Lời giới thiệu

VÀI CẢM NGHĨ VỀ CUỐN SÁCH

CỦA MỘT BẠN VĂN

          Anh bạn văn Võ Hương An thấy tôi cùng loại máu nòi tình mê bút mực như anh nên mới hoàn tất tập bản thảo cuốn  Vua Khải Định – Hình ảnh & Sự kiện,  anh bèn gửi bưu điện ưu tiên cho tôi đọc và viết thêm ít giòng :

Đây chỉ là một trò chơi chữ nghĩa thừa nhàn vào tuổi đời bóng xế mà tôi vừa đam mê rị mọ làm xong sau vài tháng âm thầm trước màn hình vi tính.  Nếu anh thấy nó khả dĩ ra mắt bạn đọc bốn phưong  được thì xin anh viết cho vài giòng giới thiệu. 

Tôi thú thật đã vồ lấy nó và đọc một cách thống khoái như vừa được dọn cho ăn một món ăn thơm ngon nóng sốt: Bìa sách trình bầy trang nhã quí phái, chương mục phân chia mạch lạc, lời văn tuy chứa nhiều chữ Nho cổ kính của thời đại quân chủ nhưng được dẫn giải một cách tinh nghĩa và trong sáng và nhất là được minh chứng bằng rất nhiều hình chụp cũ ngày xưa được phục chế lại.  

Chuyện đời của vua Khải Định và Triều đình Huế dưới áp lực của Pháp vào thế kỷ 20 xảy ra vài chục năm trời trước khi tôi ra đời mà tôi thủa nhỏ được  người dân Cố Đô xầm xì kể lại như chuyện cổ tích thì nay nhờ công lao sưu khảo của anh bạn Võ Hương An hiện ra như một điều hiện thực. Xin bạn hãy nhận một lời cám ơn nồng hậu của tôi nhé đối với việc làm đầy tính tài tử nghiệp dư của bạn Võ Hương An nhưng nặng phần hoài cổ.

Theo tôi, một cuốn sách dù trình bầy về bất cứ một vấn đề gì mà cung cấp cho người đọc càng nhiều dữ kiện kiến văn tri thức là một cuốn sách thành công, nó xứng đáng cho ta bỏ thì giờ mà đọc vì nó bồ ích, không cho  chiều sâu thì ít ra cũng cho chiều rộng của trí tuệ.

Sở dĩ tôi nói kiến văn tri thức là vì hoạt động của bộ óc con người thường trải qua một quá trình lần lượt cơ bản tuần tự như sau:  Kiến là thấy, văn là nghe, tri là biết, thức là hiều. Chúng ta phải nhận rằng nhờ áp dụng những thành quả phát minh về  quang học và điện tử cực-vi microchips mà các ngành ấn lóat, nhiếp ảnh, phát thanh và truyền thông của nhân lọai càng ngày càng làm cho con người thấy nhiều, nghe nhiều, biết nhiều và hiểu nhiều. Một biến cố gì mới xảy ra trong năm châu bốn biển , dù cách xa nửa vòng trái đất đều có thể truyền trong khỏanh khắc trên toàn cầu.

Cuốn sách  Vua Khải Định – Hình ảnh & Sự kiện nhìn theo tiêu chuẩn trên ít ra cũng là một sản phẩm trí tuệ thành công nhờ khéo dẫn giải chuyện ngày xưa với văn hay hình đẹp. Chỉ riêng một tấm hình cũng đủ hiệu lực làm hồi sinh quá khứ hơn một chương sách miêu tả bằng một rừng từ ngữ!

Tại sao Võ Hương An lại chọn Vua Khải Định làm đề tài biên khảo trong khi nhà vua này “đâu phải là một khuôn mặt đáng chú ý trong lịch sử” hay còn bị người đương thời biếm trách là  vị vua bù nhìn do người Pháp dàn dựng lên để dễ điều khiển  sau khi gặp nhiều đề kháng của hai nhà vua cha con Thành Thái XE "Thành Thái"  và Duy Tân XE "Duy Tân" ? Trong Lời Nói Đầu của sách, Võ Hương-An đã quan tâm đến một khía cạnh khác, đó là mục đích mang tính khảo cổ về buổi  giao thời giữa cũ và mới ở Việt Nam trong triều đình cũng như ngòai xã hội: cái cũ chưa bị xóa đi hay sửa đổi và cái mới chỉ vừa mới bắt đầu, khác với thời Bảo Đại XE "Bảo Đại"  về sau… 

Phương pháp ngoái nhìn cố sự của Võ Hương An, tuy là hạn chế, nhưng rất cụ thể và khoa học  vì dựa vào những tài liệu chính xác của những người đương thời kết hợp với những hình ảnh chụp vào đầu thế kỷ 20:

1- Trước hết, tài liệu căn bản cho Võ Hương An là bộ Bulletin des Amis du Huế (viết tắt là BAVH – quen gọi là Tập san Đô Thành Hiếu cổ) mà từ đó VHA lấy ra những bài tường thuật của Đặng Ngọc Óanh XE "Đặng Ngọc Óanh"  về lễ đăng quang của vua Khải Định, của Orband về việc Ngự giá Bắc Tuần, của Délétie về Tứ Tuần Đại Khánh, của Hồ Đắc Hàm về Ký sự Việt Nam, của Thân Trọng Huề về lễ tấn phong Đông cung Thái tử.

Tập san BAVH bằng Pháp ngữ do Linh mục Học giả Léopold M. Cadière đứng chủ biên với chuyên đề biên khảo về kinh đô Huế và vùng phụ cận ra đều đặn từ 1914 đến 1941 với một ban biên tập hùng hậu gồm những  học giả Pháp và Việt , mỗi bài viết là một thiên biên khảo kỹ lưỡng thường có minh họa với đồ hình tranh ảnh hay ít nhất là những bức họa vẽ tay, chữ nho được viết theo tự dạng nguyên thủy. Một điều cũng nên nói ra là liên quan với tập san BAVH là nhân vật sau:  Khâm sứ Pháp J. L. Charles XE "Charles" . Tuy ông không nằm trong ban biên tập của tập san BAVH nhưng là hội viên danh dự của Hội Cố Đô Huế Hiếu cố (Association des Amis du Vieux Huế (AAVH).  Qua tư thế là Khâm sứ Pháp, chính ông này đã can dự vào triều chính Việt Nam từ việc truất phế và lưu đày  XE "Thành Thái" Duy Tân XE "Duy Tân"  đến việc lựa chọn đề bạt Hoàng tử Bửu Đảo với Tòan quyền Roume XE "Roume"  lên ngôi vua với danh hiệu Khải Định và sau này trực tiếp giám sát việc giáo dục Hoàng tử Vĩnh Thụy XE "Vĩnh Thụy"  ở Pháp, và về sau nữa, dàn xếp hôn nhân giữa vua Bảo Đại XE "Bảo Đại"  và hoàng hậu Nam Phương XE "Nam Phương" . Do đó, những sự việc lớn nhỏ xảy trong đời vua Khải Định đều được ban biên tập của Tập san BAVH tường thuật gần như đầy đủ từng chi tiết.

Tôi còn nhớ lúc nhỏ trong những năm đầu thập niên 40 nghe nhiều người lớn xầm xì Tập san BAVH là cơ quan văn hóa thâm độc với chủ trương dò xét gián điệp của người Pháp, tìm hiểu nghiên cứu về xã hội và tâm lý Việt Nam để đưa ra phương sách cai trị. Có lẽ vì vậy mà vào ngày 9 tháng 3, 1945, Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương đã bắt Linh mục Cadière cùng với các linh mục Pháp khác, giam trong 5 tháng rồi thả ra . Nhưng ít lâu sau ngày 19 tháng 12, năm 1946, linh mục Cadière lại bị Việt Minh bắt tại Di Loan (Quàng trị) cùng với 6 linh mục người Pháp khác thuộc Giáo phận Huế, kết án là “Tây thực dân” rồi đem quản thúc tại Vinh trong 7 năm cho đến ngày 13 tháng 6, năm 1953 mới thả về cho chính phủ Pháp. Linh Mục Cadière xin được ở lại và chết cùng chôn ở Huế như một người Việt nam. Hiện nay, sau khi cơ quan UNESCO công nhận cố đô Huế là di sản văn hóa quốc tế, Cộng sản VN lại trở giọng xưng tụng linh mục Cadière là Nhà Huế Học, Nhà Việt Nam Học. Hậu thế chúng ta phải lấy công tâm mà xét  về những công trình nghiên cứu của người Pháp qua những tập san khoa học về lịch sử, xã  hội văn hóa như Tập san BAVH làm điển hình không hẳn đã ẩn dấu một chút thâm ý chính trị như bị nghi ngờ mà rõ ràng là những thành quả tích cực của trí tuệ phục vụ kiến thức cho nhân lọai.  

Tuy nhiên, nói thế chúng ta cũng phải hiểu rằng trong chính sách cai trị thuộc địa ở Việt Nam, người Pháp luôn luôn ẩn dấu những mưu đồ chính trị, thao tác tùy theo mỗi hòan cảnh và mỗi đời vua nhà Nguyễn, khi đàn áp, khi ve vuốt, khi hợp tác, khi đồng hóa. Ví dụ như chính sách của Tòan quyền Paul Doumer song song với việc mở mang phát triển đường sá khai thác hầm mỏ làm phồn thịnh nền kinh tế thuộc địa là một sự o ép vua Thành Thái XE "Thành Thái"  ra những đạo dụ bãi bỏ chủ quyền tự trị và nền thống nhất Việt Nam làm cho Triều đình Huế không có thực quyền, không tài chánh khiến nhà vua phải uất ức phát điên để bị người Pháp viện cớ mà truất phế nhà vua. Đến đời vua Khải Định mà người Pháp dàn dựng lên, Toàn Quyền Albert Sarraut XE "Albert Sarraut"  tạo cho nhà vua có dịp ngự giá Bắc Tuần thăm trường học, bệnh viện đề có dịp phô trương những cải tổ về giáo dục, y tế, mang ánh sáng văn minh mới cho người Việt.  Nhưng khi Pháp thắng trận 1914-1918, Triều đình Huế những tưởng nước Pháp nghĩ đến công ơn của VN đã đóng góp hy sinh  trong chiến tranh và nhân Albert Sarraut đã thăng làm Bộ trưởng bộ Thuộc  Địa ( từ năm 1919), vua Khải Định và Thượng thư Nguyễn hữu Bài sang Pháp năm 1922 để yêu cầu Pháp giao lại quyền hành ở Bắc Kỳ cho đúng với tinh thần Hòa ước 1884 thì không thu được kết quả nào.  

Tập sách Vua Khải Định-Hình ảnh  & Sự kiện, sẽ giúp  độc giả những kiến văn bổ ích trong sự ôn lại một thời quá vãng dưới triều vua này qua những tài liệu viết lách đáng tin cậy, được minh họa bằng những hình ảnh rất cụ thể, sống động. 

2- Võ Hương An đã thu thập những hình chụp thời vua Khải Định rải rác đây đó và qua kỹ thuật Photoshop anh đã miệt mài phục chế cho rõ ràng rồi sắp xếp  lại lớp lang theo thứ tự thời gian và đề tài: lễ đăng quang, ngự giá thăm miền Bắc, lễ tấn phong Đông cung thái tử Vĩnh Thụy XE "Vĩnh Thụy" , nhà vua thăm Pháp quốc, Tứ tuần đại khánh, đám tang nhà vua v.v… Nhìn ngắm những bức ảnh xưa, chúng ta có thể phát hiện ra rất nhiều điều mà chúng ta từng nghe nhưng chưa thấy như phẩm phục của vua quan và nghi thức thiết triều cuối đời Nguyễn,  lối phục sức “lai căng” pha chế Việt Pháp của vua Khải Định, cái nón cối thuộc địa  (casques coloniales) của Pháp… Tôi thiết tưởng những nhà đạo diễn phim ảnh cũng như cơ quan du lịch Việt Nam nên quan tâm nghiên cứu kỹ những hình ảnh xưa để tránh những chuyện bôi bác, gán ghép quái thai khi dàn dựng lại những bộ phim về thời cận đại.  

Riêng tôi, nhìn ngắm lại những ảnh xưa trong cuốn về Vua Khải-Định của Võ Hương-An, tôi cũng tìm ra một vài điều lý thú mà tôi từng thắc mắc từ lâu:

- ở trang 65, qua hình vua Khải Định ngồi với mẹ ruột, Khôn Nghi Hòang Thái Hậu, và con trai, Hoàng tử Vĩnh Thụy XE "Vĩnh Thụy"  (tức vua Bảo Đại XE "Bảo Đại"  sau này), tôi thấy hình hai cha con giống nhau như hệt  nhất là cái mũi… trái lại với tin đồn rằng vua Khải Định vô tự;

- ở trang 135, có hai tấm hình về các đoàn hát về giúp vui lễ Tứ Tuần Đại khánh có chụp rõ lá quốc kỳ Việt Nam thời bấy giờ.  Về lá cờ Long tinh vào đời vua Khải Định này, tôi đã hỏi nhiều vị cao niên trên 80 tuổi nhưng ít ai còn nhớ chắc chắn về hình thức và kích thước. Theo hình thì chi tiết về cờ Long Tinh như sau: chiều ngang bằng 2/3 chiều dài, một băng màu đỏ nằm giữa chạy dọc giữa hai băng màu vàng, băng đỏ rộng gấp đôi băng vàng. 

Đối với một bạn văn vừa chia xẻ với tôi một thành quả làm việc bằng trí óc pha lẫn những thú vị của sự tò mò, tôi mạo muội viết lang bang nhiều điều cảm nghĩ chân thành trên. Một cuốn sách ra đời đương nhiên cũng là một dịp để cha đẻ của nó gửi gắm những nỗi niềm, những kỳ vọng.

Về nỗi niềm của tác giả, đó là nỗi ký ức khó phai của một thời thơ ấu. Các thân hữu của Võ Hương-An đều biết rằng thân phụ của anh đã làm Nhất Đẳng Thị vệ XE "Thị vệ"  cuối cùng trong Đại Nội Huế, và bản thân anh từng mang nhiều kỷ niệm ấu thơ khi theo cha ở chơi hàng tuần, đi hết cung này đến điện kia nên mắt anh cũng từng quen thuộc những đồ đạc ở đây và lại được cha giải nghĩa thêm cho, nên tôi nghĩ đây chính là những động lực tâm lý thúc đẩy anh bỏ công ra sưu tầm tìm hiểu về chuyện đời vua Khải Định qua những bài viết và hình ảnh liên quan. Anh đã miên man đắm mình làm việc này một cách nghiệp dư nhưng đôi lúc cũng rất khổ công. 

Về kỳ vọng của Võ Hương-An thì anh cũng muốn ước ao thành quả khiêm nhượng của mình gọi là có thể giúp ích phần nào trong muôn một cho việc nghiên cứu sử sau này. 

Còn tôi, nếu tôi tỏ ra quá nhiệt tình giới thiệu cho Võ Hương-An thì trước hết là tình bạn, nhưng cũng muốn mượn dịp mà chia xẻ một vài quan niệm riêng của mình trong vấn đề mê say bút mực. Nếu có thất thố quá lời, xin hải nội chư quân tử đại xá và chỉ giáo. 

LÊ VĂN LÂN

art2all.net