|
TỪ ĐỈNH HAMILTON NHỚ VỀ NAM ĐÀI THÀNH NỘI
Tôi lên đến đỉnh Hamilton vào một ngày mùa Xuân, nắng rất đẹp và trời cũng rất lạnh, sau 45 phút lái xe trên con đường đèo quanh co như rắn ḅ, khởi đi từ phía cực đông của đường Quimby, thành phố San Jose. Màu xanh cỏ non phủ khắp nơi và hoa dại cùng lá rừng xôn xao trong nắng như đón chào những người khách lạ. Những cây phong cổ thụ, loại lá nhỏ, sau những ngày đông trơ trụi, nay cành phủ đầy lộc non, trông như mấy cụ già làm đỏm. Thật là thống khoái khi được đứng trên đỉnh Hamilton phóng tầm mắt nh́n bao quát thành phố San Jose xa xa dưới chân và cả Thung lũng điện tử dàn trải mịt mờ về hướng tây bắc.
Đỉnh Hamilton ( Ảnh của tác giả)
Núi Hamilton là đỉnh cao nhất (1283m) của rặng Diablo ở phía đông San Jose, nơi đặt đài thiên văn Lick (Lick Observatory) -- đài thiên văn của hệ thống đại học California, nổi tiếng khắp thế giới. Triêu phú James Lick, trước khi chết đă để di chúc hiến tài sản cho việc thiết lập một đài thiên văn tầm cỡ quốc tế. Những người thi hành di chúc cứ băn khoăn măi về địa điểm lập đài, măi đến năm 1875, Thomas Fraser mới đề nghị đỉnh Hamilton sau khi đă thám sát rặng Diablo. Lick Observatory bắt đầu hoạt động vào mùa Xuân 1888, vào đời Đồng Khánh (1885-1889) của nước Đại Nam ở phương Đông. Nơi đây, bốn
hướng mênh mông và trời cao vời vợi, một thế giới gần như cách biệt với bụi trần.
Khi tôi đến, đây đó quanh đài vẫn c̣n những đụn tuyết nho nhỏ chưa tan hết. Thấy
cơ ngơi đồ sộ và phương tiện làm việc của họ, tôi không khỏi nhớ đến Nam Đài xa
xôi của Thành Nội ngày xưa và ngậm ngùi cho một thời đă qua.
Xin những bậc chuộng sách vở từ chương đừng mất công dở sử sách Nhà Nguyễn để t́m địa danh này v́ nó không phải là cái tên chính thức do vua đặt ra; may ra chỉ có cụ già Léopold Cadière nặng ḷng với Huế nên đưa cái tên Nam Đài vào tập san Đô thành Hiếu cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hue) mà thôi. Nam Đài là cái tên dân dă thông tục mà dân Thành Nội đặt cho Quan Tượng Đài, đài quan sát thiên văn thuộc cơ quan Khâm Thiên Giám của Nhà Nguyễn. Cũng không phải tất cả mọi người dân Huế đều biết đến Nam Đài, bởi v́ nó nằm vào một góc khá hẻo lánh của Kinh đô, nơi dân cư thưa thớt và ít người qua lại. Quen thuộc với cái tên Nam Đài e chỉ có những người cố cựu của khu vực phía tây Thành Nội (Kinh thành Huế) Đài xây năm 1836 đời Minh Mạng, trên góc tây-nam của Kinh thành Huế -- quen gọi là Thành Nội -- thuộc địa phận phường Nam An, về sau là Thuận Cát và ngày nay là Thuận Ḥa. Măi tới năm học lớp Nhất (lớp 5 ngày nay), nhờ có thằng bạn là dân xóm Nam Đài rủ tới nhà chơi, vô Xă Tắc lượm mù-u, hái mù u về đánh bi, tôi mới biết Nam Đài là cái chi, dù nghe nói từ lâu. Thằng bạn và tôi cùng vài ba đứa trang lứa trong xóm rủ nhau leo ngược cái dốc thoai thoải lát đá để lên đài. Lúc đầu c̣n chạy đua, chạy nửa chừng th́ mệt quá, bèn vừa thở vừa leo.
Cũng như Tô
Đông Pha ngày xưa khi lên được Lô Sơn:
Khâm Thiên Giám Vua Minh Mạng (1820-1841) dựng Quan Tương Đài là để tạo phương tiện cho Khâm Thiên Giám làm việc hiệu quả hơn. Cơ quan này lập ra đời Gia Long (1802-1819), có mấy nhiệm vụ chính là quan sát và chiêm nghiệm thiên tượng, thời tiết, làm lịch, coi ngày, báo giờ, và dĩ nhiên kiêm luôn cả nghề địa lư, phong thủy cho triều đ́nh. Tuy tổ chức Khâm Thiên luôn luôn đặt dưới sự kiểm soát của một quan lớn -- đang cầm đầu một cơ quan khác -- kiêm nhiệm ( gọi là Kiêm quản Khâm Thiên Giám sự vụ đại thần), nhưng trong công việc hàng ngày th́ do một Giám chánh và một Giám phó trực tiếp điều khiển; thuộc viên có các chức Ngũ quan chính, Linh đài lang, các Thư lại và Vị nhập lưu Thư lại làm thư kư. Tại các tỉnh có Ty Chiêm hậu là chi nhánh địa phương của Khâm Thiên Giám. Trong một thời gian dài, trụ sở của Khâm Thiên Giám nằm ngay dưới chân Nam Đài, thuộc phường Thuận Cát, nay là Thuận Ḥa, thuận tiện cho nhân viên chia phiên trực lên làm việc ở Quan Tượng Đài. Có điều tôi không hiểu là gặp nhân viên lớn tuổi th́ làm sao leo cho nổi cái dốc khá cao đó trong đêm hôm khuya khoắt. Đầu thế kỷ XX, có lẽ do Pháp đă lập đài khí tượng cho Đông Dương, nên việc sử dụng Quan Tượng Đài không c̣n cần thiết nữa, và vai tṛ của Khâm Thiên Giám chỉ c̣n rút lại trong việc làm lịch và coi ngay tốt xấu, coi đất, chọn huyệt mà thôi. V́ vậy, đến đời Duy Tân (1907-1916), Khâm Thiên Giám giă từ Nam Đài, dọn về khu Bộ Học trên đường Hàn Thuyên ngày nay và ở đó cho đến ngày tàn của chế độ quân chủ (8/1945) Khi được nh́n thấy cái viễn vọng kính vĩ đại của đài thiên văn Lick, không phải chỉ ḿnh tôi mà đa số du khách đều “ồ”, “à” với vẻ ngạc nhiên thích thú. Tôi hỏi người hướng dẫn: “Chắc quí vị đă điện toán hóa (computerize) cái kính này để sử dụng tốt hơn, phải không?” Bà ta trả lời ngay: “Không, cái kính này xưa rồi, chúng tôi chỉ dùng cho sinh viên thực tập và du khách như quí vị xem cho biết lịch sử của Lick. Chúng tôi chỉ computerize những kính mới chế tạo mà thôi.” Nghe thế, tôi “ồ” lên một tiếng ngạc nhiên thật sự, không khỏi nghĩ trong đầu,”Giá như nước ḿnh cũng có một cái cũ như thế!” và ḷng không khỏi chạnh nhớ đến Nam Đài, đến cơ quan Khâm Thiên Giám với những dụng cụ cực kỳ thô sơ, c̣n ghi lại trong mục Nghi khí của Hội điển, [1] phần Khâm Thiên Giám. Dưới con mắt ngày nay, những thứ đó là đồ chơi trẻ con, nhưng vào thời bấy giờ, lại là những khí cụ vua ban để làm việc, rất quan trọng. Nào chuông định giờ, nào thước đồng, cây đo bóng mặt trời, đồng hồ cát, phong vũ biểu, hàn thử biểu, kính hiển vi (??), ống nḥm, chậu hứng nước mưa để tính vũ độ, bản đồ thiên văn, thiên lư kính…Ngoại trừ mấy cái chậu sành hứng nước mưa để đo vũ độ và những lá cờ dùng cắm trên Nam Đài, thay đổi màu sắc theo từng giờ, để theo dơi hướng gió, là do trong nước làm, c̣n lại hầu như là đồ ngoại, nhập từ phương Tây. Nhưng sách chuyên môn để các quan tham khảo và huấn luyện lại là sách Tàu. Người Tây phương đă chế ra kính thiên văn (thiên lư kính) rất sớm để quan sát thiên tượng [2]. Vua Minh Mạng cho mua một số, cỡ lớn có, nhỏ có, để cấp cho các tàu thuyền đi biển, các đồn canh pḥng cửa biển, và Khâm Thiên Giám để làm phương tiện quan sát. Năm Minh mạng thứ 6, (1825) vua cấp 3 cái thiên lư kính hạng to “để xem mặt trời, trông lên xét trong bầu trời, trông xuống xét núi sông. Tất cả điềm lành điềm dữ tai nghe mắt thấy rơ ràng, cứ thực xét tâu lên, không được lười biếng, xao nhăng như trước nữa.” [3] Sở dĩ vua hăm he như vậy là v́ trong quá khứ các quan, hoặc v́ lười nhác, hoặc không biết cách dùng (hồi đó làm ǵ có chuyện bán sản phẩm kèm theo tài liệu chỉ dẫn cách sử dụng!), nên cứ bỏ xó thiên lư kính cho bụi bám. Nghĩ lại, mấy ông Khâm Thiên Giám hồi xưa của ḿnh cũng có chỗ giỏi thật. Họ học hỏi kiến thức thiên văn qua sách Tàu với đầy màu sắc huyền bí và đồng thời họ cũng học cách tính toán chuyển động của các thiên thể trong Thái dương hệ theo cách Tây phương thông qua sách Tàu mà họ không biết [4]. Và họ học, hoặc theo kiểu cha truyền con nối, hoặc do có năng khiếu, sở thích, tự t́m đường mà thu thập kiến thức. Sự huấn luyện bổ túc tại Khâm Thiên Giám tuy có, nhưng không phải là trường lớp chính qui.Vậy mà họ tính toán được ngày giờ nhật thực, nguyệt thực để tŕnh lên vua hàng tháng trước, và thông báo cho địa phương nơi sẽ xảy ra hiện tượng biết để theo dơi, quan sát và báo cáo về triều. Các quan Khâm Thiên đoán đúng trong nhiều trường hợp nhưng cũng có lúc tính sai, nhưng may nhờ đúng nhiều hơn sai nên chỉ bị khiển trách chứ không bị trừng phạt. Cũng có lần bị phạt nặng, nhưng v́ lư do khác. “Đêm năm canh, ngày sáu khắc”, là cách phân chia thời gian ngày xưa trong một ngày đêm. Ngày cũng như đêm, Khâm Thiên Giám phải có người thường trực để lo báo giờ. Họ được trang bị bằng đồng hồ cát. Ban ngày, nhân viên trực tại nhà Tả Vu điện Cần Chánh trong Tử Cấm Thành để báo giờ, c̣n ban đêm th́ trực tại lầu Ngọ Môn, canh đồng hồ để báo cho ty Kỳ cổ đánh trống làm hiệu lệnh thời khắc (nhập canh, giao canh, tan canh). Không biết do mất ngủ hay thức đêm làm việc, vua Minh Mạng đă mấy lần theo dơi, thấy đánh trống sai, các canh dài ngắn không bằng nhau. Sau mấy lần cảnh cáo, lần đó, vua ra lệnh đánh nhân viên trực đêm ấy 80 trượng về cái tội báo giờ lếu láo, đồng thời Giám chánh và Giám phó đều bị khiển trách. Mặc dầu có
hấp thụ phần nào kiến thức thiên văn từ phương Tây qua sách của Tàu, biết quả
đất tṛn, đă tính được vĩ độ của các tỉnh thành, nhưng vua quan vẫn chưa vén
được bức màn huyền bí che phủ các thiên tượng. Chính vua Minh Mạng, một người tự
học, tự nghiên cứu thiên văn tới tŕnh độ chỉ ra chỗ sai trong tính toán của các
quan Khâm Thiên Giám, vậy mà cũng có lần nói rằng, “ Thiên văn vốn là việc
huyền diệu.” [5], và v́ vậy, những hiện tượng như nhật thực, nguyệt thực,
sao chổi xuất hiện đều là những điềm không lành, là dấu hiệu răn đe từ đấng
Hoàng thiên. Năm Tự Đức thứ 2 (1848), có dự báo nhật thực sẽ xảy ra vào ngày
mồng một Tết. Theo tin tưởng truyền thống, đó là một dấu hiệu cảnh báo của trời,
vua phải biết kính sợ mà sửa ḿnh, nên ngày đó vua ở trong cung trai giới, và ra
lệnh cho các hoàng thân cùng trăm quan không được bày yến tiệc chơi bời; khi
nhật thực xảy ra th́ tất cả phải yên lặng để tỏ ḷng kính sợ.[6] Cứ mỗi lần nhật
thực như thế th́ Khâm Thiên Giám cũng như dân chúng đều lo qú khấn, đánh trống,
để cứu mặt trời khỏi bị ăn; lần này vua bảo thôi đừng làm theo lối câu nệ đó nữa,
cũng là một dấu hiệu của tiến bộ! Tuy nhiên điều cấm kỵ nhất vẫn là sự xuất hiện
của sao chổi. Năm Ất Dậu (1825), sao chổi mọc lâu vẫn chưa lặn. Vua Minh Mạng sợ
lắm, giảm bớt các món ăn trong mâm ngự thiện, bỏ âm nhạc, vui chơi, sai Bộ Lễ tư
đi các địa phương để xem có điều ǵ sai trái, hội các quan để cầu lời nói phải.
Giám chánh Khâm Thiên Giám là Hoàng Công Dương thấy vua lo quá, bèn dâng sớ an
ủi, nói rằng sách xưa, nơi th́ nói hễ sao chỗi mọc ở vị trí sao Vỵ sao Măo th́
có tai ương, nhưng cũng có sách nói nếu mọc ở đông nam trở sang tây bắc th́
trong nước được mùa lớn, nghĩa là ư nghĩa của sao chổi xuất hiện là mơ hồ, không
có ǵ đáng tin. Vua Minh Mạng đang lo, đọc sớ lấy làm giận. Vua phê rằng vua đă
đọc sách sử các đời, chưa thấy sách nào nói sao chổi xuất hiện là điềm lành cả,
vậy mà nay Khâm Thiên Giám lại nói nịnh như thế th́ quá lắm, bèn phạt Giám chánh
Hoàng Công Dương tội cách lưu [7] Chỉ tội nghiệp là sếp lớn của quan Giám chánh
là Thượng thư Nguyễn Hữu Thận cũng bị phạt lây! Quan Thượng Nguyễn Hữu Thận được
coi là người tự nghiên cứu học hỏi thiên văn mà đạt đến tŕnh độ bậc thầy dưới
hai triều Gia Long và Minh Mạng. Xuân từ trong ấy Bấy giờ phải là sau ngày hồi cư, sau năm 1948 một hai năm chi đó. Khi bà chị đi làm về, cho tôi cuốn lịch bỏ túi, nhỏ như cuốn sổ tay, th́ tôi khoái lắm. Thứ nhất, chưa bao giờ tôi được thấy một loại lịch như thế, chỉ quen thấy cuốn lịch Tàu của Thầy tôi (cha tôi), lịch block để bàn ở các văn pḥng, và lịch treo tường lột từng tờ hàng ngày; thứ hai, có “của lạ” để khoe với tụi bạn cùng lớp. Dưới mấy ḍng nói đầu, thấy kư tên là Khâm Thiên Hoàng Thiện kính cáo. Cũng chẳng hiểu mô tê chi. Trong cuốn lịch nhỏ xíu và mỏng dính đó, ngoài ngày tây ngày ta, c̣n có phần in sao hạn của các tuổi trong năm mới và bài thơ giải đoán, nay c̣n nhớ lỏm bỏm: La Hầu
chánh thất kiến hung tai, Mạ tôi rất hâm mộ bài thơ này, bà thuộc ḷng để làm thầy giải đoán sao hạn cho mấy bà bạn và bà con. Hỏi Thầy tôi – tức cha tôi -- mới biết Hoàng Thiện là một ông quan cũ của Khâm Thiên Giám triều Nguyễn mà Thầy tôi thường gọi là “ông Khâm Thiên”.
Mới đầu tháng 10, sáng thứ Bảy, nhận được cú điện thoại đường dài từ một thành phố nhỏ Miền Đông: -Hello! Anh đó hả? Năm ni vợ chồng em định về ăn Tết ở Việt Nam. Anh coi cho em Tết năm ni là nhằm ngày mấy Tây tháng mấy, để c̣n liệu mua vé và lấy vacation. -Ơ, chú để thư thả vài hôm, anh sẽ trả lời sau. Anh chưa có lịch năm tới. Thời đại điện toán mà c̣n vậy, huống chi thời xưa. Không có lịch, làm sao dân gian biết ngày mà ăn Tết. Cho nên hồi đầu thế kỷ XX, khi thấy lịch của vua ban về đến địa phương, nhà thơ Tú Xương của đất Nam Định biết là Xuân đă về, Tết sắp đến, bèn ngẫu hứng thành thơ: Xuân từ
trong ấy mới ban ra, “trong ấy” là trong Kinh đô Huế. Mà không phải lịch chỉ cần cho Tết. Cả trăm thứ sinh hoạt của chính quyền cũng như dân gian, từ việc trồng cây, dựng cột nhà, gác đ̣n đông đến những ngày cúng giỗ trong gia đ́nh, tế tự, hội hè của làng xă, cho đến ngày làm mùa, ngày lễ quan trọng của nhà nước …thảy thảy đều trông vào lịch. Hồi trước, khi lịch chưa được phổ biến lắm, cứ vào khoảng cuối năm, sau khi những ngày mưa dầm, lụt lội và băo tố của “quê hương em nghèo lắm ai ơi” (Phạm Duy) đă qua đi, người trong xóm hỏi nhau, “Ngày mô là ngày Đông chí?” Tôi lấy làm lạ, sao họ không hỏi về Tết, lại hỏi cái ngày đông chí, đông rận (!) đó làm chi, th́ được Thầy tôi giảng, “Đông chí nhất dương sanh. Tới ngày Đông chí th́ khí âm lên đến chỗ cùng cực, nhưng đồng thời khí dương cũng bắt đầu phát sanh, trời đất sẽ ấm lên lần lần. V́ vậy phải sau ngày Đông chí trồng cây mới đặng. Người ta hỏi thăm là v́ rứa.” Nên phải có lịch mới biết ngày Đông chí để tính chuyện khởi sự trồng trọt. Ngày Ban Sóc – nghĩa là vua cho lịch - là một lễ lớn của triều đ́nh. Trong mấy năm đầu của triều Gia Long th́ ngày Ban Sóc cũng là ngày phong ấn hay hạp ấn, nghĩa là lau chùi ấn tín sạch sẽ, gói lại, cất đi, tạm nghỉ việc để ăn Tết. Qua năm Gia Long thứ 5 (1806) th́ vua quyết định lấy ngày 1 tháng Chạp làm ngày Ban Sóc hàng năm. Cũng buổi đầu, lễ Ban Sóc diễn ra tại điện Thái Ḥa nhưng từ năm Minh Mạng thứ 21 (1820) trở đi, vua ra lệnh làm lễ trước lầu Ngọ Môn. Ngay từ hôm trước, Bộ Lễ lo dàn bày nghi trượng theo nghi thức đại triều. Sáng sớm hôm ban sóc, sau khi vua ngự lên ngai, trăm quan lạy 5 lạy, quan đại thần quản lư Khâm Thiên Giám đem thuộc viên ra qú trước sân làm lễ dâng lịch mới, rồi vâng chỉ vua, tuyên bố “ban sóc”. Trăm quan lạy năm lạy để làm lễ thọ lịch (nhận lịch), vậy là xong lễ chính thức. Sau đó, các quan sẽ đến nơi chỉ định để nhận lịch, nhiều ít tùy theo phẩm trật và chức vụ. Cũng sáng hôm
ấy, tại các địa phương, quan đầu tỉnh dẫn hết thảy quan lại trong tỉnh mặc phẩm
phục đại triều, đến trước hành cung của tỉnh để làm lễ thọ lịch. Hành cung là
nhà tạm trú của vua tại địa phương mỗi khi vua đi kinh lư, đồng thời cũng tượng
trưng cho sự hiện diện của vua, nên mọi lễ nghi chính thức của tỉnh đều phải
diễn ra tại đấy. Chỉ sau lễ này, lịch mới được phân phối đến các cơ quan trong
tỉnh, các phủ, huyện và làng xă.
Nghe mấy ông đời xưa nói chuyện lịch, nào là lịch vạn toàn, lịch hiệp kỷ, rồi bảo lịch, giám lịch, ngự lịch, quan lịch, dân lịch…ḿnh cứ rối tung cả lên, nhưng nghe ra một hồi th́ biết cũng chẳng khó khăn chi, chẳng qua là các cụ đem h́nh thức ra để xếp hạng, để phân biệt, thế thôi. Trước hết phải nhớ rằng hồi xưa viết chữ Nho, từ phải qua trái, từ trên xuống dưới, ngược với ngày nay. V́ vậy, b́a trước của cuốn sách ngày xưa chính là b́a sau của sách bây giờ. Hễ b́a trước của cuốn lịch nào có đóng ấn của vua (gọi là bảo) th́ được gọi là bảo lịch; c̣n lịch nào có b́a đóng ấn của Khâm Thiên Giám (ấn có khắc 4 chữ Khâm Thiên Giám Ấn) th́ gọi là giám lịch.
Ấn Đại Nam Hiệp Kỷ Lịch Chi Bảo Năm 1802, vua Gia Long cho đúc ấn Trị lịch minh thời chi bảo bằng bạc để đóng vào lịch ban hành hàng năm, và đời bấy giờ đặt tên là lịch vạn toàn. Năm 1811 vua mới đổi tên , gọi là lịch hiệp kỷ, áp dụng từ năm 1812 trở đi. Đời Minh Mạng, vua cho đúc ấn mới bằng vàng (1823) nhưng vẫn giữ tên cũ. Năm 1841, vua Thiệu Trị lên nối ngôi. V́ ấn Trị lịch minh thời chi bảo có chữ Trị trùng với niên hiệu Thiệu Trị (niên hiệu cũng là tên của vua),phạm trọng húy, nên các quan xin đúc ấn mới thay thế để khỏi phải gọi tên húy. Vua chấp thuận và ấn Đại Nam hiệp kỷ lịch chi bảo ra đời, dùng cho đến năm 1945 (ất dậu) là năm Nhà Nguyễn ban hành lần cuối lịch hiệp kỷ cổ truyền, rồi vua Bảo Đại thoái vị, chấm dứt chế độ quân chủ Việt Nam. Bây giờ ai c̣n giữ được cuốn lịch này th́ nhớ rằng đó là một món đồ cổ. Trước 1968, người viết đă từng sưu tập được cả năm sáu cuốn lịch như thế, nhưng tiếc thay, cái nhà đă bị bom đạn đánh sập, sách vở dầm mưa cả tháng, không c̣n ǵ. Theo quan niệm xưa, người làm vua là người thừa mệnh Trời để chăn dắt muôn dân, cao hơn tất cả, nên mới có chuyện vua sắc phong tước hiệu cho hết thảy các thần linh trong nước, không có quỷ thần nào không nể sợ vua. V́ vậy cái tờ b́a của cuốn bảo lịch có dấu ấn của vua là một vật quí; nó là một đạo bùa trừ tà ma, trừ thần trùng. Khi làm nhà mới, thay v́ treo đạo bùa vẽ bát quái với cành thiên tuế, người ta dán cái b́a bảo lịch trên đ̣n đông hay đ̣n tay nhà, cũng có hiệu lực như nhau (người ta tin thế); hoặc dùng tờ b́a đó đắp mặt người chết khi khâm liệm, nếu người quá cố ra đi vào ngày giờ xấu, th́ thần trùng cũng sợ mà không dám làm hại. Ngự lịch là lịch dâng lên cho vua. Quan lịch là lịch dành cho các quan, dân lịch là lịch phát xuống làng xă. Rồi lại c̣n có long phụng lịch là lịch dâng thờ tại các miếu trong Đại Nội (Thái miếu, Thế miếu, Hưng miếu, Triệu miếu, điện Phụng Tiên),và điện thờ tại các lăng. Cuốn lịch không dày, chỉ chừng 40, 50 trang, khổ lớn như thường thấy ở các loại sách chữ Nho xưa (khoảng15cm X 20cm), trong đó có ghi ngày tháng, giờ tốt giờ xấu, những việc nên làm những việc không nên làm của mỗi ngày, thời gian của 24 tiết trong năm [8], các ngày lễ của triều đ́nh ... [9]. Hội điển không ghi chi tiết rơ ràng nhưng qua một chỉ thị đặc biệt của vua Minh Mạng vào năm 1831 th́ cũng có thể hiểu được một vài điều, ấy là từ năm 1832 trở đi, cuốn ngự lịch dâng lên vua phải là một ấn bản đặc biệt…chép tay. Từ trước, trong các bản lịch in ra, dù dâng cho vua hay phát xuống cho quan, cho dân, cũng đều ghi giống nhau, nghĩa là có các mục ngày nào nên làm việc ǵ và không nên làm việc ǵ, hoặc gặp ngày xấu quá th́ “trăm việc không nên”. Năm đó, có lễ có th́ giờ nghiên cứu kỹ cuốn lịch hiệp kỷ và thấy được những điều kỳ cục, vua Minh Mạng đă xuống chỉ bảo Khâm Thiên Giám rằng: những việc như trồng cây, khai mương, đốn cây, đặt bếp ḷ, nạp tài, khai trương v.v. có dính ǵ đến việc của bậc thiên tử cơ chứ? Từ nay trở đi, những khoản nhảm nhí đó th́ phải bỏ đi trong cuốn ngự lịch. Với dân gian th́ quả có ngày tốt để nhập học, nhưng với vua th́ không thể nói như thế được, phải gọi là ngự Kinh diên [10]. Khi vua xây cung điện, thành tŕ, lăng tẩm th́ đă có Khâm Thiên Giám coi ngày, nên không cần phải ghi ngày tốt để gác đ̣n đông! Đó là nói về nội dung, c̣n về h́nh thức, cuốn ngự lịch cũng khác bảo lịch. Sách xưa đóng bằng cách dùi lổ ở mép gáy rồi xỏ dây qua lại, xong cột chặt. V́ vậy b́a sách là hai mảnh giấy rời, với loại giấy dày hơn, áp ở mặt ngoài. Ngự lịch th́ khác; ruột vẫn đóng theo kiểu cổ truyền vừa nói, nhưng b́a là một tấm liền từ sau ra trước, làm bằng lụa Tàu, gọi là đoạn bát ti, màu vàng, thêu rồng mây, ở giữa có một cái nhăn, cũng bằng đoạn bát ti màu hoa đào, thêu hai chữ Ngự Lịch. Vào thời trước, kỹ thuật in ấn c̣n rất thô sơ. Người ta dùng những bản gỗ thị, khắc chữ, mỗi bản một tờ. Khi in, phết mực lên bản khắc rồi đặt tờ giấy lên, vuốt phẳng cho mực ăn đều, là xong. Mỗi lần một tờ, gấp đôi lại, xây mặt in ra ngoài, thành 2 trang. Vậy mà với cách thủ công đó, mỗi năm Khâm Thiên Giám phải cung cấp hàng chục ngàn ấn bản lịch hiệp kỷ cho toàn quốc, từ các quan triều đ́nh cho đến tổng lư của làng xóm xa xôi. Với phương tiện vận chuyển thô sơ và đường sá khó khăn thời bấy giờ, việc hàng năm lính trạm phải phân phối hàng vạn cuốn lịch từ Kinh đô đến các tỉnh trong Nam và ngoài Bắc quả là một công tác nhiêu khê và nhọc nhằn. V́ vậy, qua năm 1809, vua Gia Long định rằng từ nay, hàng năm các cơ quan và các địa phương báo cáo về Bộ Hộ số lịch cần dùng, theo tiêu chuẩn đă định. Bộ Hộ căn cứ vào đó để dự trù vật liệu (giấy mực). Khoảng đầu tháng Tư, Bắc thành (sau này là Hà Nội) và Gia Định thành (sau này là Gia Định) sẽ phái người về Khâm Thiên Giám nhận bản thảo lịch hiệp kỷ năm tới, đem về khắc rồi in sẵn ruột để đó, chiếu theo số lượng cần dùng đă định của các trấn (tỉnh). Đến tháng 10, các thành lại phái nhân viên về Khâm Thiên Giám nhận số b́a lịch màu vàng, có đóng ấn vua (cho loại bảo lịch) hoặc ấn Khâm Thiên Giám (cho loại giám lịch) để đem về đóng hoàn chỉnh. Đến ngày cuối năm, khi triều đ́nh làm lễ Ban Sóc th́ các trấn (tỉnh) làm lễ thọ lịch, sau đó mới phân phối lịch đến các địa phương. Quan lớn th́ nhận được nhiều lịch hơn quan nhỏ, với số lượng bảo lịch và giám lịch được qui định rơ ràng chứ không phải muốn lấy bao nhiêu cuốn cũng được. Nghĩ lại,
cuốn bảo lịch hay giám lịch cuối cùng phát hành năm 1945, cho đến nay, 2006, mới
tṛn 61 tuổi, so với tuổi của những chiếc b́nh đời Minh, đời Khang Hy v.v. th́
nào cái tuổi đó có đáng chi, nhưng rơ ràng nó đáng được xếp vào loại đồ cổ, bởi
không bao giờ c̣n có thể tái tạo được nữa. Tôi xa Huế từ năm 70, một đôi lần trở
về theo kiểu thoáng hiện, thoáng mất. Không biết xóm Nam Đài nay đă thay đổi ra
sao, những bè bạn ngày xưa nay lưu lạc phương nào, ai c̣n ai mất? Nhiều h́nh ảnh
của Huế xuất hiện nhan nhản trên các trang Web về Huế, về du lịch, nhưng không
thấy một h́nh nào của Nam Đài, hay Nam Đài rơ ràng chỉ là giấc nam kha của một
thời? [2] Galileo (1564-1642), nhà vật lư, nhà thiên văn người Ư, thường được xem là người phát minh ra kính thiên văn. Thực ra, ông là người hoàn thiện kính này. Nhờ đó, tháng 1/1610 ông đă t́m ra 3 vệ tinh của Mộc tinh (Jupiter) là Europa, Callisto và Ganymade. [3] Hội điển, sđd, Tập VIII, tr. 550 [4] Biết tính toán cách vận hành của 6 hành tinh và mặt trời (mà họ gọi là Thất tinh: mặt trời, mặt trăng, và các sao Kim, Thủy, Mộc, Hỏa, Thổ) là một trong những kiến thức căn bản để được xét vào làm Khâm Thiên Giám. Từ đầu thế kỷ XVI, người Tây phương đă t́m đến Trung Quốc. Các giáo sĩ, trong khi truyền đạo đă phổ biến kiến thức khoa học, toán học và thiên văn cho người Hoa, trong đó có hai người nổi tiếng là Matteo Ricci (Bồ Đào Nha) và Adam Schall. Chính Schall đă viết sách dạy thiên văn bằng chữ Nho và năm 1610 đă giúp chỉnh lại lịch Trung Quốc cho đúng hơn. Qua đời Nhà Thanh, ông cũng được trọng dụng và làm quan Khâm Thiên. Âm lịch từ đó cho đến hiện nay thực chất là âm- dương-lịch chứ không phải âm lịch thuần túy như trước 1610. [5] Hội điển, Sđd., tr.529 [6] Hội điển, Sđd., tr.549 [7] Cách chức nhưng vẫn cho giữ chức vụ cũ để lập công chuộc tội. [8] Một năm được chia làm 24 tiết, mỗi tiết trung b́nh 15 ngày, là (kể từ đầu năm) : Lập xuân, Vũ thủy, Kinh trập, Xuân phân, Thanh minh, Cốc vũ, Lập hạ, Tiểu măn, Mang thực, Hạ chí, Tiểu thử, Đại thử, Lập thu, Xử thử, Bạch lộ, Thu phân, Hàn lộ, Sương giáng, Lập đông, Tiểu tuyết, Đại tuyết, Đông chí, Tiểu hàn, Đại hàn. [9] Ngày Hưng quốc Khánh niệm 2 tháng 5, tức Quốc khánh, là ngày Nguyễn Vương lấy niên hiệu Gia Long, mở đầu một triều đại mới, thống nhất đất nước, ngày đản (ngày sinh), ngày kỵ (ngày mất) của các vua và hoàng hậu tại điện Phụng Tiên, ngày hưởng (tế các vua) tại các miếu (Thế miếu, Hưng miếu, Thái miếu, Triệu miếu) và ngày tế tại các đàn (ví dụ đàn Xă tắc) miếu (ví dụ Văn miếu, miếu Lịch đại Đế vương) ở kinh đô, ngoại trừ ngày tế Nam giao v́ ngày này phải chọn riêng từng năm.
[10] Trong năm, vua cũng có khóa học, khai giảng
vào ngày tốt. Vào những ngày đó, vua tới nhà Kinh diên để nghe các bậc văn quan
có học thức cao giảng sách của cổ nhân cho vua nghe. Sau đây là h́nh ảnh Quan Tượng Đài a2a t́m thấy trên internet :
Quan Tượng Đài 1949 Nguồn h́nh : dulichgo
Quan Tượng Đài ngày nay Nguồn h́nh: lendang.vn
|
