MÔNG CỔ
Cát Bụi Cuộc Đời
Tuư Việt
PHẦN I
Những điều mới biết ...
U la an ba a ta, cái tên dài ngoằng nghe như tiếng phạn đó là thủ đô của nước Mông Cổ. Tôi đă đọc đến hai chữ Mông Cổ vào năm lớp ba trong giờ sử kư, lúc học đến đời nhà Trần với Trần Quốc Toản, Trần Quang Khải, Hội nghi. Diên Hồng v.v... Lớn lên một chút nữa, tôi được học lại các trận chiến oai hùng của Trần Hưng Đạo đă phá vỡ chiến thuật gọng kềm của quân Mông Cổ cứu đất nước khỏi thảm họa diệt vong. Lớn hơn chút nữa, đọc Anh Hùng Xạ Điêu của Kim Dung, lại biết tới Quách Tĩnh bị đẻ rơi trên tuyết trong vùng đất Mông Cổ, biết tới Thành Cát Tư Hăn, Đà Lôi, Hoa Tranh Công Chúa ... những người Mông cổ cỡi ngựa bắn cung bách phát bách trúng. Chỉ biết thế thôi, ngoài ra, tôi chẳng h́nh dung được ǵ về một nước xa xôi đó. Dần dần, khi ư định du lịch thám hiểm h́nh thành, tôi nghĩ đến Mông Cổ là nơi cần phải đến. Thế là tôi biết đến Ulaanbaatar v́ máy bay phải hạ cánh nơi đó.
Ulaanbaatar là tên mới của thành phố Ulga. Nó được bao bọc bởi bốn dăy núi thiêng, thiêng đến độ người dân không dám gọi tên; tôi phải nhờ người hướng dẫn viết lên giấy dùm: Khan Uul, Songino Khairkhan Uul, Bogd Uul, và Bayanzurkh. Nh́n th́ núi không cao lắm, sườn thoai thoải, một trong bốn dăy có vẽ chân dung Thành Cát Tư Hăn và biểu tượng của Mông Cổ. Tôi hỏi thăm núi thiêng như thế có cho phép người ta đi bộ lên đó không. Đáp rằng được, có đường riêng cho người đi lên núi, nhưng tuyệt đối không được nhặt đá hay hái bất kỳ lá cây ngọn cỏ nào. Sự thiêng liêng của họ là phải tôn trọng, không được phá hoại thiên nhiên bởi nếu ḿnh phá hoại nó th́ chính ḿnh sẽ gánh lấy sự trừng phạt của thiên nhiên.
Có lẽ do sự tôn trọng thiên nhiên gần như tuyệt đối đó cho nên cung cách sống của họ thật thong thả. Mặt trời đă lên cao, nắng bắt đầu chói vậy mà thành phố vẫn c̣n im ĺm. Mang tính cách vội vă của một cá nhân trong xă hội bon chen, tôi ngạc nhiên qúa, nh́n đồng hồ đă tám giờ sáng, tôi đi xuống đường chỉ thấy người phu quét đường đang nhẹ nhàng quơ mấy nhát chổi dọc theo lề đường. Không dừng được, tôi hỏi thăm người tiếp đón ở khách sạn mới biết rằng chín giờ sáng ngày mới bắt đầu.
Tôi vẫn đứng bên lề đường nh́n ngày mới bắt đầu của họ và bắt gặp cái nh́n của hai phụ nữ đang đứng gần đấy. Tôi mỉm cười, nói đại "good morning", một trong hai người đáp lại, thế là có bạn rố.
- "Tôi là du khách, trọ trong khách sạn này. Thành phố có vẻ yên tĩnh quá"
- "Đúng"
- “Các chị đi làm hả?”
- “Đúng, chúng tôi đang chờ xe buưt.”
- "Nhưng đây đâu phải là trạm xe buưt"
- "Chúng tôi chờ xe buưt của công ty đến đón"
-"Từ đây đến chỗ các chị làm có xa lắm không?"
- " Chừng nửa giờ."
- "Nhà các chị ở đâu?"
- "Chị này ở bên kia đường, c̣n tôi ở nơi khác, xa hơn. Tôi phải đi bộ đến đây cũng hơn 10 phút".
-“Các chị làm việc cho công ty nào?”
Tôi chưa nghe kịp câu trả lời th́ xe buưt tới, giă từ hai chị nhé.
Nhiều người cho rằng nhà nước đă nhầm lẫn khi chọn Ulaanbaatar để làm thủ đô. Lư do nó bị núi bao bọc cả bốn phía cho nên không thể nào mở rộng thành phố được. Kế đến nó bị nằm lọt vào một chỗ thấp cho nên bao nhiêu chất thải đều đọng lại đó làm môi trường bị ô nhiễm nặng nề. Cũng có phần đúng v́ tôi đă chứng kiến chỉ một trận mưa rào không đầy một tiếng đồng hồ mà nhiều đường xá đă ngập nước, c̣n ngày nắng th́ bụi đất và khói xe tưng bừng... Có ư kiến nên dời đô về lại kinh đô cũ, là thành phố Kharakhorum, nhưng nội các chưa có ư kiến ǵ. Tôi hỏi sao không đưa vấn đề ra trưng cầu dân ư th́ được trả lời rằng nền dân chủ của Mông Cổ hăy c̣n non yếu lắm, chỉ mới 15 năm thôi nên chi chưa quen với lối sinh hoạt này.
Ít ai biết rằng Mông cổ là quốc gia thứ hai trên thế giới theo chủ nghĩa xă hội, sau Liên xô. Vào năm 1919 người Hoa xâm chiếm Mông cổ, lănh đạo Mông cổ bấy giờ là Bogd Khan sang cầu cứu Liên xô. Hồng quân Liên xô chiến thắng người Hoa và cai trị Mông cổ 2 năm. Bắt đầu năm 1924 toàn bộ Mông cổ đều tổ chức và điều hành theo Liên xô cho đến năm 1989. Kư ức về thời kỳ xă hội chủ nghĩa của cô hướng dẫn viên du lịch là một thời kỳ thơ ấu thiếu thốn đủ mọi mặt. Vào năm 1989 cô c̣n là một đứa bé, ở với ông bà ngoại và người d́. Các cửa hàng trống trơn, mỗi gia đ́nh mỗi ngày chỉ được phân phối hai ổ bánh ḿ. Cô c̣n nhớ cô được giao phận sự đi xếp hàng để mua bánh ḿ, một em bé đứng giữa một dăy người lớn, cho nên bao nhiêu bánh đưa ra đă bị các người lớn dài tay dài chân dài lưng chớp lẹ cô chỉ c̣n nước đứng khóc. Cô và người d́ nhiều lúc dấu được một ít đường cát để dành ăn với bánh ḿ, "chao ơi là ngon", cô nói.
Năm 1989, lúc bức tường Bá Linh sụp xuống, tuổi trẻ Mông cổ đă phản ứng rất kịp thời. Chỉ trong ṿng một tháng họ đă thành lập một nhóm hoạt động kêu gọi chấm dứt độc đảng. Vào ngày 10-12-1989, ngày quốc tế nhân quyền, họ cùng xuống đường và hát bài "Sound of the bell", mang ư nghĩa tiếng chuông đánh thức những người mơ ngủ và lười biếng.
Tháng ba năm 1990 họ đă tổ chức nhiều cuộc biểu t́nh bất bạo động và một cuộc đ́nh công rất lớn đă diễn ra trên toàn lănh thổ, đ̣i hỏi chế độ đa đảng. Thật may mắn cho họ, chính quyền đă đồng ư cởi mở cho một chế độ đa đảng. Nhiều đảng phái chính trị đă được thành lập sau đó, và cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên được tổ chức vào tháng sáu 1990. Hiến pháp dân chủ được thông qua vào năm 1992. Tôi thành thật chúc mừng nhân dân Mông cổ đă sớm trút bỏ một gánh nặng, thoát được tai ách cai trị kinh hoàng.
Đối với người lớn tuổi, dường như họ không có hoài niệm ǵ về thời kỳ xă hội chủ nghĩa khó khăn. Tôi đă gặp hai cặp ông bà bác ở hai thành phố cách nhau rất xa, họ đều khoản 63-65 tuổi. Hỏi thăm được họ cho biết ngày trước là công nhân viên nhà nước, đến 60 tuổi th́ nghỉ hưu, bây giờ lănh lương hưu và vui vầy cùng mấy cháu nội ngoại hay cùng mấy con ngựa, con cừu. Dù không thông hiểu hết những điều các bác ấy nói, trông điệu bộ và vẻ mặt tôi đóan rằng họ không mấy thích nhắc lại quá khứ mà theo sử sách th́ chẳng có ǵ đáng cho ḿnh hănh diện.
Tôi nghĩ cùng có phần đúng v́ sau khi gặp họ tôi đến viếng Viện Bảo Tàng lịch sử. Tài liệu nơi đây cho biết thành tích cai trị đất nước của thời kỳ xă hội chủ nghĩa là phá nát gần hết các tu viện lớn nhỏ của Mông cổ. Có ít nhất là mười bảy ngàn nhà sư đă bị giết bằng cách bị bắn vào đầu, hoặc bị thả trôi sông hoặc bị đánh đập đến chết. Chỉ có các chú tiểu dưới 10 tuổi mới được trả về với gia đ́nh kèm theo lời đe doạ rằng nếu có ư định tái lập hay phục hồi các hoạt động tôn giáo sẽ bị trừng phạt thích đáng. Ơn trên pḥ trợ, giờ đây họ (dân Mông Cổ) đă sung sướng, thanh thản hít thở không khí tự do, tự chủ, tự lực, tự cường, hăy mừng cho họ
Tôi nghĩ đến cuộc cách mạng dân chủ êm ả do tuổi trẻ Mông cổ làm nên vào năm 1989. Họ có một phần may mắn là đảng cai trị đồng ư cởi mở, từ bỏ độc quyền cai trị, nhưng mặt khác tôi cho là nhờ bản lănh của chính người dân Mông cổ. Chỉ có hai triệu tám dân làm thế nào để tồn tại nếu chính mỗi cá nhân trong đó không có một bản lănh thích nghi nhanh chóng để làm chủ chính ḿnh, làm chủ hoàn cảnh để ḿnh không bị tiêu diệt. Thật thế, quan sát chung, những người dân ở đây nam cũng như nữ thật sự có cá tính. Trong gia đ́nh th́ đúng là người đàn ông được chú ư được săn sóc nhiều hơn, nhưng đó là do người phụ nữ chủ động làm thế chứ không phải do người đàn ông tự cho ḿnh có quyền hành cao hơn để bắt người phụ nữ hầu hạ ḿnh. Cuộc sống du mục bắt buộc họ phải dở nhà, dựng nhà, đuổi thú, dẫn thú nuôi hoài hoài th́ nam nữ ǵ cũng phải xông xáo làm tận lực cho xong việc, không có chỗ cho phân thứ hạng bên trọng bên khinh.
Ngày nay, trong thể chế cộng ḥa, người dân c̣n được hưởng thụ nhiều thứ: cưỡng bách giáo dục đến hết trung học, gia đ́nh công chức th́ sẽ có một đưá con vào học đại học quốc gia miễn phí. Để khuyến khích sinh con, mồi em bé ra đời được trợ cấp 24000 đồng một tháng cho đến 18 tuổi. Kết hôn được thưởng 500000 đồng. Có chính sách ưu đăi như thế nhưng coi bộ không mấy hấp dẫn. Tuổi trẻ (20-30+) lo đầu tư vào sự nghiệp hơn là ḥ hẹn để lập gia đ́nh. Tôi rất khâm phục phụ nữ Mông cổ, họ rất chủ động, độc lập, và tự tin. Đây là một vài dẫn chứng:
Người phụ nữ đầu tiên tôi gặp là các nhân viên hải quan ở phi trường, cả khi vào lẫn khi ra, toàn bộ các nhân viên hải quan đều là phụ nữ. Hai cô ngồi quan sát máy quét h́nh, các cô khác dịu dàng, nhă nhặn nhanh tay chuyền các khay đựng giày áo cho khách hàng. Lúc đi ra, trong túi xách của tôi có một chai nước. Một cô hải quan rât lễ phép hỏi tôi h́nh như bà có một chai nước trong túi này, tôi nói phải, tôi mang theo v́ phải chờ máy bay lâu quá. Cô lấy chai nước ra và nhỏ nhẹ nói bà vui ḷng ngồi lại trong pḥng đợi và uống hết trước khi vào cổng bay nhé.
Người phụ nữ thứ hai tôi gặp là cô hướng dẫn viên du lịch, một cô gái trẻ, đứng đắn, mang vẻ đẹp tây phương và đă từng du học tại Luân Đôn 2 năm. Cùng đi chung trong một chuyến đi dài, chúng tôi trở thành bạn và có nhiều trao đổi. Với cô, sự nghiệp chiếm vị trí hàng đầu. Nghề chính của cô là dạy học, cô chỉ làm du lịch vào mùa hè để có dịp tiếp xúc với người khác. Cô cho biết dân số Mông cổ đă ít mà càng ngày th́ càng ít người muốn sinh thêm con. Tôi hỏi thăm thanh niên nam nữ mới có lối sống chung với nhau trước hôn nhân hay không, cô nói có nghe đâu đó nhưng không chắc lắm. Riêng cô, cô không đồng ư lối sống như vậy. "Giống như một "sản phẩm" (product - chữ cô dùng), thích hay vừa khít ( or fit - chữ của cô) th́ giữ lại, không th́ bỏ đi, giống y hàng hóa, tôi không muốn vậy, tôi muốn phải có một t́nh yêu thật sự và một gia đ́nh thật sự", cô nói.
Cô Oyunna, hướng dẫn viên du lịch
Người phụ nữ thứ ba tôi gặp là một bà cụ bán thuốc lá lẻ bên lề đường. Thấy bà cụ dùng cái gắp nước đá để gắp mấy điếu thuốc trao cho khách hàng thật là hay quá nên tôi giơ máy h́nh lên chụp. Bà cụ bắt gặp và đă phản đối tôi rất quyết liệt bằng cách đứng dậy đi về phía tôi và đưa tay đánh vào tay tôi. Tôn trọng bà cụ, tôi đă delete tấm h́nh.
Và nhiều người khác, họ xông xáo, hăng hái làm việc từ thành thị đến thôn quê, từ giám đốc công ty, chủ nhà hàng cho đến các cô phục vụ trong các trại trọ xa xôi hẻo lánh giũa sa mạc mênh mông...
Phụ nữ cỡi ngựa chăn cừu