Peru- T́nh cảm c̣n theo
Tuư Việt
****
Phần hai
Ngoài trồng trọt, những người dân miền núi này c̣n sống bằng nghề chăn nuôi. Họ nuôi những súc vật đặc thù của Peru: llama, alcapa, vicunas, cừu. Những con vật này vừa cho lông vừa cho thịt. Đặc biệt con llama trắng trước đây thường được dân Inka dùng để tế lễ tạ ơn đất. Hằng năm vào ngày lễ, dân Inka cắt cổ một con llama trắng rồi tưới huyết tươi vào đất, nơi hành lễ. Hiện nay vẫn c̣n di tích hành lễ này tại nghĩa địa Inka. Họ cũng nuôi ḅ để lấy sữa. Không thấy dê và heo ở những nơi tôi đă đi qua.
Alcapa Suri Cừu
Alcapa Huacayo Llama
Llama trên đồng … đất mênh mông
Cũng nhờ nuôi những con vật cho lông này nên họ có kỹ thuật làm len khá tốt, dù chỉ làm theo lối thủ công. Lông thú được giặt thật sạch, se thành sợi rồi nhuộm màu bằng rễ cây hay bằng một loại đá cho màu. Sau đó phải luộc len để giữ màu, phơi khô rồi cuộn thành búp.
Nhuộm len Cuộn len
Trong các chủng tộc sống ở miền nam rặng Andes th́ chủng tộc Inka nổi bật hơn cả. Họ đă từng chinh phục một vùng đất rộng lớn bao gồm một phần của Peru, Bolivia và Chi lê ngày nay, tạo nền đế chế Inka. Họ đă đặt chính quyền tại Peru và thống tri. Peru trong ṿng ba trăm năm. Thời gian thống trị không lâu lắm (so với 1000 năm Băc thuộc của Việt nam), nhưng họ đă đặt một nền móng cai trị thật vững chăc, tạo dấu ấn Inka rất sâu đậm trong cuộc sống hằng ngày. Khi đánh bại họ, người Tây Ban Nha đă cố t́nh đập phá hết tất cả dấu tích của Inka, nhưng họ đă không thể .
Dấu tích đậm nét Inca nhất là kỹ thuật đẽo đá. Các ngôi đền c̣n lại từ thời Inka đều được xây bằng những tảng đá rất lớn. Các tảng đá được cắt không theo đúng một h́nh vuông hay chữ nhật mà có những gờ hay độ lệch nào đó để chúng cài lẫn nhau khi chồng lên nhau. Chúng cũng được đẽo để tạo thành góc lồi hay lơm để tạo thành góc tường. Nó cũng được đẽo và đục thành trục và khuy để buộc mái nhà. Tua gai giäi thích rằng để đẽo các tảng đá này người ta dùng một loại đá cứng hơn để đục từng lỗ nhỏ theo các đường vạch trước. Sau đó dùng các khúc gỗ đẽo nhọn một đầu đóng vào các lỗ đục đó rồi tưới nước vào khúc gỗ. Bị ngâm nước khúc gỗ sẽ nở ra và làm vỡ tảng đá. Tôi thắc mắc thế bao lâu mới làm vỡ được một tảng đá? Câu trả lời là một cái lắc đầu với chữ không biết được, có thể nói đẽo đá là công việc của những người không hề có ư niệm về thời gian. Với kỹ thuật đẽo đá vững chăc đó, người Tây Ban Nha đă không tài nào phá hủy được hai ngôi nhà thờ lớn ở Cusco (xem h́nh). Họ đành phải xây lại theo lối Tây Ban Nha nhưng trên nền móng của Inka.
Hai ngôi nhà thờ lớn tại trung tâm thành phố Cusco có kiến trúc Tây Ban Nha nhưng chỉ bề mặt thôi. Các bức tường bên trong và nền móng bên dưới là kiến trúc của Inka.
Đá được đẽo theo các h́nh dạng bất cân đối. Đá được đẽo thành góc lồi hay góc lơm
Đá được đẽo thành khuy Đá được đẽo thành trục để buộc mái nhà
Kế đến là cách khâm liệm và các xác ướp. Người chết được đặt vào tư thế bó gối và bó tay, bó lại bằng vải, xong phủ lên thật nhiều lớp vải rồi đặt vào một cái thúng. Cái thúng được đưa xuống một cái hầm đào theo h́nh cái chai bầu, nghĩa là miệng hầm th́ nhỏ nhưng khoét rộng bên dưới. Những người giàu có thể chôn theo những đồ đạc cùng của cải người ấy dùng lúc c̣n sống.
Điển h́nh cho cách an táng này là nghĩa địa ngầm dưới nền nhà thờ San Francisco ở Lima. Trong nghĩa địa ngầm này có 25000 xác chết, hiện giờ xương sọ và xương ống vẫn c̣n la liệt. Vào khoản năm 1532 việc kư gời người chết vào hầm này đă bị cấm chỉ. Những người đă mồ yên mă đẹp trong đó lần lượt hóa thân thành tro bụi, ḥa lẫn với bột vôi dùng để khử mùi hôi khi mới được đưa vào, nào biết ai đă từng lẫy lừng gươm giáo, ai đă từng ôm hận sầu đau… Tất cả là một đống bụi đen thui thui trong căn hầm âm u buồn bă.
Người chết được đặt vào thúng rồi bỏ vào Nào biết ai đă từng lẫy lừng gươm giáo…
hầm cùng với đồ dùng của người ấy lúc c̣n sống
Người Inka ở triền núi nam Andes c̣n có lệ chôn người trong núi tuyết. Xác ướp t́m được vào năm 1995 trên độ cao 6380 mét vùng núi Ampaco Vocalno cho thấy điều này. Đó là xác ướp của một cô gái khoản 14 tuổi, được đặt tên Momy Juanita. Theo giải thích của các nhà khảo cổ th́ cô gái đă được đưa lên núi để hiến cho thần linh, theo đó, cô sẽ có một cuộc sống hạnh phúc vĩnh viễn. Gia đ́nh và dân chúng đă làm một cuộc lễ rất trang nghiêm và đầy tín ngưỡng quanh một đống lửa. Người ta trang điểm cho cô thật kỹ lưỡng, cho mặc những tấm áo thật đẹp và khoác lên một áo khoác ng̣ai cùng rồi cài lại bằng một cái ghim trang sức. Sau đó cô gái được cho uống một loại thuốc mê. Khi cô gái đă ngủ say, người ta gấp thân thể cô lại theo tư thế nửa nằm nửa ngồi, rồi phủ lên người cô thật nhiều lớp vải khác nữa. Xong xuôi, một cú đánh thật mạnh vào đầu cô gái, phía trán bên phải. Cú đánh mạnh này giúp cô gái chết ngay đồng thời đă làm hư con mắt bên phải của cô cho nên giờ đây hố măt bên phải của cô nhỏ hơn hố măt bên trái. Khi khai quật được xác cô, phần cánh tay trên bên phải bị sụp xuống, không thể nh́n được toàn bộ cánh tay phải được đặt theo vị trí nào v́ bị nhiều lớp vải phủ lên, nhưng bàn tay phải lộ rơ rệt phía sườn bên trái. Tóc c̣n nguyên si, kể cả một lọn tóc uốn quăn nằm phía trên tai trái. Cánh tay trái có thể nh́n trọn từ vai xuống khuỷu tay, phần c̣n lại được gác qua thân ḿnh. Đôi chân được gấp lại và bị phủ kín dưới những lớp vải liệm, đầu gối nhô cao nhưng thấp hơn vị trí của cái đầu.
Người ta suy đoán rằng đă có một buổi tế lễ rất trang trọng dành cho cô v́ xung quanh nơi cô an táng có rất nhiều vật liệu dùng trong các buổi tế lễ như b́nh đựng rượu (hay các loại chất lỏng nào đó vào thời của cô), cùng những vật dụng cá nhân, trong đó có cái tượng nhỏ xíu như đồ chơi trẻ em. Hỏi làm sao xác chết được đưa lên đó và được chôn trong băng tuyết. Đáp rằng ngọn núi lửa bên cạnh phun lửa làm tan tuyết trên đỉnh núi này trong cả vài ba trăm năm. Biến cố này xảy ra trong thời gian đỉnh núi này không có tuyết. Sau khi chôn cô, tuyết bắt đầu phủ lên đỉnh núi. Trong suốt năm thế kỷ, các chấn động địa chất đă đưa xác cô xuống vị trí thấp hơn so với vị trí ban đầu. Rất may mắn, mọi cái hầu như c̣n nguyên, không hư hao bao nhiêu. Xác ướp Juantita đang được ǵn giữ trong ba lớp lồng kính, ở nhiệt đô. -20 độ bách phân, trưng bàày tại Viện Bảo Tàng Đia. Phương Arequipa. H́nh Juanita sau đây được in trên carte postale v́ Viện Bảo Tàng cấm chụp h́nh hay quay phim.
Mommy Juanita
Dấu tích Inca c̣n t́m thấy được ở sự làm biến dạng xương so. Tùy theo giai cấp xă hội mà xương sọ của một người phải được năn theo một h́nh dạng nào đó. Có xương sọ làm ph́nh ra hai bên, dẹp sau sọ, hay dẹp hai bên, hay nắn dài trên chỏm. Muốn nắn xương sọ phải làm từ khi đứa bé mới sinh ra. Người ta quấn vải quanh đầu đứa trẻ, đặt đứa bé nằm vào cái nôi đă độn gối và chèn vải sẵn để cho cái đầu đứa bé được giữ chặt trong một tư thế nhất định. H́nh sau đây được trích từ internet v́ du khách không được phép chụp h́nh trong viện bảo tàng. Tục lệ này được băi bỏ từ khi người Tây Ban Nha đến chiếm và đặt nền đô hộ.
http://www.crystalinks.com/incanskulls.html
Thượng đế của dân Inca là Thần Mặt Trời và Mẹ Mặt Trăng. Những xây cất có tính chất tôn giáo đều có đền Mặt Trời, có nơi có thêm đền Mặt Trăng. Hai Đền Thờ cho hai vị thần này c̣n tồn tại ở Pachacamac. Tuy gọi là Đền, thật sự ngoài mục đích tôn giáo, nó c̣n là mục đích quân sự và giáo dục. Đền thờ Mặt Trời hướng về Thái B́nh Dương, nơi đó có chỗ tế lễ hiến các cô gái đẹp cho Thượng Đế để cầu được mùa, sóng yên biển lặng. Đền thờ Mặt Trăng c̣n là nơi mà các quan chức hay gia đ́nh danh gia vọng tộc gởi các tiểu thư khuê các vào để được giáo dục, chuẩn bị được chọn vào các vị trí cao sang như Hoàng Hậu hay Mệnh phu. Phu nhân của triều đ́nh. Rủi ro, nếu không được chọn các cô gái đó sẽ ở lại đó suốt đời và trở thành cô giáo dạy dỗ cho những cô gái đến sau.
Đền Mặt Trăng, nơi giáo dục các tiểu thư khuê các.
Đây là di tích Inka toàn vẹn nhất trong khi Đền Mặt Trời và các di tích khác đều bị sụp đổ gần hết, chỉ c̣n trơ nền .
Nghĩa địa các vua và giai cấp quư tộc thuộc gịng giống Inka c̣n lưu lại gần như đầy đủ tại nghĩa trang Inka (Chulpa Del Lagarto Estructura Funeraria Inka). Những ngôi mộ của nhà vua được xây theo h́nh trụ, cao khỏan 12 mét, mở rộng ở phía trên. Bên trong mộ chất đầy đất đá, chỉ chừa một khỏan trống ở sát mặt đất để đưa thi hài vào. Cửa để đưa thi hài vào luôn hướng về phía mặt trời mọc. Họ cho rằng vua là con của mặt trời cho nên khi chết phải được đối diện với mặt trời để cha con có thể thông đạt với nhau. Thi hài của nhà vua cũng được khâm liệm trong thế nửa nằm nửa ngồi. Họ cho rằng con người khi ở trong bụng mẹ đă ở tư thế đó, vậy khi chết cũng phải được đặt vào tư thế đó để có thể tái sinh kiếp sau.
Mộ Vua Inka Cửa mộ luôn luôn hướng về phía mặt trời mọc
Dấu tích Inca tạo nhiều dấu ấn nhất là làng Machu Pichu, thuộc thành phố Cusco - Peru.
Nếu đă cảm thông với "lối xưa xe ngựa hồn thu thảo" th́ du khách cũng dễ nhận ra nét hồn sỏi đá đang hiển hiện nơi đây. Dù trong năng mai hay trong hoàng hôn, những ngôi nhà nhỏ bé như nhà của bảy chú lùn trong truyện cổ tích cùng những công sự bằng đá cũng im ĺm buồn bă như cố nén một tiếng thở dài của người chịu đầu hàng hoàn cảnh. Đây là nơi đă từng là một thời vàng son với những căn nhà nhỏ dành riêng cho công chúa, cho hoàng tử, là nơi mà tín ngưỡng luôn được nâng cao và trọng vọng. Đền Mặt Trời trong khu quần cư này, ngoài mục đích tôn giáo c̣n là một đài thiên văn để định niên lịch: hằng năm, cứ vào ngày 22 tháng sáu, ánh sáng mặt trời sẽ xuyên qua cửa sổ nhỏ h́nh thang, chiếu thẳng vào mặt bằng tảng đá đặt giữa đền.
Quần cư Machu Pichu Cổng chính của Quần cư trông thẳng vào
ngọn núi đối điện
Toàn thể khu quần cư nh́n từ đỉnh Đường bộ lên quần cư
núi Waynapichu.
Những ngọn núi chung quanh quần cư, Trên đỉnh Waynapichu, dưới lũng là sông Urabambo
Có nhiều tranh luận về di tích Machu Pichu này. Khám phá đầu tiên phỏng định rằng đây là một pháo đài của dân Inka bởi v́ nó được xây ở một vị trí rất cao. Ở đó có thể nh́n xa vào phía đông để kiểm soát lănh thổ dọc theo sông Urabambo mà không thể bị phát hiện từ bên dưới. Tuy nhiên dấu tích của tôn giáo và đất đai trồng trọt đưa ra giả thuyết rằng đây từng là một ngôi làng của khoản 200 gia đ́nh với chừng 1000 cư dân. Dù ǵ đi nữa nơi đây cũng là một quá khứ huy hoàng của một sắc dân mà lịch sử hay thời gian hay quy luật thành trụ hoại diệt đă vùi dập họ.
Từ khi bi. Tây Ban Nha đánh bại, người Inka bị suy thoái dần. Dân số càng ngày càng ít đi và đến nay th́ chỉ c̣n chừng một ngàn rưỡi người sống trên đảo Taquille, giữa hồ Titikaka. Dân tộc bị suy thoái v́ họ chỉ muốn có hôn nhân giữa những người bà con trong họ với nhau hơn là hôn nhân với người ngoài ḍng tộc. Những người Inka c̣n lại trên đảo này vẫn c̣n sống với triết lư Inka từ mấy trăm năm qua là "đừng lười biếng, đừng móc túi và đừng nói dối."
Tinh thần đừng lười biếng dạy cho họ không để hai tay nghỉ ngơi. Lúc tṛ chuyện, lúc đi đường, lúc chăn cừu chăn dê đôi tay của mọi người đều có thể làm một cái ǵ đó. Cái ǵ đó của người nữ là xe sợi và của người nam là đan len. Đúng như vậy, những người đàn ông ở đây lúc nào cũng có đôi kim đan trong tay và cuộn len trong túi, c̣n phụ nữ th́ một trục xe len, cả trẻ em cũng thế. (h́nh)
Đừng móc túi có nghĩa đừng trộm căp của người khác. Thế th́ không cần phải canh người ăn trộm, cho nên không cần nuôi chó . Và đừng nói dối th́ hăy tự ḿnh nói lên rằng tôi là kẻ nói dối hơn anh .
Từ Puno, trên bờ hồ Titikaka, đến đảo Taquille mất ba tiếng đồng hồ tàu thủy, loại nhỏ. Khoảng cách không xa nhưng cuộc sống của cư dân hai nơi này cách nhau cũng cỡ vài trăm năm. Trên đảo không có điện, không nước nóng, không điện thoại, không radio, không xe đạp, xe đẩy, không bịnh viện, không chợ buá ǵ ráo. Cuộc sống người dân vẫn chuyên chú về trồng trọt và chăn nuôi trong phạm vi từng gia đ́nh. Chính quyền Puno gần đây đă cố t́nh băt một trụ ăng ten để đưa truyền h́nh vào cho cư dân trên đảo, nhưng người dân chẳng thèm tiếp nhận. Có trường học, nhưng thầy cô giáo từ thành phố đến chỉ dạy ba ngày một tuần, ngày cuối tháng nhà trường đóng cửa để thầy cô gíao đi lănh lương. Thuyền đi lại giữa bờ và đảo chủ yếu là đưa du khách ra đảo tham quan, không phải giao thương buôn bán giữa các cư dân với nhau. Trên đảo có chừng năm - sáu nhà hàng theo kiểu gia đ́nh, cũng khá tươm tất; vài nhà trọ với nệm êm chăn ấm, nhưng chỉ đốt đèn cầy và không có pḥng tắm, chỉ có toa lét chung, kiểu mỹ, khá sạch sẽ. Khu "Quăng Trường" cũng có nhà văn hoá, vài cửa hàng bán sản phẩm đan và dệt của dân địa phương nhưng không mấy đăc khách. Tôi vẫn không hiểu nổi làm sao họ có thể sống c̣n khi kinh tế vẫn đậm nét trao đổi, dù họ biết rằng kỹ nghệ du lịch đă đến với ho. Giới thanh niên ở đây vẫn yên ḷng với cuộc sống im ĺm, đôi tay vẫn chuyên trị đôi kim đan, cười tươi với du khách cho dù có bán được hàng hay không. Trẻ con cũng nghèo nàn, chịu thiếu thốn vật chất nhưng rất tự trọng, chỉ nằn ń khách mua các kỷ vật dệt hay đan nho nhỏ do các em làm chứ không chạy theo du khách để xin tiền.
Một người Inka trên đảo Taquille Đảo Taquille và hồ Titicaca
Đàn ông trên đảo Taquille luôn luôn có Mũ len do các ông đan
đôi kim đan trong tay và búp len trong túi
Đảo Taquille và hồ Titicaca Hồ Titicaca và đảo nổi (bè) của sắc dân Uro
Láng giềng của săc tộc Inca trong hồ Titikaka này là cộng đồng Uro. Khác với người Inca, người dân Uro sống bồng bềnh trên nước theo các "bè" làm bằng cỏ totora Cỏ này là thủy sản của hồ Titikaka. Cỏ có rễ mọc từ đáy hồ, ngọn vươn cao lên khỏi mặt nước. Phần thân cỏ gần gốc được ăn như một thực phẩm, phần c̣n lại là vật liệu để làm nhà, làm thuyền và làm bè để cư trú. Muốn kết bè, người ta bện cỏ để "khoanh vùng" , thả xuống nước. Sau đó tiếp tục chất cỏ vào vùng đă được khoanh, tạo thành một bè nổi, rồi xây nhà trên đó. Tôi nghĩ chỉ có con dao là sản phẩm duy nhất bằng kim loại trên các bè này, t́m măi không thấy một cái ǵ làm bằng kim loại, cái đinh cũng không có, nồi niêu th́ bằng đất. Tất cả đều làm bằng cỏ, những ngọn cỏ mong manh đă có một sức buộc thật chắc, buộc chặt cuộc đời của những người dân này với chúng.
Cỏ totora, sản phẩm của hồ Titi Đảo và nhà đều bằng cỏ totora
Thuyền cũng bằng cỏ Sắc dân Uro sống trên cỏ
Từ giă vùng núi cao, tôi bay về đồng bằng phía đông nam Peru, nơi những ḍng sông thượng nguồn ḍng Amazone uốn ḿnh qua vùng rừng mưa nhiệt đới.