Song Nhị

NỬA THẾ KỶ VIỆT NAM

CHƯƠNG X

Đoàn Chiến Mã
Và Hành Trình Lưu Đày Biệt Xứ

Tình Hình Vuột Khỏi Tầm Tay
Cơn Ác Mộng Xa Dần

Buồng số 8 (Quảng Ninh) là một xưởng may đồ gia công. Hàng nhận từ xí nghiệp May Mặc ở Hải Phòng chở về. Bác Lê Hoài Nam, người được giới thiệu là thợ từng may âu phục cho vua Bảo Đại phụ trách kỹ thuật, chuyên trách may sơ mi, quần tây và đồ vét cho cán bộ, tôi “phụ tá” bác Nam coi kỹ thuật hàng may nhận về từ xí nghiệp ở Hải Phòng. Đội Trưởng trông coi Buồng số 8 là Phan Tuấn Anh, Th/Tá CSQG. Hàng may nên hư tốt xấu hay dở là do hai người phụ trách kỹ thuật, vì vậy, bác Nam và tôi được viên quản giáo Th/úy Công an tên là Hạnh “nể nang” hơn. Giữa lúc hàng may chở về tới tấp, công việc làm không xuể, thì tiếng đồn chuyển trại cứ rần rần. Một buổi sáng Quản giáo Hạnh gọi tôi và bác Nam ra ngoài cổng, đứng ở góc sân bãi thường ngày tập họp, hỏi chúng tôi:

- Ai nói với các anh là sắp chuyển trại?

Chúng tôi trả lời khá thành thật:

- Không biết ai nói. Không biết từ đâu, nhưng mọi người cứ tin là chúng tôi sẽ không còn ở đây. Có lẽ qua những sự rục rịch của trại anh em họ nhìn thấy. Có thể đoán trúng, có thể đoán sai. Cán bộ tin hay không tùy. Chúng tôi không có gì phải giấu diếm.

Bác Nam còn mạnh miệng nói thẳng với quản Hạnh:

- Có người còn nói là chúng tôi sẽ về trại Lý Bá Sơ.

Quản Hạnh không có gì tỏ vẻ ngạc nhiên, anh ta cải chính:

- Lý Bá Sơ là tên cũ từ thời Pháp, đã đổi lại tên khác lâu rồi.

- Tên gì cán bộ?

- Trại 5, Thanh Hóa.

Quản giáo Hạnh nói thật cho chúng tôi biết là nội trong tuần lễ sau đó sẽ chuyển trại và yêu cầu chúng tôi hoàn tất mọi thứ còn lại, kịp giao hết số hàng may cho xí nghiệp.

**

10 giờ đêm ngày 4 tháng 8-1978 sau cơn mưa vừa dứt, đèn từ các buồng giam bật sáng, cả trại tù được đánh thức dậy. Quản giáo đến từng buồng ra lệnh thu gọn hành trang để di chuyển. Nhờ biết trước, một số anh em chúng tôi đã khăn gói sẵn sàng. Khung cửa sắt buồng giam lần đầu tiên trong hai năm qua mở rộng, bỏ trống giữa đêm; cánh cửa của lớp tường xây thứ hai cũng mở toang. Hai lớp cửa ấy chỉ rộng chừng vài thước nhưng bỗng nhiên như một khoảng trống thênh thang. Thênh thang như tâm trạng người tù khi biết mình được rời khỏi nơi đây, đang được quay trở ngược về Nam, dù chưa phải là Sài Gòn, chưa phải là giải đất miền Nam thân yêu, ruột thịt. Ít ra, cũng hết rồi cơn ác mộng chờn vờn sẽ còn bị đưa dần lên miệt núi rừng hướng Bắc. Ít ra, cũng đã đến ngày rời khỏi trại tù TD63/QN (Quảng Ninh) nằm sâu hút trong một thung lũng lòng chảo, bốn bề là vách núi dựng, đỉnh núi quanh năm mây phủ dính với trời, chân núi liền với đất qua những lớp mây mù nặng trĩu. Hết rồi tiếng vượn hú, tiếng chim kêu buồn tẻ, lạc lõng đêm đêm.

Tình hình đã vuột khỏi tầm tay của Bắc Bộ Phủ. Những biến chuyển thời cuộc mà đảng Cộng sản VN đã không thể ngờ tới, đã không tiên liệu được khi hất cẳng đàn anh Trung Quốc, ngả theo Liên xô trong mưu đồ thành lập và lãnh đạo liên bang Đông Dương do Liên Xô bật đèn xanh và yểm trợ. Dựa trên đà chiến thắng thôn tính xong miền Nam sau khi xé bỏ hiệp định Paris, Hà Nội toan tính làm ăn lớn. Tình hình Trung Quốc cũng có nhiều biến chuyển khi Chu Ân Lai chết (đầu năm 1976), một tháng sau Mao Trạch Đông. Đặng Tiểu Bình sau khi loại bỏ được Hoa Quốc Phong nắm quyền lãnh đạo đất nước khổng lồ phía Bắc, triệt hạ được nhóm “Tứ Nhân Bang” do Giang Thanh, vợ Mao cầm đầu. Giang Thanh nổi tiếng kể từ khi bà chủ trương và phát động cuộc Cách Mạng Văn Hóa tại Trung Quốc vào năm 1966.

Ở trong nước, người Hoa sau bao đời làm ăn sinh sống an lành bỗng nhiên bị xua đuổi, bị tống xuất, bị tịch thu tài sản, bị đưa đi vùng kinh tế mới.

Ở bên ngoài, ngày 29-6-1978 Trung Quốc cúp toàn bộ viện trợ, hồi hương tất cả nhân viên và đóng cửa sứ quán tại Hà Nội. Tờ Quân Đội Nhân Dân kêu gọi dân chúng sẵn sàng chống lại “chủ nghĩa bành trướng và bá quyền nước lớn”. Câu nói của Hồ Chí Minh: “Trung Quốc và Việt Nam như anh em một nhà, núi liền núi sông liền sông, môi hở răng lạnh” đã đảo ngược thành một thực tế phũ phàng chua chát.

Tình hình vuột khỏi tầm tay, đảng Cộng sản bắt buộc phải gấp rút chuyển hết các trại tù cải tạo ở vùng rừng núi Việt Hoa về các tỉnh phía Nam. Khi quyết định đem hết toàn bộ các viên chức quân cán chính từng là cấp chỉ huy lãnh đạo của chính phủ miền Nam đày lên vùng khỉ ho cò gáy heo hút giáp ranh Trung Quốc, cộng sản Hà Nội rập theo mô thức đã thi hành sau Hiệp định Genève năm 1954, tập trung tất cả những viên chức từng cộng tác với chính phủ Quốc Gia và những thành phần thân Pháp, những thành phần địa chủ, giam giữ đến mười, mươi lăm năm sau, ai còn sống sót được “ân huệ” cho vợ con gia đình lên rừng đoàn tụ, biến toàn bộ các giai cấp đó thành dân rừng rú. Nếu tình hình không có những biến chuyển từ bên ngoài như vậy thì số phận của cả mấy trăm ngàn tù cải tạo miền Nam và gia đình cũng sẽ tàn tạ nơi rừng thiêng núi thẳm ở vùng biên giới Việt Hoa như lớp tù cải tạo miền Bắc sau năm 1954.

Cái may mắn, cái “trúng số thời cơ” của tù cải tạo là ở chỗ đó; là ở chính sách đòi hỏi nhân quyền do Tổng Thống Reagan và chính phủ Mỹ áp lực lên nhà cầm quyền Hà Nội. Một năm trước đó chưa ai có thể nghĩ tới hàng chục ngàn tù cải tạo miền Nam sẽ được rời khỏi những trại tù, cũng là nơi định cư vĩnh viễn của họ mà Hà Nội đã toan tính, đã thực hiện. Chúng tôi phấn khởi trong đau khổ, trong chịu đựng nhục nhằn là ở chỗ đó.

Đêm chuyển trại từ Quảng Ninh, bước qua khỏi ba lớp cửa là một khoảng trời, là sân bãi rộng. Gió rừng Việt Bắc giữa đêm vào tiết trời đầu thu mơn man mát lạnh như chia sẻ với đoàn người bất hạnh một niềm vui và chút ánh sáng lập lòe của tia hy vọng. Đúng như lời của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn: Hy vọng đã vươn lên trong màn đêm trong ưu phiền.... Tưởng như câu hát kia là lời tiên tri hay là tiếng reo lên từ nỗi tuyệt vọng giữa cảnh đời nghiệt ngã.

Vào một đêm mịt mờ tăm tối của mùa đông, người tù đang nằm mòn mỏi, không nhìn thấy lối thoát của cuộc đời, chúng tôi bỗng ngồi bật dậy khi nghe được bài bình luận của Tổng Biên Tập Hoàng Tùng trên đài phát thanh Hà Nội từ một cái loa phát thanh trên cột trụ ngoài hàng rào: Chính quyền Mỹ và bọn phản động nước ngoài đã bịa đặt vu cáo chúng ta đang giam nhốt hàng trăm nghìn người tù chật ních trong các trại cải tạo... Nghe xong bản tin, tất cả ngồi bật dậy, người này hỏi người kia thay nhau lặp lại, nhắc lại lời của Hoàng Tùng, trong người mạch máu rân ran vì sung sướng, vì biết rằng số phận mình không bị bỏ quên, người đời đang quan tâm, đang nhắc nhở, đang ra tay cứu độ.

Lúc đó là khi chúng tôi đã chuyển về ở Phân trại B Lam Sơn, Thanh Hóa cuối năm 1978. Còn đây là lúc chúng tôi đang sửa soạn từ giã trại tù vùng biên giới giáp ranh Trung quốc. Từng đoàn xe vận tải đã đậu chờ sẵn, có lẽ từ chập tối, sau khi tù đã vào buồng. Từng người một lần lượt lên xe. Vừa bước lên, chân chúng tôi dẫm phải một thứ nhầy nhụa, ươn ướt. Mùi hôi thối bốc lên mỗi lúc một nồng nặc, đến muốn ói. Mọi người bịt mũi để mong qua cơn nôn mửa. Tất cả những chiếc xe tải này là xe chở heo. Có lẽ họ vừa đổ heo xuống một nơi nào đó trước khi chạy tới đây để chở tù. Khi tù đã lên đủ số theo danh sách, tấm chắn phía sau xe được kéo lên cài chặt lại, mọi nguời bị ép dồn vào nhau, đứng xếp sát vai nhau như hộp cá mòi. Không ai có thể ngồi, không ai có thể cúi xuống dù chỉ để gãi chỗ ngứa dưới chân. Tất cả như những khúc cây bị dựng thẳng đứng, ép sát, không thể xoay trở, cử động. Trên xe có một công an đi kèm. Tôi nhớ người công an áp tải xe tôi là một cán bộ, tên Vinh từng vào tổ may nhiều lần. Anh này nói với chúng tôi, giọng thành thật:

- “Vì sự hăm dọa của Trung Quốc. Vì an ninh của các anh, chúng tôi phải chuyển các anh tới nơi an toàn hơn để các anh cải tạo. Chúng tôi phải chuyển các anh đi, phải xa các anh chúng tôi tiếc lắm. Thành thật mà nói chúng tôi học hỏi được ở các anh rất nhiều”.

Đoàn xe chạy từ Quảng Ninh lúc nửa đêm mùng 4 tới trại Lam Sơn, Thanh Hóa vào lúc 8 giờ tối ngày 5.8.1978, qua hai lần sang phà ở Vịnh Hạ Long và sông Mã. Suốt quãng đường 24 tiếng đồng hồ ấy xe chạy liên tục, tôi có cảm tưởng như đoàn xe đang bị rượt đuổi. Tù chỉ được đi tiểu bằng một cái xô nhựa, được đưa lên xe, khi có người yêu cầu, nhưng thật là khó khăn vì người đứng nêm chật nghẹt làm sao mà giải quyết được, đành nín đến bế tắc luôn. Suốt gần 24 tiếng đồng hồ ấy cũng không phát thức ăn nước uống. Không ai muốn ăn uống trong hoàn cảnh như vậy, nhưng cơn khát đã khiến nhiều người mệt lã. Khi đoàn xe tới nơi, vừa ngừng lại, tôi thấy một số anh từ trên xe nhảy xuống, chạy ào xuống một cái ao, cúi gập người xuống, uống một hơi cho đã khát. Mấy ngày sau nhìn thấy cái ao, tôi rùng mình, lo lắng thay cho những người đêm hôm trước đã giải quyết cơn khát bằng nước của cái ao trâu tắm đen ngòm kia. Chỉ nhìn thấy cũng đủ lợm giọng, buồn nôn.


Lý Bá Sơ Danh Bất Hư Truyền

Trại Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa, thuộc huyện Thiệu Hóa. Thiệu Hóa là tên mới đặt sau khi sát nhập hai huyện Hoàng Hóa và Thiệu Yên làm một. Trại Lam Sơn theo lời kể của những người lớn tuổi, có từ thời Pháp thuộc, do một người tên là Lý Bá Sơ thành lập. Trại này nổi tiếng những ai bị đưa tới đó, có ngày đi mà không có ngày về. Hồi còn nhỏ, tôi thường nghe bố tôi với những người cùng thời nhắc đến tên mấy nhà tù khét tiếng như Lý Bá Sơ, Đầm Đùn, Ban Mê Thuột, và trại Đưng ở Hà Tĩnh. Trại Đưng, những người lớn tuổi thời Việt Minh cho biết nơi đó rừng thiêng nước độc. Nước khe suối độc đến nỗi chỉ lội qua là lông chân rụng hết. Ai tới đó cũng chỉ vài tuần lễ sau là bị sốt rét, da vàng như nghệ và chỉ trong ít lâu là chết.

Lam Sơn có ba phân trại. Trại chính là trại A. Trại A cùng với phân trại B được xây dựng từ lâu, trại C mới xây sau. Trại B gồm những dãy nhà giam lợp lá, vách che bằng đất nhồi rơm. Quanh trại có hai vòng rào, vòng trong bằng giây kẽm gai, vòng ngoài là những bụi tre trồng sát khít nhau, nhánh, gai chằng chịt. Trại C, có các dãy nhà giam xây bằng xi măng, lợp ngói, cửa sắt kiên cố.

Bí danh của trại Lam Sơn là 50A TD63/05. Đoàn xe từ Quảng Ninh về tới Lam Sơn, trên 100 người tù cao tuổi được chở tới phân trại A, số còn lại “đóng quân” tại Phân trại B. Tâm trạng phơi phới về cuộc “đổi dời”, hy vọng đời tù sẽ khấm khá hơn ở một địa điểm mới, đến đây như chút hơi khói mong manh vừa chợt tắt. Mỗi toán tù được dẫn về các dãy nhà giam với tiếng la lối, nạt nộ, hằn học của đám công an.

Buồng giam là những dãy nhà chiều dài trên vài chục thước, thông suốt từ đầu tới cuối, sâu hút, không có cửa hậu, chỉ có cửa vào như một địa đạo. Mái lợp tranh, vách đất, nền đất đắp cao khoảng chừng nửa thước thành hai dãy sát hai bên vách, chừa lại một lối đi ở giữa.

Trời tháng Tám, sau vài cơn mưa nhỏ, cái nắng nhiệt đới oi nồng làm bốc lên mùi ẩm mốc, hôi hám, ngột ngạt. Qua cung cách “tiếp đón” buổi đầu và nhìn thấy cơ ngơi nơi ăn chốn ở như thế, mọi người cảm thấy đời tù bắt đầu khốn nạn.

Phân trại này không có phòng ăn, chỉ có một hội trường chứa được khoảng ba, bốn trăm người. Cái nhà này cũng lợp lá, nền đá ong, lát đất sét. Vách bằng đất phết nhồi rơm, thưng đến ngang lưng quần. Phía trên là một lớp chấn song bằng gỗ thanh. Khu nhà tù này, ngoài cái chắc chắn, kiên cố của hai lớp hàng rào, còn lại tất cả trông bệ rạc, tàn tệ hơn bất cứ sự tàn tệ, nhớp nhúa nào khác.

Thời gian đầu, cơm do tù hình sự nấu gánh từ nhà bếp vào trại cho mỗi buồng. Mỗi buồng, mỗi dãy tìm lấy một chỗ nào khô ráo, tương đối sạch sẽ hơn để mọi người bày chén bát ra chỗ đó. Người chia phần cơm luân phiên phụ trách mỗi ngày. Gặp ngày vừa mới mưa xong, chén bát bày ra giữa bãi đất, khi nhận phần ăn, mọi người không ai bảo ai đều chùi đít chén vào quần áo trước khi bâng lên múc ăn. Có thời gian được Ban Giám thị cho chia cơm và ngồi ăn trong nền đất của hội trường. Hội trường có mái lợp nhưng mùa mưa vẫn bị ẩm ướt, đất đỏ do giày dép mang vào trông không khác lối trâu đi. Mùa nắng bụi mù trời. Khi gặp cơn gió, bụi phủ đầy thức ăn. Thức ăn là bo bo, là khoai mì củ, là sắn khô nấu lên, là cơm, với mỗi bữa có khi mỗi nguời được chia hai thìa cà phê nước mắm sống, có khi là loại nước-mắm-nêm đen như cà phê đậm, có khi vài gắp rau hòa trong nửa ca nước muối.

Bữa ăn của tù “thanh đạm” lắm nhưng vẫn có những người không bỏ được cái thói “phong lưu”. Vẫn có cái bàn ăn bằng mấy miếng ván mục lượm được đâu đó đem về đóng lại, vuông vức năm, sáu mươi phân, chiều cao cỡ bàn sa-lông, ba bốn người chụm vào nhau, ăn thì ít nhưng nói chuyện thì nhiều.

Tôi không bao giờ quên được và tôi tin rằng những người có mặt tại hội trường phân trại B buổi trưa hôm đó hãy còn nhớ: Trật Tự trại, là một tù cải tạo, Nguyễn Văn M. nguyên Thiếu Tá, Trưởng Phòng Ngoại Kiều Bộ TL/CSQG đã đá văng cả chén cơm canh của một người tù, chỉ vì anh này lấy cái rổ thưa, được đan sơ sài bằng tre để đựng loại đá xanh do tù sản xuất, đặt úp xuống làm thành cái mâm để chén cơm canh vì nền nhà lấm bùn đất, ướt át. N.V. M. đã nổi nóng, hoặc vì tự ái trước thái độ bất tuân, thách thức, hoặc để tỏ quyền uy nên đã hành động mất nhân tính trước mặt nhiều người, sau hai lần anh lên tiếng cảnh cáo không được xử dụng đồ của trại. Tôi ngồi gần, chứng kiến tận mắt và hằn sâu vào ký ức khó nguôi quên. Rất tiếc tôi không nhớ tên nhưng tôi còn hình dung được dáng dấp, diện mạo của người tù bị đá văng chén cơm hôm ấy. Ông này dân Hố Nai, làm việc tại PĐU/TƯTB.

Chúng tôi ở Phân trại B chỉ trong thời gian hơn năm tháng, từ ngày 5-8 đến cuối tháng 12-1978 nhưng đây là thời gian xẩy ra nhiều sự kiện rất bất thường khiến đưa đến việc phân tán tù và chuyển trại. Như nhiều trại tù khác, Phân trại B cũng chia làm hai khu. Khu A giam tù Chính trị từ Cẩm Phả chuyển về và khu B nhốt tù hình sự. Các dãy nhà giam xây cùng một kiểu, mái lá vách đất, nền đất, chỗ nằm là bục cao có tráng xi măng. Hai khu A và B cách ngăn bằng một hội trường và một khu sân bãi để mỗi ngày sắp hàng điểm danh khi lao động đi, về. Nhà bếp nằm ngoài vòng rào nhà tù. Cả trại có hai cái giếng, sau khi tù cải tạo chuyển về đào thêm một giếng thứ ba. Khí hậu vùng này khắc nghiệt, mùa Hè nóng như lửa, lại chịu thêm ngọn gió Lào khiến toàn thân như đang bị một đàn kiến bu đầy cắn xé. Mùa Đông gió rừng khô hanh, lạnh như cắt.

Chúng tôi đến đó vào mùa Thu, tiết trời tháng Tám dễ chịu, lại có những trận bão liên tiếp nên được nghỉ lao động. Thời tiết chuyển dần vào đông, bầu trời ảm đạm, cây lá úa vàng, trơ trụi, ngõ lối bùn lầy, những mái nhà tranh như sụp xuống, tối tăm, ẩm thấp trông càng thê lương hơn. Bên khu hình sự cứ mấy ngày lại thấy khiêng một cái hòm ra khỏi cổng. Đi chôn tù chỉ có ba, bốn người là đủ. Hai người khiêng hòm, một người vác cuốc xẻng và một công an đi theo. Người tù nào được chỉ định khiêng hòm đi chôn bạn tù rất lấy làm phấn khởi. Phấn khởi không vì tình cảm dành cho người bạn tù xấu số, cũng không vì muốn được ra ngoài hưởng giây phút tự do; hoặc để thở hớp khí trời tươi mát, mà chỉ vì cái trứng gà luộc và chén cơm “cúng linh” đặt trên nắp hòm. Khi hòm vừa khiêng ra đặt lên miệng huyệt, hai người tù vừa buông tay là vội chụp lấy chén cơm và cái trứng, người nào nhanh tay chụp được trước thì được dành phần hơn khi chia cho hai người kia.

Hòm không phải là cái áo quan dành cho người quá cố, mà là một dụng cụ như tất cả những dụng cụ khác; như cái xẻng, cái cuốc dùng cho việc mai táng. Cái xẻng, cái cuốc đào xong huyệt không phải là vứt đi. Cái hòm cũng không phải chôn theo người chết. Đáy hòm là một miếng ván rời có thể kéo ra đẩy vào như cái nắp hộp. Khi hòm đã đặt lên miệng huyệt, chỉ cần cầm miếng ván kéo bung ra là xác rơi xuống. Lấp đất xong, lại khiêng hòm về để dùng cho người kế tiếp. Tôi không được chứng kiến, những tù hình sự sau khi đi chôn bạn tù về kể cho chúng tôi nghe như vậy.

Với xã hội văn minh, khi nhìn vào hiện tượng đó, người ta cảm thấy kinh khiếp lắm, nhưng nhân loại đã từng chứng kiến hàng trăm, thậm chí hàng ngàn mồ chôn tập thể từ thời Đức Quốc Xã, đến dưới các chế độ độc tài, cộng sản như mồ chôn tập thể tại Huế hồi Tết năm Mậu Thân, hoặc tại Bosnia cuối thập niên 90 và mới đây tại Iraq, dưới thời Saddam Hussein.

Người tù cải tạo bắt đầu cảm thấy bất an. Nơi ăn ở lụp xụp dơ bẩn, lao động nặng nhọc trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Khẩu phần ăn so với trại Quảng Ninh bị cắt giảm đến gần phân nửa. Hàng ngày ít khi được ăn cơm, thường là khoai mì, được quy định “bốn sắn một gạo” nghĩa là nếu ăn khoai mì thì nhiều gấp bốn lần ăn cơm. Tuy nhiên, trên thực tế mỗi người chỉ được chia bốn năm mẩu sắn, lớn cỡ ngón chân cái. Món ăn mặn là nước muối, nước-mắm-nêm đen đục, lỏng bỏng, sặc mùi tanh. Một thời gian dài ăn bo bo, nhưng cũng chỉ mỗi người được chia lưng chén. Nhiều lần bo bo chưa chín nhai cả một hai tiếng đồng hồ mỏi cả hàm, nhưng cái dạ dày vẫn từ chối hấp thụ cho cơ thể, tiêu hóa toàn bộ ra ngoài. Thêm vào đó là thái độ hằn học, phách lối của đám công an gác tù, tạo nên một tình hình căng thẳng giữa hai phía: tù và công an.
 

Tôi Đi Giữa Đoàn Tù Vác Đá

Công việc lao động đầu tiên của chúng tôi khi về tới Thanh Hóa là vác đá. Ở Quảng Ninh chúng tôi đã từng được ngồi đập đá trong phạm vi sân nhà giam. Đó là cơ hội để chúng tôi chụm đầu vào nhau tâm sự nhỏ to.

Tôi nhớ thời xưa khi hăm dọa bỏ tù ai, thay vì nói tao bỏ tù mày thì nói “tao sẽ cho mày đi đập đá”. Câu thành ngữ ấy tôi được nghe từ hồi còn nhỏ, không ngờ rồi chính mình, mới ngoài 30, chưa tới tuổi “bất nhi hoặc”, còn ở thời phơi phới ăn nên làm ra ấy, đã phải nếm mùi đập đá, vác đá. Bài thơ Tôi Đi Giữa Đoàn Tù Vác Đá đã được nữ nghệ sĩ Bích Ty lấy đâu đó trên báo đem vào CD thơ Người Mẹ Da Vàng, là khúc tâm sự mô tả cảnh thực sống động của đoàn tù vác đá tại Phân trại B Lam Sơn, Thanh Hóa, trong đoàn người ấy có tôi, tác giả bài thơ.

Vào những ngày đáng nhớ ấy, bầu trời xám xịt, sương mù lãng đãng xuống thấp, đoàn người nối đuôi nhau đi trong hơi lạnh, mỗi người một khối đá nặng trên vai. Đá được lấy ở một chỗ từ bên kia chân núi, đoàn tù vác đá, đi gần giáp vòng quanh ngọn núi tới phía bên này, gom đá về một chỗ. Sau vài vòng đi tới trở lui, mồ hôi ran rỉ, mặc dù trời đã vào đông. Có người cởi lớp áo ngoài, có người lấy chiếc khăn rằn, biểu tượng của miền Nam xếp lại lót lên vai kê tảng đá để khỏi đau, khỏi bị trầy da. Sau hai ba vòng đi tới, đi lui vai tôi rướm máu. Tôi cảm thấy đau vai thì ít mà đau xót tự cõi lòng thì nhiều.

Tôi nhìn đoàn người lờ mờ trong sương mù buổi sáng từ đầu tới cuối, rồi chợt liên tưởng đến những đoạn phim đoàn nô lệ thời Trung cổ mà tôi đã được xem ngày nào thời còn đi học. Công việc lao động như thế, ngoại cảnh như thế, nội tâm người tù như thế đã đưa tới một tình trạng đầy bất an và bất trắc.

Từ các dãy nhà giam bắt đầu có những “hoạt động” chống đối ngấm ngầm, thể hiện dưới nhiều hình thức. Việc trước tiên là thái độ tiêu cực, bất hợp tác, lãng công bằng cách khai bệnh tập thể. Lúc đầu mỗi đội 70 người có khoảng vài chục người ra sân sắp hàng xuất trại đi làm. Những người đi làm, thấy những người ở nhà vẫn phây phây, lại bị anh em nhìn bằng con mắt không thiện cảm nên càng về sau, mỗi đội chỉ còn năm bảy người hay nhiều lắm hơn chục người ra sân, còn nữa nằm trùm chăn bất động.

Đến thời hạn tam cá nguyệt, các tổ đội được chỉ thị họp kiểm điểm về các mặt tư tưởng, lao động, học tập. Sau “khóa họp” đó tù phải ngồi viết bản “thu hoạch”. Theo quy định thông lệ tù tự nêu lên những ưu khuyết điểm, những vi phạm, những thành tích. Rồi sau hết là viết lời cam kết phát huy ưu điểm, khắc phục nhược điểm, bày tỏ “tin tưởng vào chính sách của đảng và nhà nước, an tâm cải tạo, lao động sản xuất vượt chỉ tiêu...”

Nhưng lần đầu tiên toàn bộ tù cải tạo phân trại B thay vì viết kiểm điểm, thu hoạch, lại đồng loạt viết kiến nghị lên án chế độ lao tù và đòi hỏi cải thiện đời sống tù nhân. Dĩ nhiên là mỗi dãy nhà, mỗi tổ, đội vẫn có những người “ngoan ngoãn” vâng lời Ban Giám thị, viết tờ thu hoạch rất ăn ý với chính sách của “đảng và nhà nước”. Nội dung kiến nghị, chúng tôi rỉ tai và đồng ý trước với nhau cùng nêu lên những điểm như sau:

- Thứ nhất: Chúng tôi được tuyên án tập trung cải tạo ba năm, mà nay đã hơn ba năm rồi vẫn chưa được thả và chưa biết lúc nào thì được về với gia đình. Sức khỏe ngày càng suy yếu, làm cho chúng tôi lo lắng.

- Thứ hai: Điều kiện ăn ở quá tồi tệ. Chỗ nằm ẩm thấp, hằng đêm rệp kéo lên từng đàn, đầy trong chăn chiếu và quần áo. Yêu cầu trại cho xịt rệp tất cả các dãy nhà.

- Thứ ba: Mức ăn ngày càng bị giảm thiểu, không còn đủ tiêu chuẩn cho một người bình thường không phải làm việc, có thể sống được, nhưng đây lại cho những người ốm đau, mất sức hưởng mức ăn đó mà phải lao động nặng nhọc.

- Thứ tư: Yêu cầu công khai hóa tài chánh theo tiêu chuẩn Bộ Nội Vụ cấp cho mỗi đầu người và mỗi tuần lễ phải công bố một lần.

- Thứ năm: Yêu cầu cho được nghe đài, được đọc báo Nhân Dân và Quân Đội Nhân Dân.

- Thứ sáu: Yêu cầu được gửi và nhận thư gia đình mỗi tháng một lần như nội quy đã phổ biến.

- Thứ bảy: Mỗi người nêu thêm ý kiến, nguyện vọng riêng.

Mỗi người viết theo cách riêng của mình nhưng yêu cầu làm thế nào để thể hiện được nhận định chung của tập thể.

Khi những tờ “thu hoạch” ấy được tổ trưởng, đội trưởng gom lại nộp cho cán bộ quản giáo, thật là một cú bất ngờ, trước hết làm cho đám quản giáo rồi đến ban giám thị choáng váng. Buổi chiều hôm ấy thay vì đi lao động, quản giáo vào họp từng đội giải thích đường lối chính sách, cho mọi người được phát biểu (để nắm tình hình và tìm đối tượng). Trong buổi họp kiểm điểm ấy, riêng ở đội tôi sau khi quản giáo dài dòng về những giải thích, phân bua, vuốt ve và hăm dọa, có vài người lên tiếng, trong số đó có anh Phan Thanh Việt, Nghị Viên tỉnh Quảng Nam. Phát biểu của anh Việt gần như là đúc kết những nhận định và đòi hỏi của tù mà anh em chúng tôi đã trao đổi với nhau từ trước. Tiếp sau anh Việt, tôi giơ tay xin nói, nêu lên những nội dung tương tự trong bản thu hoạch mà tôi đã viết. Tôi cố ý tránh đả kích chế độ. Kinh nghiệm từ hồi còn ở khu Tư trước năm 1955, người nào đụng đến chế độ và lãnh tụ là có thể mất mạng, làm tôi e dè. Tôi phát biểu:

“Chúng tôi không chống đảng và nhà nước, nhưng chính sách đảng và nhà nước đưa ra không được thi hành đúng. Chúng tôi được kêu án ba năm, nhưng thực sự không biết ngày về. Chỗ ở dành cho chúng tôi quá tồi tệ. Khẩu phần ăn bị cắt xén, chúng tôi không tin cán bộ cách mạng ăn cắp cơm tù. Chúng tôi mất liên lạc với gia đình, không có thư từ như nội quy ấn định mỗi tháng một lần nên thực sự khó mà an tâm cải tạo. Chúng tôi mong Ban giám thị xem xét nguyện vọng của chúng tôi”.

Buổi học tập kiểm điểm kết thúc sau ba tiếng đồng hồ. Anh em tù hả hê, đã được xì bớt những ấm ức chất chứa từ bao lâu nay. Một người bạn tù, anh Lê Văn Tr. hiện ở Houston vừa ra khỏi buồng họp, lại gần tôi nói nhỏ: -“Ta không nói được, ta cảm ơn mi đã nói thay ta và các anh em khác”. Từ Long Thành chúng tôi đã gần gũi hiểu nhau và thân tình, tri kỷ cho đến nay.

Chúng tôi coi đây là một biến cố trong một loạt biến cố khác diễn ra sau đó. Tình hình đã âm ỉ ngay từ sau khi bước xuống xe đến trại này. Nhiều hiện tượng tiêu cực mà tù từng chứng tỏ bằng lời nói và hành động. Khoảng hai tháng sau, một buổi sáng thức dậy trên một số cửa buồng giam đã dán một tờ giấy học trò, ghi bằng chữ in: CHÚNG TÔI ĐÒI HỎI ĐƯỢC ĐỐI XỬ THEO QUY CHẾ TÙ CHÍNH TRỊ VÀ ĐƯỢC TÔN TRỌNG NHÂN QUYỀN. Dưới tiêu đề ấy là một số điều được liệt kê ra. Đây là một loại truyền đơn viết tay. Người viết đã nhại một nét chữ khác hẳn với nét chữ của mình nên công an đã không tìm được thủ phạm. Mấy tuần lễ sau tôi được biết người viết những tờ “truyền đơn” ấy là Lê Thiên Sơn. Anh đã qua đời tại Sài Gòn năm 1989.
 

Vong Thân Và Phản Bội

Khi hoàn cảnh ngày càng khó khăn, ví như bóng tối đồng lõa với tội ác, một số trong đoàn tù bắt đầu ló mặt phản bội tập thể. Nguyên nhân của hành động bán rẻ lương tri và nhân phẩm của những người tù ấy là do bản chất ích kỷ và hèn nhát. Động lực thúc đẩy họ làm ăng-ten, công khai hợp tác đắc lực với cai tù, với Ban Giám thị, nhận làm Ban Thi Đua, Trật Tự, Đội Trưởng là vì nông nổi tin tưởng được cộng sản trả công, cho về sớm, được hưởng một số ưu đãi khẩu phần ăn và để tránh lao động nặng nhọc như mọi người. Con số những kẻ vong thân này không nhiều nhưng đối với tập thể tù cải tạo thì đây là một nỗi đau tinh thần, một nỗi ô nhục, làm tổn thương niềm tự hào và danh dự của người chiến sĩ Quốc gia. Nhiều người từng khốn đốn vì đám này.

Nạn nhân của đám ăng-ten ấy cũng không phải là ít. Sự tổn hại mà nhiều gia đình nạn nhân phải hứng chịu không phải là nhỏ. Nhiều người chết trong tù vì bị chính đám trật tự tay sai đánh đập hành hạ như trường hợp Dân Biểu Đặng Văn Tiếp ở trại Thanh Cẩm; hoặc như cái chết của Lê Quảng Lạc ở trại Lam Sơn mà tôi là người đã được nạn nhân nói lại lời trăn trối. Lê Quảng Lạc chết vì chính sự tiếp tay của những kẻ tay sai, của những người phản bội cùng hàng ngũ với anh. Tôi tin rằng còn nhiều lắm những nạn nhân ở nhiều trại khác không được nói ra, điển hình như vụ Bùi Đình Thi để được dư luận biết tới.

Trở lại tình hình ở phân trại B, trước sự thật đám ăng- ten, tay sai cai tù ló mặt, một nhóm hành động kín gồm mấy anh em tâm huyết (Lê Thiên Sơn, Nguyễn Thành Tr., Lê Văn Tr., Ngô Văn Th.) họp bàn với nhau phải có biện pháp với bọn họ. Lúc đầu nhóm bàn nhau giao cho một vài anh ra giếng lấy cớ hắt nước vào “ăng ten”, tự làm ướt bản thân rồi xông vào vừa đánh vừa nói lời cảnh cáo. Một anh đứng bên cạnh hỗ trợ khi cần sẽ tiếp tay. Nếu nội vụ được đưa lên Ban Giám thị thì khai là hai bên gây gổ vì làm ướt nhau. Biện pháp này chỉ xẩy ra một lần. Tay ăng-ten nín thinh không dám báo cáo, nhưng nhóm nhận thấy không ổn vì có thể cả hai đều bị cùm và cuối cùng thì ăng-ten thế nào cũng khai báo và được cho ra khỏi xà lim trước. Do đó nhóm bàn lại cách khác.

Trong nhóm, có người sẵn sàng ra tay hành động; có người lại chỉ có khả năng vạch kế hoạch, chứ không dám làm. Khi họp nhau chúng tôi giao cho ba người cùng làm một việc. Nếu một người khi thấy công việc được giao đã xong rồi thì rút lui và không cần biết ai đã ra tay. Nhờ đó trong ba người không ai biết ai đã ra tay trước.

Đối tượng thứ hai là Th/tá CSQG Phan Tuấn A. sau một đêm thức dậy thấy cái túi xách “marin” đựng đầy quần áo tốt mang theo đã bị một lưỡi dao cạo râu nào đó rạch dọc, rạch ngang mấy đường, cắt đứt cả quần áo bên trong. Một người khác là “Đạt Râu” ngủ dậy thấy một con nhái chết nằm trong cái loong Guizgot đựng nước uống. Về nhân vật này có đặc điểm là khuôn mặt hao hao giống “bác”, nên “lão” để bộ râu dài cho thêm giống. Lão lúc ấy cỡ tuổi trên năm mươi nhưng làm ra bộ đạo mạo và là một tay đội trưởng đắc lực trong vai trò phụ tá quản giáo. Mặc dù có những phản ứng quyết liệt như vậy của anh em, nhưng đám ăng ten, đội trưởng cai tù này hình như đã chấp nhận thái độ “dấn thân khuyển mã” nên tỏ ra bất chấp, ngày một lún sâu vào tội lỗi.

Ở mỗi giai đoạn khó khăn lại có một hai kẻ xuất đầu lộ diện công khai tách khỏi tập thể, đứng về phía cai tù. Tình trạng sinh hoạt ngày càng căng thẳng, nguyên nhân theo tôi một phần do nơi giam giữ, chỗ ăn nằm quá xập xệ dơ bẩn; phần khác, tác động mạnh nhất là do thái độ của đám công an. Họ đã quen thói hống hách, coi thường, hành hạ đánh đập, làm nhục đám tù hình sự. Họ không được học tập trước về cung cách, thái độ cư xử với tù chính trị, với tù cải tạo miền Nam. Họ không nhận thức được hai loại “tội phạm” này hoàn toàn khác biệt. Người gác tù không thể chỉ dùng mệnh lệnh, và roi đòn để cảm hóa con người. Làm sao để chúng tôi không phản ứng trước hành động rất vô kỷ luật của chính người gác tù như trường hợp sau đây.

Một buổi chiều chủ nhật, tại một dãy nhà giam, một bạn tù, anh Nguyễn Ngọc Nghĩa kê ba cục đá, chụm mấy que củi nấu một lon nước sôi. Người công an ngồi trên vọng gác thay vì bảo tắt bếp không cho đun nấu thì lại nói vọng xuống những lời la lối hạ cấp, anh Nghĩa không trả lời. Người gác tù liền bắn một phát súng thị uy viên đạn cắm cách chỗ anh Nghĩa ngồi không đầy nửa thước.

Biến cố đó mở đầu cho giai đoạn đấu tranh công khai bùng nổ khi cả Phân trại B được cấp một bữa ăn trưa bằng củ khoai mì luộc không lột vỏ. Hôm đó, ngay sau khi nhà bếp gánh khoai mì tới, nhóm anh em từng gặp nhau, họp chớp nhoáng đồng ý với nhau cần có phản ứng và quyết định ngưng chia phần ăn. Mỗi người đi tới mỗi buồng, mỗi dãy thông báo cho anh em “nồng cốt” báo cho tất cả không ăn trưa và yêu cầu Ban Giám thị giải quyết. Tất cả mọi người đều đồng lòng nhịn ăn để yêu sách. Ăng-ten, đội trưởng cai tù đành im lặng vì tất cả mọi người đã một lòng. Có một chi tiết tôi không quên và tôi muốn nhắc lại. Trong khi gặp vài ba anh em thông báo nhịn ăn trưa, tôi vào trong nhà chạy từ đầu dãy tới cuối dãy yêu cầu ngưng việc chia sắn. Tôi dừng lại chỗ nằm của một ông Đ/tá nói với ông:

- Nhờ anh nói chuyền với anh em trong kia là không chia phần ăn trưa nay.

Ông Đ/tá huơ tay – "Không, không, anh nói với người khác. Tôi không biết." Rồi ông kéo chiếc chiếu quấn tròn nằm im như con sâu trong tổ. Nhiều anh em chúng tôi không ngờ, trừ một số rất ít, mọi người còn lại một lòng một dạ đưa đến kết quả toàn diện như vậy.

Cũng như ngoài xã hội, trong tù có ba thành phần rõ rệt: - Thành phần tích cực, dấn thân, chấp nhận hậu quả để công khai bày tỏ thái độ qua các hình thức đòi hỏi, đấu tranh. - Thành phần tiêu cực là những người tách rời khỏi tập thể, khỏi cộng đồng tù chính trị, đứng về phía quyền lực và bạo lực để khống chế, hãm hại anh em đồng đội. Thành phần đông đảo là khối đa số thầm lặng. Tuy thầm lặng, không trực tiếp tham gia các hành động bày tỏ công khai, không lên tiếng đối kháng, nhưng không bao giờ họ hùa theo hay cảm tình với đám ăng ten, thi đua, trật tự... Họ lại là thành phần ngấm ngầm tán dương, yểm trợ và nể trọng những người dám đứng mũi chịu sào trước những bất công áp bức của bọn cai tù.

Sau một giờ chiều hôm ấy, anh em yêu cầu các đội trưởng thông báo cho cán bộ quản giáo và Ban Giám thị giải quyết. Sắn vẫn để nguyên ở đó và mọi người vẫn nằm chờ đợi. Tất nhiên là ai cũng đói, cái đói kinh niên, cái đói tàn hại đến cả thể chất lẫn tinh thần, nhưng không một người nào tỏ ra nao núng. Đến 7 giờ tối ban Giám thị vào từng dãy nhà, tập họp tù lại để giải thích. Ông trại trưởng tên là Quế. Thường tù phải gọi là Ban Quế. Trước hết ban Quế đổ tội cho đám nhà bếp hình sự làm việc tắc trách chứ không phải do chủ trương của Ban Giám thị và hứa sẽ chấm dứt việc cho ăn khoai mì không bóc vỏ. Trên thực tế, đội nhà bếp cũng có một công an quản giáo, và không một người đội trưởng nào được làm khác lệnh của quản giáo. Quản giáo đội nhà bếp có nhiệm vụ kiểm tra thức ăn trước khi cho gánh xuống các buồng giam.

Điều thứ hai Ban Quế khiển trách tù đã hành động vô tổ chức, như là thứ “không có học thức”. Điều thứ ba ông “yêu cầu ai có ý kiến gì nêu lên để Ban Giám thị giải quyết chứ không được hành động như vừa rồi”. Có người đặt vấn đề về nơi ở, về lao động. Về mức ăn đã được thông báo là bốn sắn một gạo, trong khi sắn hay gạo cũng chừng ấy. Câu trả lời của Ban Quế khiến mọi người phải nhắc lại câu nói của Tổng thống Thiệu. “Đừng nghe những gì CS nói...” Ông Quế nói như đinh đóng cột, không một chút lật lọng nào: Nói bốn sắn một gạo là đúng rồi. Nhưng bốn sắn là sắn khi vừa nhổ lên gồm cả vỏ, cuống, rễ và đất còn bám theo!

Lần tuyệt thực nhịn ăn này đã làm cho số đông anh em tù lên tinh thần để tiếp tục có những đòi hỏi khác hợp tình hợp lý, không nhằm sách động hoặc cố ý chống đối vô cớ.

Đòi hỏi tiếp theo là xin Ban Giám thị phải công khai hóa tài chánh chi thu theo ấn định cấp phát mà mỗi người tù được hưởng. Kèm theo biện pháp cho đại diện khối tù đến kiểm tra nhà bếp mỗi ngày – kiểm tra thức ăn có bị lấy cắp bớt không? Nước uống có được đun sôi không? Cả hai đòi hỏi này đều được đáp ứng. Mỗi ngày có hai người được các dãy nhà luân phiên đề cử, được nghỉ lao động, ra nhà bếp làm công việc kiểm tra tại chỗ. Tình trạng có chút khả quan, nhưng không có gì khá hơn. Đói vẫn đói, thiếu vẫn thiếu, bệnh tật vẫn bệnh tật. Cái chết vẫn lấp lửng đâu đó phía trước. Biết đâu, về lâu về dài, sau tù hình sự sẽ đến tù chính trị, lần lượt thay nhau chung cái hòm không đáy kia. Cuộc đấu tranh giành sự sống do đó vẫn tiếp tục bằng hình thức này hay hình thức khác.

Về phía Ban Giám thị, họ ra sức tìm cho ra bằng được những “phần tử” mà họ cho là cầm đầu chống đối, sách động. Những người được nhắm tới là những ai thường có biểu hiện tiêu cực “chây lười lao động”, hoặc những người do ăng-ten báo cáo có tư tưởng chống đối.

Tình trạng gay cấn giữa đôi bên không những không nhẹ bớt mà ngày càng trầm trọng thêm. Việc chống đối lao động trở thành mục tiêu công khai khi tình trạng sức khỏe ngày một sa sút. Trước tình hình đó ban Giám thị tập họp toàn thể tù cải tạo tại hội trường để lại giải thích, lại vuốt ve, lại hăm dọa. Trước đó Ban Giám Thị đưa ra biện pháp cấp phiếu quà. Mỗi phiếu nhận quà không được quá 5kg. Nguyên tắc người nào không vi phạm và đi lao động đều được phát mỗi tháng một phiếu để gửi về cho gia đình. Trên thực tế đã hơn ba tháng không ai được phát một phiếu nào.

Trước khi tập họp tại hội trường mọi người đồng ý với nhau là tẩy chay vụ phiếu quà để không bị Ban Giám thị dùng phiếu quà làm mồi nhử, làm áp lực. Nhưng rồi tại hội trường có hai người xé rào: Ông B. Ngh. Giám đốc Nha Nghi Lễ Phủ Thủ Tướng đứng lên bày tỏ lòng cảm ơn đến ban Giám thị, nguyện tin tưởng và an tâm cải tạo. Xin Ban Giám thị cho được nhận thư và quà gia đình mỗi tháng. Có tiếng từ trong đám tù ngồi dưới la lớn: Quỳ xuống! Quỳ xuống! từ đó ông này có hỗn danh Bửu Quỳ. Người thứ hai là Đ/tá cựu tỉnh trưởng Vĩnh Bình, đứng dậy trong tư thế nặng nề mệt nhọc xin Ban giám thị cho được nhận phiếu quà mỗi tháng và thay vì phiếu quà quy định 5kg xin tăng lên 10 hay15 kg để trại viên bồi dưỡng đủ sức lao động. Ông Đ/tá này đang trong tình trạng bị phù thủng nặng, nhiều người tỏ ra ái ngại và lo lắng cho ông, nên dù rất khó chịu, cũng thông cảm trường hợp xé rào đó.
 

Tiến Vào Kamphuchea
Chuyển Trại, Phân Tán Tù

Để phá vỡ tình trạng cù cưa căng thẳng ấy, sáng sớm ngày 7.1.1979 toàn thể tù được phân tán đi các trại khác. Khoảng 100 người cao tuổi hơn được chuyển sang Phân trại A, số còn lại sang trại C. Ba trại A, B, C nằm ở vị trí đỉnh của một tam giác, cách nhau không xa lắm, có thể đi bộ được. Vì thiếu phương tiện nên số tù chuyển đi C phải tự khuân vác đồ đạc và đi bộ hết cả quãng đường. Đây là một trường hợp trái với nguyên tắc an ninh khi di chuyển tù nhân. Nhưng vì không có phương tiện, bất khả kháng, đành chịu!

Phải chăng do một sự tình cờ của định mệnh lịch sử để có một ngày trong đời không ai có thể quên. Ngày 7 tháng 1-1979 vào lúc 5 giờ sáng Hà Nội cho lệnh động binh với 100 ngàn quân ồ ạt vượt biên giới Tây Nam, tiến vào Kampuchea lật đổ chế độ Khmer Đỏ của Pol Pôt. Hơn hai tiếng đồng hồ sau đó, vào lúc 8 giờ sáng, trên 700 tù cải tạo tại Phân trại B, Lam Sơn, Thanh Hóa được lệnh chuyển trại, phân tán bằng đường bộ, lội qua đường mòn và các thửa ruộng. Một số ít đi về hướng phân trại A, số đông còn lại đến phân trại C. Đoàn tù kẻ mang, người vác, áo lạnh, mũ trùm đầu bước đi rời rạc, nặng nề kéo dài đến hơn cây số. Đi cuối đoàn nhìn ra phía trước, tôi có cảm tưởng như đám bộ lạc Eskimo đang di chuyển trên cánh đồng tuyết. Mỗi đòan đi cách nhau một khoảng chừng năm trăm thước, có công an súng dài, súng ngắn đi kèm hộ tống. Súng dài là loại công an gác tù, súng ngắn K54 là quản giáo. Đến gần trưa cuộc “chuyển quân” hoàn tất. Bảy trăm tù được biên chế theo tổ đội mới, được chỉ định phòng ốc, chỗ nằm.

Các dãy buồng giam ở phân trại C khang trang hơn gấp nhiều lần so với bên phân trại B. Buồng giam xây bằng gạch, mái lợp ngói, sân trước tráng xi măng, chỗ nằm có hai tầng. Tầng trên sàn gỗ, tầng dưới là bục xi măng. Mỗi người một chỗ nằm rộng đúng 80 cm. Trại này được xây dựng trên góc một gò đất cao. Phía trước cổng trại là một đầm nước trồng cây sen và cây súng, chạy dài như một dòng suối cạn, bờ cao ngang bề mặt sân trại khoảng hơn năm sáu mét.

Khu đất trước cổng ngoài vòng rào nhà tù mới được xây một dãy xà lim nhiều phòng bằng đá lấy từ ngọn núi Mành cách đó khoảng non một ngàn thước. Xà lim được xây bằng mồ hôi nước mắt của hàng trăm tù cải tạo đẩy xe cút kít chở đá về trong suốt mấy tháng. Họ xây xà lim để giam nhốt chính họ, giam nhốt chính những đồng đội, chiến hữu của mình. Người “khánh thành” dãy xà lim này là Ông Nguyễn Mậu (*), với ba tháng kỷ luật cùm chân, nằm trong bóng đêm với rệp. Dãy xà lim là một công trình mới trong một số công trình khác như “ao cá bác Hồ” dưới chân núi Mành, sân cây cảnh trước cơ quan v.v...


Song Nhị

[(*) Xem thêm Phụ đính 2, trang 459]
 

Trở về Nửa Thế Kỷ Việt Nam

art2all.net