|
THƠ CỦA MẸ GỞI CHO CON Ở PHƯƠNG XA
Trong khi lang thang trên cái không gian bao la của thế giới ảo, tôi đă bắt gặp một bài thơ lạ, lạ là v́ tác giả của nó có một thân phận khác thường, lạ v́ văn chương vốn không phải là nơi quen thuộc của tác giả. Xin mời bạn đọc thưởng thức bài thơ sau đây mà đừng vội để ư đến những lỗi về chính tả. Những dấu vết văn tự lư thú ấy sẽ được đánh dấu và bàn đến sau. Bài thơ vô đề, xin chép nguyên văn như sau:
Thương con đau ruột mẹ trăm ch́u,
Nếu bạn đọc là người nhạy cảm với lịch sử th́ cũng có thể đoán được tác giả là ai.
Xuất xứ bài thơ Tôi khám phá bài thơ này nhân khi đọc tập san nghiên cứu của Trường Viễn Đông Bác Cổ -- Bulletin de l’Ecole Francaise d’ Extrême-Orient, Tom XXXIII, 1933, tr.499-501 trên internet (.http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93406q)
Tháng 9 năm 1932, sau khi hoàn tất học tŕnh
tại Pháp, vua Bảo Đại lên đường về Việt Nam trực tiếp cầm quyền, kết thúc một
hành tŕnh du học 10 năm, khởi đi từ tháng 5 năm 1922. Vào dịp này, J.Y.Claeys
đă viết bài Le retour de S.M. Bảo-Đại ghi lại cuộc “ngự giá hồi loan” đó
với khá nhiều chi tiết. Nhân nhắc lại một vài nét về thời du học của nhà vua trẻ
tuổi, Claeys đă dẫn bài thơ trên và nói rằng đó là một trong những bài mà các bà
Thái hậu (Reines-Mères) thỉnh thoảng làm rồi gởi cho vua. Bài thơ do một
“ông quan trẻ đầy tương lai”(jeune mandarin de grand avenir) gởi cho
Clayes cùng với bản dịch và cho phép đăng báo nhưng yêu cầu dấu tên. Về tác giả bài thơ Sau khi đọc bài thơ và biết được xuất xứ của nó – và nếu tin rằng những ǵ mà người cung cấp tin tức và người viết bài thường thuật là đúng sự thật -- tôi nghĩ rằng đây là tác phẩm của không ai khác hơn là thân mẫu vua Bảo Đại (1926—1945), người mà năm 1933 vua đă long trọng tấn tôn làm Đoan Huy Hoàng Thái hậu, và giới cung đ́nh và người Huế thường gọi là Đức Từ hay Đức Từ Cung. Mặc dầu vua Khải Định (1916-1925) có 12 bà vợ (1) nhưng chẳng bà nào có con, ngoại trừ bà Nhứt giai Huệ Phi Hoàng Thị Cúc (bà Từ Cung) đă sinh ra Hoàng tử Vĩnh Thụy vào tháng 10 năm 1913. V́ vậy, khi Claeys viết rằng những bài thơ loại này là do các “Reines-Mères” (các Thái hậu) viết gởi cho vua Bảo Đại là không đúng, v́ một cách chính thức, vua chỉ có một bà mẹ. Theo hệ thống cửu giai, (2) vợ vua chia làm 9 bậc. Mặc dầu lúc sinh thời, vua Khải Định đă phong hai người làm Nhất giai Phi -- bà Ân Phi Hồ Thị Chỉ, con của Học bộ Thượng thư Hồ Đắc Trung và bà Huệ Phi Hoàng Thị Cúc, con nhà tầm thường – nhưng vua Bảo Đại không thể gọi bà Ân phi là mẹ v́ bà này chưa phải là chính cung hoàng hậu (phải là Hoàng Quí Phi). Lại nữa, trước khi mất, các đại thần đă có hỏi vua phép đối xử sau này với hai bà Phi như thế nào th́ vua chỉ thị vắn tắt rằng “Tử quí mẫu vinh”, nghĩa là ai có con ở ngôi quí trọng th́ đương nhiên mẹ được vinh hiển. Đó là lư do khiến ngôi sao Huệ Phi ngày càng sáng c̣n ngôi sao Ân Phi ngày càng mờ nhạt rồi đi vào quên lăng của mọi người.(3) Mặt khác, chỉ có người mẹ rứt ruột đẻ ra mới có một t́nh cảm thắm thiết đền thế để tỏ bày với con, chứ một người mẹ hờ th́ không thể có một t́nh cảm lai láng như vậy.
Thời điểm sáng tác Thái tử Vĩnh Thụy lên đường sang Pháp du học vào ngày 15/5/1922. Lúc đó ông hoàng con mới được 8 tuổi rưỡi. Tháng 8/1924, Thái tử về nước để dự lễ mừng “thọ” 40 tuổi của phụ hoàng (Tứ tuần đại khánh), và tháng 12 năm sau, 1925, lại về nước lần nữa để dự tang lễ vua cha và lên nối ngôi, làm vua Bảo Đại. Khoảng 1922-1925 không phải là thời gian để bài thơ ra đời, v́ thời gian xa cách tuy có nhưng chưa đủ chín muồi để có một bài thơ như thế. Vả chăng, trong bài, ở khổ thứ 2 có một câu rất hữu ích giúp xác định thời gian sáng tác, ấy là: Thương con thơ ấu đă không cha! Vậy th́ bài thơ phải được sáng tác sau khi vua khải Định băng hà, nghĩa là sau 1925 (vua Khải Định mất 5/11/1925, vua Bảo Đại lên nối ngôi ngày 8/1/1926). Nói rơ hơn, bài thơ này phải được sáng tác trong khoảng 1927-1931, một thời gian sau khi vua Khải Định qua đời và một hai năm trước khi vua Bảo Đại về nước. V́ sao không phải 1926? V́ sau đám tang vào tháng 1/1926, vua Bảo Đại c̣n ở lại 4 tháng nữa rồi mới trở qua Pháp tiếp tục việc học. V́ sao 1931 mà không phải 1932 ? V́ cuối năm 1932 th́ “ngài hồi loan”, “Ả” (4) nghe vậy cũng đă phấn khởi trong ḷng, c̣n nhớ thương chi nữa! Ở khổ thứ 7 có câu “ Hỏi con kinh sử đă làu chưa?” cho biết học tŕnh c̣n dang dở và thời gian chờ đợi c̣n dài, nên càng trông càng nhớ càng thương.
Nhớ đến Khuê phụ thán của Thượng Tân Thị Mặc dầu bài thơ được công bố trên một tập san nghiên cứu và mặc dầu tác giả bài viết đă nói rơ đấy là tác phẩm của Reines-Mères , nhưng điều này vẫn có thể không ngăn được sự nghi ngờ của mọi người, điển h́nh, khi tôi đem chuyện khám phá bài thơ kể cho cụ Trần Trọng Phúc -- một nhân sĩ Huế lăo thành ở Mountain View – nghe, ông cụ đă cười và hỏi tôi có biết bài Khuê Phụ thán của Thượng Tân Thị không? Biết đâu đây là một trường hợp Thượng Tân Thị khác?.
Xin nhắc lại chuyện xưa một chút. Khoảng
1919-1920, 10 bài Khuê phụ thán, làm theo thể
Chồng hỡi chồng! Con hỡi con!
Việc hai vua Thành Thái và Duy Tân v́ nghĩa
nước mà bị lưu đày nơi viễn xứ đă để lại một Khi nhắc lại chuyện xưa, Cụ Phúc đă có hảo ư cảnh giác tôi một vụ Khuê phụ thán thứ hai; xin đa tạ hảo ư.
V́ sao người ta có thể nghi ngờ ? Có nhiều lư do để nghi ngờ rằng bà Từ Cung không phải là tác giả của bài thơ này. Thứ nhất, chưa ai nghe nói “Đức Từ làm thơ”, thứ hai, xuất thân của Đức Từ không làm cho người ta tin tưởng ở khả năng thi phú của bà. Mặc dầu qua hai bài kư trong Huế của một thời (5) tôi có nói qua về thời hàn vi của bà Từ Cung nhưng nay xin mời bạn đọc nghe những tiếng nói khác. Chẳng hạn, theo Nguyễn Lư Tưởng, bà Cúc (bà Từ Cung) “nguyên không phải là cung phi hay cung tần mà chỉ là một gái hầu của Ngọc Lâm Công Chúa (con vua Đồng Khánh), xuất thân từ gia đ́nh b́nh dân.” (6) TheoTrần Gia Phụng, “Khi mới đến Huế, bà Cúc buôn bán nhỏ ở chợ An Cựu, gặp mẹ ruột của hoàng thân Bửu Đảo (sau này là vua Khải Định) là bà Tiên Cung (vợ vua Đồng Khánh), người không cùng làng nhưng cùng huyện Phú Lộc… Bà Tiên Cung nhận bà Cúc vào làm việc trong dinh của ông hoàng Bửu Đảo ở An Cựu (sau này xây thành An Định cung). Từ đó bà Cúc mới quen biết ông hoàng” (7) Dẫu rằng hai bên có nói khác nhau về chi tiết nhưng căn bản vẫn là một quăng đời vắng bóng học đường. Chính v́ xuất thân từ tầng lớp b́nh dân nên bà Hoàng Thị Cúc đă phải chịu cảnh lép vế ngay từ khi theo chồng bước vào cung cấm. Bà sanh cho ông hoàng Phụng Hóa (vua Khải Định) một con trai từ tháng 10/1913 nhưng khi vào cung, bà chỉ được phong làm Tam giai Huệ Tân vào năm 1917, trong khi tháng 12/1917, vua Khải Định chính thức đi cưới cô Hồ Thị Chỉ, nữ sinh xuất sắc của trường Đồng Khánh, ái nữ của quan Học bộ Thượng thư Hồ Đắc Trung, và phong ngay làm Nhất giai Ân phi, một đẳng cấp mà măi đến năm 1923 bà Cúc mới leo tới. Quả thật thời thơ ấu dân dă của Bà Từ Cung rất dễ gây cho người hiểu biết một sự nghi ngờ về khả năng làm thơ của bà. Nhưng điều này, theo tôi, không ngăn cản bà làm thơ nếu bà có thi hứng, có xúc động. Cả một kho tàng ca dao của ta há chẳng phải là nguồn thi hứng của giới chân lấm tay bùn một chữ không biết đó sao? Huống nữa, một khi đă bước chân vào cung cấm, tất cả đều phải học – học để nâng cao kiến thức, học để biết phép tắc, lễ nghi của nề nếp cung đ́nh, bởi không phải chỉ cần có sắc đẹp và được vua yêu là đủ. Bà Từ Cung không đi ra ngoài khuôn khổ đó, nghĩa là phải học. Ai đă có dịp tiếp xúc với bà Từ Cung đều công nhận rằng trong cung cách ứng xử, bà rất đáng bậc mẫu nghi. Trong điều kiện bắt buộc phải nâng cấp và đầy đủ điều kiện thuận lợi để nâng cấp như thế, cộng thêm với t́nh thương và nỗi nhớ con ở phương xa, bà Từ Cung có đối cảnh sinh t́nh để làm thơ cũng không phải là chuyện không thể có.
V́ sao có thể tin Thái hậu là tác giả?
Tôi có 3 lư do để tin như thế: 2) Mặc dầu “ông quan trẻ tuổi đầy tương lai” đă trao cho J.Y Claeys bài thơ có kèm theo bản dịch với một ít chú thích nhưng Claeys vẫn phải đưa nguyên văn tiếng Việt cho Phụ tá trường Viễn Đông Bác Cổ là học giả Trần Văn Giáp giải thích thêm. Học giả họ Trần sau đó đă cung cấp cho Clayes một bản dịch thứ hai có nhiều điểm khác với bản dịch đầu tiên. Ông cũng phê b́nh rằng bài thơ có hai chỗ bị khổ độc trong câu 2 của khổ thơ thứ 2 và trong câu 2 của khổ thứ 9. Bài thơ vô đề này, mới nh́n, cứ tưởng là thơ mới, làm theo kiểu một khổ 4 câu, nhưng thật ra là 10 bài Đường thi tứ tuyệt, luật bằng vần bằng, công thức như sau (B=bằng; T= trắc):
B B T T T B B
Hai khổ (phải gọi bài mới đúng) có chữ bị khổ
độc là : chữ nước trong câu 2 khổ thứ 2
Thương con thơ ấu đă không cha!
Và chữ đế trong câu 2 khổ thứ 9:
Dặng con ghi dạ, chớ nên nguôi,
Theo luật thơ Đường, các chữ thứ 1, 3, 5 không cần phải tuân theo bằng, trắc (nhất, tam, ngũ bất luận) Tuy nhiên, nếu chữ thứ 3 trong câu 2 mà đổi bằng thành trắc th́ khó đọc khó nghe, nghĩa là phạm khổ độc. Sở dĩ tôi phải dài ḍng về điểm này v́ đây là một chi tiết lư thú và hữu ích. Thật vậy, bên cạnh lỗi về thi pháp như Trần Văn Giáp đă phê b́nh, những chữ viết sai về chính tả như đă đánh dấu ở trên (vường Thượng uyển, Muông dặm sơn khê, Cắc ruột, nỗi biệc li, bàn hoàng, Dực ḿnh, Dặng con ghi dạ) cho ta hiểu được điều ǵ? Nó giúp ta hiểu được rằng tác giả của bài thơ quả có được học hành nhưng chưa phải tới nơi tới chốn, không phải được đào tạo tại trường lớp có bài bản đàng hoàng, mà là một kiểu học ngang, học tắt. Điều này rất phù hợp với hoàn cảnh của bà Từ Cung. Nếu đem so sánh bài thơ này với 10 bài Khuê phụ thán, ta thấy rơ Khuê phụ thán thật là chải chuốt văn chương chứ không “thật thà” cả h́nh thức lẫn nội dung như bài thơ vô đề gởi thăm con này. Phải cảm ơn J.Y.Claeys và Trần Văn Giáp đă không v́ “ngứa mắt” mà sửa chữa những lỗi h́nh thức, nhờ đó giúp thêm yếu tố xác quyết về tác giả. 3) Một yếu tố khác nữa không thể bỏ qua là cái ngôn ngữ Huế trong thơ. Trên niên san Tiếng Sông Hương (Dallas, Texas, 1993) tác giả Nguyễn Đặng có kể rằng trong một lần tiếp kiến viên Toàn quyền Đông Dương, bà Từ Cung có nói, “Tôi tra rồi, ăn nói tào lao xịt bộp..” làm cho viên quan đi theo mặc dầu rất giỏi tiếng Pháp nhưng không biết làm sao để phiên dịch cho đúng cái thành ngữ Huế rặt đó. Cái bản chất Huế rặt này thể hiện rất rơ trong bài thơ, dù tác giả quả t́nh muốn chải chuốt ít nhiều. Chẳng hạn: - Thương con đau ruột mẹ trăm ch́u. Các nơi khác, quen nói là chiều. Người Huế khi nói chữ này thường bỏ mất âm ê, Ví dụ :
Chiều chiều ra đứng ngơ sau,
- Canh lụn chiêm bao mường tượng bóng Khi nhớ mang máng về một điều ǵ hay một h́nh ảnh nào đó, người ta dùng từ mường tượng và từ này, người Huế cũng nói thành mượng tượng. Tác giả đă lợi dụng sự biến âm này để làm cho câu thơ hợp với niêm luật hơn, kể cũng khéo.
- Dực ḿnh thức giấc cứ mơ màng. Khi bắt gặp chữ dực và bực này, tôi không khỏi vỗ đùi hứng thú. Nó gợi trong tôi tiếng nói thuở nào của mệ ngoại, của mẹ già! Người miền khác đọc là giật (giật ḿnh) và bậc, nhưng Huế th́ quen biến âm â thành ư, bởi thế mới có giựt (viết sai thành dực) thay cho giật, bực thay cho bậc.
Đă thế, khi phát âm lại không cần phân biệt
c và t, gi và d, gi và nh. Do đó mới
xuất hiện cái oOo
Xin nhớ rằng bài thơ đă được viết bằng quốc ngữ trước 1930, nghĩa là loại quốc ngữ chưa mấy hoàn chỉnh, chẳng hạn, người ta viết quấc gia, quấc ngữ là thường. Nếu không khắc khe quá về mặt h́nh thức ( chữ quốc ngữ viết chưa chỉnh, hai câu bị khổ độc), th́ bài thơ của Đoan Huy Hoàng Thái hậu đáng kể là một bài thơ dễ thương, dễ cảm động ḷng người. Theo truyền thống văn chương cổ điển, điển cố cũng được đưa vào (8) một cách chừng mực, chứng tỏ có đọc sách, ngoài ra không có ǵ là làm dáng thái quá. Nội dung bài thơ khai triển quanh mấy chữ: nhớ, thương, và dặn ḍ. Phần thương chiếm hai khổ đầu, phần nhớ chiếm 4 khổ giữa, và 3 khổ gần cuối dành cho dặn ḍ, khổ cuối cùng dành cho phần kết. Đó là một bố cục hợp lư và cân đối, phải chăng. Ngoài chuyện dặn con ráng chăm học như mọi bà mẹ khác, khổ thứ 9 khá cảm động:
Dặng con ghi dạ chớ nên nguôi,
Đây không phải là thơ khẩu khí. Đây là tấm
ḷng của một bà mẹ vua xuất thân dân dă nhưng
VƠ HƯƠNG-AN
Tài liệu tham khảo: TRẦN GIA PHỤNG, Tuổi thơ của Cựu Hoàng Bảo Đại, Tuyển tập Nhớ Huế, Số 17, California, 2006. NGUYỄN LƯ TƯỞNG, Thuyền ai đợi bến Văn Lâu, tác giả xuất bản, California, 2001.
Chú thích: (1) Bảo Đại, Le Dragon d’ Annam, Plon, Paris, 1990, tr.16 (2) Nhất giai Phi, Nhị giai Phi, Tam giai Tần, Tứ giai Tần, Ngũ giai Tần, Lục giai Tiệp dư, Thất giai Quí nhân, Bát giai Mỹ nhân, Cửu giai Tài nhân. (3) Xin đón xem Vua Khải Định, h́nh ảnh và sự kiện, của cùng tác giả, sắp xuất bản. (4) Vua Bảo Đại gọi Đức Từ bằng Ả. Thưa với mẹ th́ « Tâu Ả »
(5) Vơ Hương
An, Huế của một thời, Nam Việt, California, 2006 (bài Mệ ngoại và
Chuyện cung đ́nh nghe kể lại) (8) Mẹ thầy Tăng khi tựa cửa: Tăng Tử rất có hiếu với mẹ. Nhà có khách, mẹ tựa cửa trông cho con về, bèn cắn ngón tay, Tăng Tử cảm nhận được tín hiệu, bèn về ngay cho mẹ khỏi mong. Quạt nồng ấp lạnh là chuyện Hoàng Hương quạt mát cho cha mẹ khi mùa hè và ủ chăn cho ấm để cha mẹ ngủ vào mùa đông. Bẻ cửi chuyện xưa : là chuyện mẹ Mạnh Tử thấy con nhác học bèn bẻ khung cửi đang dệt để dạy cho con phải biết kiên tŕ, chăm chỉ học hành th́ mới thành công.
|
