặng nh́n anh. Đầu anh đội cái mũ cối méo mó, khoác cái ruột áo bông thủng be bét, quần lao động màu cháo ḷng, hai ống chân ôm ṿng hai dây cao su đen, nom như ṿng cùm sắt, chắn hẳn để nhét hai ống quần vào đó chống rét, lưng anh kḥng h́nh chữ C viết nghiêng… Tôi chợt nhớ cách đây rất lâu, tôi được nghe những người cùng thời với anh kể. Hồi Mặt trận B́nh Dân, Nguyễn Hữu Đang là cán bộ Đảng được cử ra hoạt động công khai, ăn vận sang trọng như công tử của Hà thành, thắt cà vạt đỏ chói, đi khắp Trung, Nam Bắc diễn thuyết, oai phong hùng biện, tuyên truyền cách mạng. Mỗi lần cách mạng cần tiền để hoạt động. Nguyễn Hữu Đang có thể đến bất ḱ nhà tư sản Hà nội nào giàu có vay vàng và tiền. Mà những người này trao vàng, tiền cho anh đều không đ̣i hỏi một thứ giấy tờ ǵ, v́ họ tin sâu sắc rằng trao tiền cho anh là trao tận tay cho cách mạng. Và bây giờ, anh ngồi đó, gần 80 chục tuổi, không vợ, không con, không cửa, không nhà, lưng kḥng chữ C viết nghiêng, tỉ mỉ cọ rửa những viên gạch vỡ- chẳng hiểu để làm ǵ- như người bơ già trong truyện Hương Cuội của NguyễnTuân. Nguyễn Hữu Đang nhận ra tôi hỏi: Chú về đây từ lúc nào thế? Hai anh em chúng tôi ôm chặt nhau giữa bậc cầu ao và cả hai gương mặt già nua đẫm lệ. Cái chái bếp căn hộ độc thân của anh rộng khoảng 5 mét vuông chặt kín những tư trang đồ đạc. Mấy cây sào ngọn tre gác dọc ngang sát mái, treo đến cả chục cái khăn mặt rách xơ như giẻ lau bát, áo may ô thủng nát, quần lao động vá víu. Cặp quần đeo lủng lẳng một chùm lục lạc làm bằng vỏ hộp dầu cao Sao Vàng xuyên thủng buộc dây thép, bên trong có ḥn sỏi nhỏ. Đụng vào, chùm lục lạc rung lên leng keng, nghe rất vui tai. Sau đó, tôi được anh giải thích chùm lục lạc. Đi lại trong đường làng, những đêm tối trời, anh thường bị những thanh niên đi xe đạp, xe máy phóng ẩu đâm sầm vào làm anh ngă trẹo tay, sẩy gối. Học tập sáng kiến của các đồng bào dân tộc ở Việt Bắc, treo mơ vào cổ trâu-trâu gơ mơ, chó leo thang, anh Đang chế chùm lục lạc đeo vào cạp quần trên đường vắng, báo hiệu có nghe tiếng lục lạc loong coong ngang thắt lưng tự nhiên cảm thấy đỡ cô độc. Chính giữa gian trái có kê cái tủ gỗ tạp nhỏ, hai cánh mọt ruỗng không khép kín lại được, khóa một chiếc khóa lớn như khóa nhà kho. Trên nóc tủ, xếp một chồng mũ cối, mũ vải, mũ lá mà ở Hà nội người ta thường quẳng vào đống rác. Cạnh tủ là một cái giường cá nhân, bốn chân giường được thông đỡ bằng bốn chồng gạch. Trên giường một đống chăn bông rách thủng và một xấp quần áo cũ làm gối.. Sát chân giường kê một chiếc bàn siêu vẹo chỉ có hai chân, hai chân kia được thay bằng hai sợi dây thép buộc treo vào tường. Anh nói giọng Lăo Trang: Một cái bàn bốn chân là một con vật, khi nó chỉ c̣n hai chân, nó là một con người. Trên mặt bàn xếp kín các chai lọ, vỏ đồ hộp. Dưới gầm bàn là mấy chục đôi dép cao su hư nát, đút quai, được bó thành tùng bó, hai cái vại muối dưa rạn nứt, sứt miệng, một đống bản lề như đống sắt vụn, đinh cong queo, màu dây thép han rỉ. Hai cái vại tôi nhặt về cọ rửa sạch sẽ, lật đít lên làm thành cái ghế ngồi vừa vững chắc lại vừa mát. Chú ngồi thử xem, có khác ǵ ngồi trên đôn xứ thời Minh. Tất cả những đồ lề đó được phủ lên một lớp bụi lúc tôi bước vào gian buồng mờ mịt khói. Anh dọn ra cái đĩa rồi chọn ra hai cát bát hương đậy viên gạch vỡ gắp ra năm sáu viên ǵ đó tṛn tṛn, đen xỉn nom rất khả nghi.. Anh chỉ vào một đĩa, giới thiệu thực đơn ( Đĩa này là chả cóc, đĩa này là chả nhái). Nhờ ăn hai thứ đặc sản này mà tôi rất khỏe. C̣n khỏe hơn cả chú. Anh giải thích: Giờ này các cô giáo nấu ăn, bếp tập thể lẫn với khói, cái mũi được bồi dưỡng. Tôi đă trộn rơm với bùn trát những khe hở sát mái, nhưng khói vẫn cứ lọt sang. Anh cười: Chịu khói một chút, nhưng cũng có cái lợi, thỉnh thoảng được ngửi mùi xào nấu lẫn với khói, cái mũi được bồi dưỡng. Trong việc dở nào cũng có việc hay và ngược lại. Tôi nói: để em đạp xe ra chợ mua cái ǵ về ăn.. Thôi khỏi cần, chú về chơi hôm nay là rất gặp may. Sáng nay, tôi vừa chế biến được một mẻ thức ăn vô địch. Chú nếm rồi sẽ biết. Cơm cũng có sẵn rồi. Tôi mới nấu vào lúc sáng ủ vào lồng ủ rơm c̣n nóng hổi. Ba năm trở lại đây, tôi phải ăn cơm nhăo, nếu ăn cơm khô th́ bị nghẹn..Tôi nấu cơm với nước vo gạo nên rất bổ. Chẳng là các cô giáo thường bỏ phí nước vo gạo. Tôi đưa cho các cô cái chậu, dặn đổ nước vo gạo vào đấy cho tôi, để tôi chắt ra nấu lẫn với cơm.. Tinh túy của gạo là nằm trong nước vo, bỏ đi thật phí phạm. Anh nói rồi anh xăng xái lấy chùm ch́a khóa buộc chung với chùm lục lạc, mở khóa tủ t́m chai rượu. Tôi liếc nh́n vào mấy ngăn tủ, những xấp chai lọ, vỏ đồ hộp, vỏ lon bia và nhiều chồng các loại bao thuốc lá. Anh lúi húi t́m một lúc khá lâu rồi mới lôi ra được chai rượu cam c̣n già nửa. Đây rồi, bây giờ già hóa ra lẩm cẩm. Để chỗ này lại hóa ra t́m chỗ khác. Tôi mỉm cười nói: nh́n anh cứ tưởng anh là một nhà quư tộc Nga thời Sa Hoàng. Tự tay t́m thứ rượu quư cất giữ 100 năm trong hầm rượu để đăi khách quư. Tôi chỉ những chồng bao thuốc lá nói: Anh chơi sưu tập những bao thuốc lá à?... Ông gọi những bao thuốc lá ngoại là hàng Đối Lưu. Ông Đang đổi những bao thuốc lá ngoại cho lũ trẻ mà ông gọi là lực lượng quần chúng, và lũ trẻ bán cho ông những con cóc, con nhái... Đổi ba số lấy ba con cóc hoặc năm con nhái. Bởi vậy tôi mới nói là hàng Đối lưu. Chú hiểu chưa. Mỗi tháng, tôi chỉ cần ba, bốn chục cái vỏ bao là thừa chất đạm, mà là loại đạm cao cấp. Chú ăn thịt cóc của tôi rồi thấy các thịt khác đều nhạt hoét… Anh rót rượu ân cần chọn viên chả bỏ vào bát tôi, âu yếm, trân trọng làm tôi ứa nước mắt. Thấm thoát như thế mà đă 47 năm trôi qua.. Anh c̣n nhớ như in ngày hôm đó... Tại sao tôi nhớ, v́ đó là thời khắc lịch sử, 28 tháng tám, phải được tính từng phút một. Năm đó, tôi bước vào tuổi băm ba. Chính phủ cách mạng lâm thời họp tại Bắc Bộ phủ.. để quyết định ngày ra mắt quốc dân đồng bào… Hôm đó, tôi có việc cần giải quyết gấp nên đến nơi th́ phiên họp vừa giải tán. Vừa bước lên mấy bậc thềm th́ cụ Nguyễn Văn Tố từ trong pḥng họp đi ra. Cụ mừng rỡ chụp lấy tay tôi nói: anh vào ngay đi, cụ Hồ đang đợi anh trong đó. Tôi theo cụ Tố vào trong. Đó là lần đầu tiên, tôi được gặp mặt ông cụ. Ông cụ ngồi ở ghế tựa, mặc bộ quần áo chàm, tay chống lên ba toong. Cụ Tố kéo tôi lại trước mặt cụ, giới thiệu: “ Thưa cụ, đây là ông Nguyễn Hữu Đang, người mà phiên họp quyết định cử làm Trưởng ban tổ chức ngày lễ. Cụ Hồ nh́n tôi một lúc với cặp mắt rất sáng, cặp mắt mà sau này thần dân cả nước đồn rằng có bốn con ngươi..- như muốn cân nhắc đánh giá người mà cụ quyết định giao trọng trách. Cụ Hồ hỏi tôi với giọng Nghệ rất gần giọng cụ Phan Bội Châu mà có lần tôi đă được nghe. Chính phủ lâm thời quyết định làm lễ ra mắt quốc dân đồng bào vào ngày mồng hai tháng chin. Chú có đảm đương được việc tổ chức buổi lễ không? Tôi tính rất nhanh trong đầu, tháng tám có 31 ngày, như vậy là chỉ c̣n bốn ngày thôi. Tôi suy nghĩ cân nhắc từng phút h́nh dung ra tất cả những khó khăn mà tôi phải vượt qua trong khi ḿnh chỉ có hai bàn tay trắng.. Tôi nói với cụ Hồ: Việc cụ giao là quá khó, v́ gấp quá rồi. Cụ Hồ nói ngay, có khó th́ mới giao cho chú. Cụ nói thế khiến tôi bừng bừng khí thế muốn lập lên được những kỳ tích. Tôi đứng dậy, thưa cụ, vậy con xin nhận nhiệm vụ.. Con xin hứa cố gắng hết sức để hoàn thành nhiệm vụ. Cụ Hồ dáng bộ rất vui vẻ... Cụ Hồ đứng dậy bắt tay tôi: thế th́ chú ra về bắt tay ngay vào việc. Nghĩ thế nào, tôi quay lại. Cụ Hồ hỏi, chú c̣n cần ǵ nữa? Thưa cụ để hoàn thành trọng trách, xin cụ trao cho con một quyền. Quyền ǵ chú cứ nói đi. Quyền được huy động tất cả những ǵ cần thiết cho buổi lễ về người cũng như về của. Được rồi, tôi trao cho chú cái quyền đó. Nếu ai hỏi huy động theo lệnh của ai? Cho phép chú được trả lời theo lệnh của chủ tịch Hồ Chí Minh. Công việc đầu tiên là tôi thảo một công văn, anh vừa nói vừa gắp thêm mấy viên chả cóc trong bát hương rồi kể tiếp.. Nội dung như sau: ngày mồng 2 tháng 9, năm 1945 Chính phủ Cách mạng Lâm thời sẽ làm lễ ra mắt quốc dân đồng bào, tuyên ngôn độc lập tại vườn hoa Ba Đ́nh. Đồng bào được mời đến hội quán Trí Tri, phố Hàng Quạt gặp ban tổ chức. Thông cáo được gửi ngay tới tất cả báo chí hằng ngày với hàng tít thật lớn chạy hết trang báo. Người đến chật Hội quán. Người ghi tên vào các công tác, người góp tiền, góp vàng, góp vải vóc, gỗ ván. Nhiều người từ chối không lấy giấy biên nhận. Biết bao anh hùng, liệt nữ đóng góp cho nền độc lập của dân tộc đâu có lấy giấy biên nhận. Tôi mời mọi người dự cuộc họp chớp nhoáng và đưa ra ư kiến: Việc cần thiết trước tiên là phải dựng một lễ đài Độc Lập thật đẹp, thật lớn, thật uy nghi..xứng đáng với ngày lịch sử trọng đại này tại trung tâm vườn hoa Ba Đ́nh để chính phủ lâm thời đứng lên ra mắt. Một người chạc ba mươi tuổi, ăn mặc lối nghệ sĩ bước ra nói: Tôi là họa sĩ Lê Văn Đệ, tôi xin t́nh nguyện nhận việc dựng lễ đài. Trưa nay, tôi sẽ mang bản phác thảo lễ đài đến ban tổ chức xem xét. Tôi bắt tay họa sĩ nói: Tôi được biết tên tuổi anh từ lâu và cũng nhiều lần được xem tranh của anh.. Tôi xin thay mặt Ban tổ chức hoan nghênh việc đóng góp của anh. Nhưng lễ đài là một công tŕnh kiến trúc tuy dựng gấp rút, tạm thời, nhưng phải đặt những tiêu chuẩn không thể thiếu của nó như sự vững chắc, sự hài ḥa công tŕnh với tổng thể. Nói ví dụ nếu như không vững chắc, nó đổ xụp xuống th́ ngày lễ coi như thất bại. Bởi vậy cần một kiến trúc sư phối hợp với anh. Một người trẻ tuổi ăn mặc chỉnh tề từ trong đám đông bước ra tự giới thiệu: Tôi là kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh cùng hoạt động trong hội Văn Hóa Cứu Quốc với anh Phạm Văn Khoa. Hôm qua được anh Khoa cho biết ư đồ của Ban tổ chức . Tôi đă vẽ xong bản đề án thiết kế lễ đài. Anh Quỳnh trải cuốn giấy can cầm sẵn trên tay trải lên mặt bàn. Đó là toàn cảnh lễ đài Độc Lập mà sau này chú được nh́n thấy trên báo chí. Bản vẽ thật đẹp, thật chi tiết tỉ mỉ. Lễ đài với tổng thể vườn hoa Ba Đ́nh vị trí dựng lễ đài, chiều cao, chiều rộng, mặt bằng, mặt cắt ngang, cắt dọc, độ lớn các xà gỗ, tổng diện tích mặt ván ốp lát. Sau khi nghe anh Quỳnh thuyết tŕnh, tôi xem xét cân nhắc rồi đặt bút kư duyệt bản thiết kế, đóng dấu ban tổ chức. Sau đó, tôi nói với hai anh Lê Văn Đệ và Ngô Huy Ḱnh là Ban tổ chức quyết giao việc này cho hai anh.(Các anh cần ǵ, chúng tôi cố lo chạy đầy đủ. Hiện nay, chúng tôi có một kho với bảy ngàn thước len đỏ, cần dùng bao nhiêu, các anh cứ lấy mà dùng). Lễ đài phải được dựng xong trong ṿng 48 giờ. Đúng 5 giờ sáng ngày mồng 2 tháng 9, tôi sẽ đến nghiệm thu. Chúc các anh thành công. Sáng ngày 31/tháng 8, tôi đến Bắc bộ phủ gặp cụ Hồ như đă chỉ thị. Sau khi nghe tôi bá cáo ngắn gọn, đầy đủ mọi việc có liên quan tới ngày lễ. Cụ nói giọng hết sức nghiêm trọng: “Chú phải nhớ ngày 2/9 tới sẽ là một ngày lịch sử. Đó là khép lại cuộc cách mạng tháng Tám và ngày khai sinh nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa”. “Ông Đang ơi, ông Đang ơi", tiếng con nít gọi nheo nhéo ngoài cửa cắt ngang câu truyện của anh… Tôi nh́n ra thấy hai chú bé chạc 9, 10 tuổi, mỗi chú cầm một cành tre thơng thượt một con rắn nước, ḿnh đầu cành tre, đầu bị đập nát c̣n rỉ máu. Một con rắn nước, ḿnh nhỏ bằng chuôi dao. “Ông có đổi rắn nước không ạ?" Anh Đang bỏ đũa bước ra cửa, xem xét cẩn thận hai con rắn nước rồi nói. “ Các cháu định đổi như thế nào?". “Chúng cháu xin mỗi con rắn hai cái vỏ bao ba số.” “ Các cháu đừng giở thói bắt chẹt.” Giọng nói và dáng bộ của anh đă chuyển sang giọng dịch vụ đổi chác: "Mỗi con rắn này chỉ giá trị bằng hai con cóc. Nhưng thôi th́ ông cũng đành chịu thiệt vậy. Mỗi con một vỏ bao ba số, các cháu có đổi th́ đổi, không đổi th́ thôi…" Hai chú bé ngần ngừ một lúc rồi nói: "Chúng cháu đổi ạ." Anh quay vào, mở khóa tủ, chọn lấy ra hai cái vỏ bao ba số, đưa cho mỗi chú một chiếc và cầm lấy hai con rắn. Hai chú bé cũng quan sát cẩn thận hai cái vỏ bao không kém ông Đang xem xét hai con rắn. Một chú nói:” Ông đổi cho cháu cái vỏ bao khác, cái này bên trong không có tờ giấy vàng." Anh cầm lấy cái vỏ bao xem lại cười. "Được ông sẽ đổi cho bao khác. Sau này chú mà làm cán bộ thu mua th́ nhà nước không phải chịu thua thiệt." Anh cầm hai con rắn bỏ vào cái rổ con ở góc nhà, mặt tươi hẳn lên như người buôn bán vừa vớ được món hời. “Thịt rắn c̣n bổ hơn thịt nhái, tối mai tôi sẽ đăi chú món rắn om riềng mẻ." Tôi ở chơi với anh Đang ba ngày, thuê một anh phó nháy ở xă rên chụp mấy pô ảnh làm kỷ niệm. Bữa cơm tiễn tôi, anh có vẻ mặt hơi buồn, vừa dùng đũa tém tém mấy khúc rắn om mặn chát muối trong đĩa, anh vừa nói: Hiện nay tôi đang cố gắng hoàn thành thiên hồi kư thuật lại tất cả những ǵ có liên quan đến thế sự, kể từ khi bước chân vào con đường hoạt động cách mạng cho đến những năm tháng gần đây..Trong hồi kư, tôi sẽ đề cập đến những việc mà từ trước tới nay tôi chưa hề tiết lộ với ai. Ví dụ như bản thảo “Tuyên ngôn Độc lập”, nhưng không kịp, v́ bản chính đă đưa đi in mất rồi. Là Trưởng ban tổ chức ngày lễ, tôi phải phụ trách việc in ấn những tài liệu có liên quan đến vận mệnh đất nước này, nhưng như chú biết đấy hiện nay trong Bảo tàng Hồ Chí Minh cũng như Bảo tàng lịch sử không có bản thảo “ Tuyên Ngôn Độc Lập.” Tôi sợ làm không kịp mất, gần 80 chục tuổi rồi mà lại không có điều kiện làm việc, ban đêm coi như chịu chết, đèn đóm tù mù, đúng là đóm thật. Anh im lặng một lúc lâu, nh́n tôi rồi ngẩng lên hỏi tôi. “ Chú có biết điều tôi lo lắng nhất hiện nay là ǵ không? Không đợi tôi đoán, anh nói luôn: Tôi lo lắng nhất là không biết chết ở đâu. Lúc sống th́ tôi ở nhờ nhà ai chẳng được. Ở đây cũng như ở trên Hà Nội. Nhưng lúc chết th́ người thân mấy cũng làm phiền người ta. Có ai muốn một người không phải ruột rà máu mủ lại nằm chết trong nhà ḿnh? Ngay cả cái chái bếp này cũng vậy, tôi nằm chết phiền đến nhà trường, các thày cô, các cháu học sinh.. Bởi vậy mà hai năm nay, tôi không muốn lên Hà Nội. Ở đây, tại quê hương bản quán, tôi đă chọn sẵn chỗ để nằm chết. Chú ra đây tôi chỉ cho, đứng ở đây cũng nh́n thấy. Tôi theo anh ra, đứng trên cái trụ xi măng cầu ao cá. Gió mùa Đông-Bắc lạnh thấu xương thổi thốc vào mặt hai anh em. Anh chỉ tay về phía một bụi tre gần cuối xóm đơn độc giữa cánh đồng, ngọn tre đang vật vă trong gió buốt.” Đấy, dưới chân bụi tre ấy có một chỗ trũng, nhưng bằng phẳng, phủ đầy lá tre rụng, rất vừa người tôi. Tôi sẽ nằm đó chết để khỏi phiền ai. Tôi đă chọn con đường ngắn nhất để có thể ḅ kịp đến đó, trước khi nhắm mắt xuôi tay.” Trở vào nhà, cả người tôi ớn lạnh, chắc là bị cảm… Tôi dốc hết rượu ra bát, uống ực một hơi chống lạnh. Rượu vào lời ra, tôi cất giọng ngâm to mấy câu thơ của Phùng Cung gửi tôi về tặng anh:
Gót ngọc men về thung cũ
Đôi ḍng kết luận Bạn đọc cần đọc từng câu, từng chữ của Phùng Quán. Mỗi câu, mỗi chữ đều phản ánh tâm tư con người Nguyễn Hữu Đang. Nó nói lên tất cả, nó gián tiếp “chửi cha” chế độ, trù dập con người, phải ty tiện đổi chác để được con rắn nước, con cóc, con nhái mà b́nh thường chỉ cần nghe nói đến đă lợm giọng, muốn nôn mửa huống chi khen ngon và lại c̣n khen lấy khen để là bổ dưỡng. Mỗi lời khen của Nguyễn Hữu Đang là một lời tố cáo gián tiếp một chế độ bất nhân, mất nhân tính. Tuy nhiên, về mặt chính trị khách quan mà nói, các cuộc nổi dậy ở Ba Lan, Hungary, Tiệp Khắc là một sự nổi dậy của quần chúng. Không có sự vùng dậy của quần chúng nhân dân, các cuộc nổi dậy ở Đông Âu chắc chắn đi đến thất bại. Điều đó đau xót cho thấy rằng, phong trào NVGP là một cuộc đối đầu đơn độc giữa nhà cầm quyền và một nhóm trí thức đơn độc mà quần chúng thản nhiên, thờ ơ đứng bên ngoài như một kẻ ngoài cuộc. Sự thật cho thấy, nhà cầm quyền từng bước một cho thấy họ đàn áp thẳng tay mà hai nạn nhân hàng đầu là bà Thụy An vốn không thuộc nhóm NVGP và người cầm đầu là Nguyễn Hữu Đang. Và kể từ đó đến ngày hôm nay 2025 đă không c̣n một cơ hội đứng lên tranh đấu đ̣i tự do dân chủ. Một số cá nhân tranh đấu lẻ loi nhận những án tù trước sự thờ ơ, thản nhiên của trong số hơn 106 triệu người dân như trường hợp Trần Huỳnh Di Thức hiện nay.
Nguyễn Văn Lục
Đọc thêm : http://thuykhue.free.fr/stt/n/NHD-laai.html
|
