Vĩnh Liêm Dalat

TÔI LÀM VĂN NGHỆ

          Tôi rất mê văn nghệ nhưng trước đây chưa có dịp thi thố tài năng vì tôi vốn là đứa nhút nhát, nhiều mặc cảm. Ngày xưa khi còn học Đồng Khánh tôi chỉ hát trong ban hợp xướng trường dưới sự điều khiển cuả thầy Lê Như Khuê, có đứa bạn khuyến khích tôi đơn ca nhưng tôi lại sợ. Một lần tôi đã tập tành đàng hoàng bài “Trở Về Thôn Cũ” cuả Nhị Hà để hát cho một buổi văn nghệ gây quỹ từ thiện, đến giờ phút cuối tôi lại từ chối lên sân khấu. Nghĩ lại tôi cho rằng nghiệp cuả mình không phải nghiệp cầm ca.

Năm 1968 tôi tốt nghiệp Đại Học Sư Phạm Huế khoá Mậu Thân, nhiệm sở cuả tôi là trường Nữ TH Bùi Thị Xuân – Đà Lạt nhưng tôi đã hoán chuyển cho chồng với hy vọng năm sau sẽ được về cùng trường theo ưu tiên 1 bởi tôi rất mê Đà Lạt. Nhưng “mưu sự tại nhân thành sự tại thiên”, tôi phải qua hai nhiệm sở, một ở trường TH Phan Bội Châu Phan Thiết và một ở trường TH Đơn Dương Tuyên Đức, mãi đến tháng 11-1974 tôi mới đạt được ước mơ.

Làm quen với trường Nữ TH Bùi Thị Xuân chưa được bao lâu thì đến tháng 5 - 1975 trường đổi tên Phổ Thông Trung Học Bùi Thị Xuân, là trường hỗn hợp nam nữ chứ không phải chỉ dành riêng cho nữ sinh như trước đây.

Trước khi bước vào năm học mới, sở Giáo Dục Lâm Đồng tổ chức học tập chính trị cho toàn ngành cuả tỉnh để đội ngũ giáo chức “quán triệt” chủ trương chính sách cuả chế độ mới, địa điểm là trường Bùi Thị Xuân. Trong những lúc giải lao mỗi trường phải có một tiết mục văn nghệ giúp vui . Hình như lúc đó chị Thu Tâm chuyển sang trường Thăng Long, trường mất đi một tài năng, vậy là tôi bị bắt cóc lên sân khấu. Tôi không biết các bài hát “cách mạng” nên đành ngâm bài thơ “Nàng Tiên Dũng Sĩ”, một bài thơ tương đối vô thưởng vô phạt cuả Dương Hương Ly (bút hiệu trước đây cuả nhà thơ Bùi Minh Quốc), ,thầy Uyên đệm sáo. Tôi run lắm nhưng cũng phải lấy hết can đảm cất tiếng. Cả hội trường như lắng đọng, tôi đã lấy lại tự tin khoe giọng với những chỗ luyến láy rất Huế vẽ lên hình ảnh giấc ngủ trưa dễ thương cuả cô du kích nhỏ. Tôi được tán thưởng bằng một tràng pháo tay nồng nhiệt.

Năm học đầu cuả chế độ mới 1975-1976 tôi được ban giám hiệu giao phụ trách đội múa cuả trường mà phần lớn các em trong đội này đều thuộc lớp tôi chủ nhiệm - Trường Bùi Thị Xuân vốn nổi tiếng có truyền thống văn nghệ. Các em nữ sinh trong đội múa rất xinh, múa rất dẻo, các tiết mục cuả trường thường được đưa đi biểu diễn hết chỗ này đến chỗ nọ, dĩ nhiên những lần như vậy tôi phải theo các em từ chiều tối đến khuya mới về nhà. Thật vất vả cho tôi và gia đình vì các con tôi lúc bấy giờ còn quá nhỏ.Thế nhưng trong những giờ phút chuẩn bị cho các em lên sân khấu, sửa lại xiêm y, đánh thêm chút phấn hồng lên má, kẻ lại vành môi cho các em hay khi nhìn các em múa rất hồn nhiên trên sân khấu…tôi như quên hết mọi chuyện để chỉ thấy rất hạnh phúc, rất tự hào. Một tình cảm gắn bó thân thương len lén vào tim tôi. Tôi còn nhớ một vài em trong đội múa lúc bấy giờ là em Tuyết Anh, Xuân Lan, Bích, Xuân Phương…

Rồi trong một cuộc thi văn nghệ giáo viên giữa các trường ở Đà Lạt tôi lại được lên sân khấu để …múa một điệu múa Chăm với các nữ đồng nghiệp cuả trường. Cả một tháng trời khổ công tập luyện, việc nhà nhếch nhác, kết quả tiết mục múa cuả trường chỉ đạt giải B, chắc tại cả tốp múa chưa đều chứ riêng tôi thì có người khen tôi múa đẹp (cũng thích đấy chứ), có lẽ nhờ những lần đi theo xem các em biểu diễn.

Cho đến năm 1989, là tổ trưởng tổ Sử Địa – Chính Trị (không hiểu tại sao tôi lại được chọn làm tổ trưởng từ năm học 1976- 1977 vì tôi vốn là dân ngụy 100%), được sự phân công cuả hiệu trưởng lúc bấy giờ là thầy Nguyễn Thành Lý và với sự giúp đỡ cuả nhiều người, tôi đảm nhận chuyên đề kỷ niệm Hai Trăm Năm Chiến Thắng Đống Đa (1789 – 1989). Theo đề nghị cuả tôi, lớp 12A7 được huy động hát các bài “Việt Nam Minh Châu Trời Đông”(cuả Hùng Lân), “Thăng Long Hành Khúc” và “Gò Đống Đa” (cuả Văn Cao) để minh họa cho bài thuyết trình. Nhạc sĩ Bữu Ấn, phụ huynh học sinh lớp, nhận lời tập hợp xướng cho các em.

Hồi bấy giờ nữ sinh chưa đồng phục áo dài nhưng tôi yêu cầu các em phải tìm mọi cách để có áo dài trắng khi trình diễn. Không khi buổi lễ rất trang nghiêm long trọng, bài thuyết trình cuả tôi đã thu hút người tham dự một phần nhờ các bài hát minh họa đầy hào khí, đã để lại nhiều ấn tượng đẹp cho học sinh, thầy cô giáo lẫn quan khách và dấy lên phong trào trở lại chiếc áo dài trắng truyền thống cho các nữ sinh.

Sau đó thầy Lý, cũng là người có máu văn nghệ, đã đề nghị tôi tham gia ban văn nghệ cuả trường chuẩn bị cho đêm công diễn có bán vé vào dịp cuối năm. Tôi phụ trách tiết mục Hoá Trang chủ đề ”Giới thiệu các trang phục phụ nữ nhiều miền cuả Việt Nam và một số nước trên thế giới”. Vì quá mê văn nghệ mà tôi gồng mình ra nhận, đến khi bắt tay vào việc mới thấy sao mình liều đến thế! Cũng may tôi được Yến Trang, một cô giáo trẻ người Huế cũng rất ham văn nghệ phụ gíúp. Đầu tiên tôi cùng Yến Trang đến từng lớp chọn các em nữ sinh có vóc dáng và gương mặt xinh xắn để vào các vai diễn. Tôi viết kịch bản, lời thuyết minh, lời giới thiệu và tập cho em Thu Hà lớp 12A7 đọc. Tôi chọn nhạc đệm cho mỗi em khi ra trình diễn và nhờ ban nhạc chuẩn bị trước. Giới thiệu cô gái Kinh Bắc thì đệm bài dân ca quan họ Bắc Ninh “Người Ơi Người Ở Đừng Về” , cô gái Thái thì dân ca Thái bài “Mưa Xuân”, cô gái Tây Nguyên thì nhạc mang âm hưởng cồng chiêng .v.v…Khi ban nhạc không biết bài nào tôi phải hát bài đó để họ vào nhạc. Thế là về nhạc tạm ổn. Nhưng còn phải tập cho các em đi đứng, cử chỉ, điệu bộ sao cho đẹp, cho hợp với bản sắc cuả từng miền , từng nước và ăn khớp với nhạc đệm không đơn giản chút nào. Tôi cùng Yến Trang và các em phải làm việc cả tháng trời, tranh thủ những lúc cô trò đều rảnh mới tập được bởi phải đảm bảo cho các em không vì văn nghệ mà mất bài hay học sút. Cả một quá trình gian khổ, có lúc tôi tưởng đã bỏ cuộc vì các em phần đông đều nhút nhát, chưa quen ra sân khấu bao giờ. Còn trang phục? Lại một vấn đề nan giải vì trường còn nghèo, không thể bỏ ra một khoản tiền lớn may sắm cho các em mà tiền thu lại chưa hẳn đủ bù lỗ. Tôi và Yến Trang lại mất một buổi lục kho cất giữ các trang phục văn nghệ trước 1975, xem thử có thứ nào dùng được thì dùng, thứ nào sửa được thì sửa và tôi lại thức trắng nhiều đêm cặm cụi bên máy may, phát huy óc sáng tạo và tài khéo léo để biến những thứ tưởng bỏ đi thành những trang phục phù hợp cho vai diễn. Con trai và chồng tôi giúp tôi làm nón quai thao cho cô gái Kinh Bắc. Tôi cũng được một số phụ huynh học sinh hỗ trợ như sẵn sàng bỏ tiền ra may trang phục cho con em mình hoặc cho tôi mượn những trang phục mà tôi không tìm được.

Cuối cùng buổi tổng dượt đã đến, tôi hồi hộp lo âu không biết tiết mục cuả mình có ra môn ra khoai gì không; không biết các em biểu diễn có đạt như ý mình không; em nữ sinh đọc lời thuyết minh có thể hiện được hết nội dung cuả tiết mục hay không…Đến lúc màn từ từ mở, tôi thật sự cảm động khi thấy các em diễn rất hồn nhiên, sống động, xinh tươi như chính các em là người trong cuộc. Em Thu Hà đọc lời thuyết minh rất hay, rất diễn cảm. Ban giám hiệu và những người trong đoàn văn nghệ Lâm Đồng được mời đến duyệt các tiết mục đều hết sức khen ngợi và họ quyết định để tiết mục này vào cuối chương trình. Tôi thắc mắc hỏi tại sao, thì được trả lời là để giữ chân khán giả. Tôi đành chấp nhận mặc dù rất lo không biết khán giả có đủ kiên nhẫn chờ đến cuối buổi để xem tiết mục do tôi dàn dựng hay không.

Ngày công diễn các em phải đến lúc 15 giờ để chuẩn bị, nhà trường lo cho các em bữa ăn chiều. Yến Trang đã chu đáo nhờ một chuyên viên trang điểm cho các em, em nào cũng xinh hẳn so với bình thường, em nào cũng náo nức chộn rộn, ríu rít như những con chim vành khuyên. Tôi cũng tất bật mọi thứ, cũng rộn ràng hồi hộp như chính mình sắp ra sân khấu.

Đến giờ mở màn mà em Hoàng Oanh đóng vai cô gái Tây Nguyên chưa thấy. Tôi lo lắng chạy vô chạy ra trông ngóng. Thiếu đi một em, có thể cắt bớt một vai diễn, thật ra không ảnh hưởng gì lắm cho tiết mục. Nhưng tôi lại không nghĩ như vậy bởi Hoàng Oanh diễn rất sinh động, không có em như thiếu đi một phần hương vị đậm đà cuả món ăn. Phải một vài tiết mục ra sân khấu mới thấy em hộc tốc chạy vào, hỏi ra mới biết gia đình không cho đi (mặc dù trường đã gửi giấy xin phép), đến giờ phút cuối em đã năn nỉ được. Một phen hú hồn!

Giữa buổi diễn, đứng sau cánh gà tôi thấy một số khán giả ra đứng ngoài sân, cứ tưởng họ sẽ bỏ về, tôi buồn thiu, ngờ đâu khi tiết mục “Hoá Trang” được giới thiệu, mọi người lại ùn ùn kéo vào. Từng em lần lượt ra sân khấu: cô gái Kinh Bắc (Phượng Cơ) dịu dàng đằm thắm trong chiếc áo tứ thân với nón quai thao cầm tay, bước đi uyển chuyển theo làn điệu quan họ; cô gái Thái (Lâm Thi) búi tóc xinh xinh, áo cài hàng nút giữa, nét mặt tươi tắn hồn nhiên; cô gái Tây nguyên (Hoàng Oanh) nhí nhảnh với chiếc gùi sau lưng; cô gái Huế (Trường An) áo dài tím thước tha với chiếc nón bài thơ; cô gái Nam Bộ (Kim Thoa) mộc mạc hiền hoà trong chiếc áo bà ba; cô gái Chăm (Lê Thị Hảo) múa quạt như đùa với cánh bướm…Các em rất xinh đẹp, rất hồn nhiên, cái hồn nhiên mà người mẫu chuyên nghiệp không thể có. Rồi đến cô gái Lào (Hoài Anh), cô gái Ấn Độ (Hồng Vũ), cô gái Trung Hoa (?), cô gái Phù Tang (Thanh Trúc), cô gái Pháp (?), cô gái Nga (?), hai cô gái sinh đôi Hạ Uy Di (Thục Quyên, Dao Uyên)… bước ra mang theo hương sắc phương xa. Khán giả hết sức ngạc nhiên thích thú, họ như được đi du lịch qua nhiều nước, từ xứ sở cuả hoa Chăm-Pa đến những quần đảo ở Thái Bình Dương bát ngát rừng dừa…Từng tràng pháo tay tán thưởng vang dội khi mỗi em xuất hiện, nhất là với cô gái Ấn Độ Hồng Vũ hoặc cặp sinh đôi Dao Uyên - Thục Quyên. Và hội trường một lần nữa lại oà vỡ khi các em tuần tự nhịp nhàng xen kẻ nhau theo tiếng nhạc trở lại sân khấu để chào khán giả và kết thúc đêm văn nghệ.

Buổi biểu diễn đã thành công trên cả ước mơ, tôi vô cùng cảm động và hạnh phúc khi các học trò cuả tôi đã vì nhà trường và vì tôi mà cố gắng hết khả năng cuả mình đem lại những giây phút thú vị cho khán giả. Sau đó tiết mục này được yêu cầu đưa ra diễn ở quảng trường chợ Đà Lạt hai đêm và rất được công chúng ái mộ.

Năm sau trường lại tổ chức văn nghệ, lần này ngoài tiết mục cũ “Giới thiệu trang phục phụ nữ Việt Nam và thế giới”, tôi còn phụ trách thêm hoạt cảnh “Vinh Quy Bái Tổ”, chủ đề nhằm khơi dậy truyền thống hiếu học cuả cha ông ta ngày xưa. Tôi lại thức đêm viết kịch bản, tập dượt cho hai nhân vật chính là Thảo Ly trong vai ông nghè và Hoàng Oanh trong vai bà nghè. Thảo Ly dáng cao, nét đậm đà, khi xuất hiện khán giả cứ xuýt xoa sao quan Trạng đẹp thế! Hoàng Oanh thuở hàn vi mặc áo tứ thân, chít khăn mỏ quạ, đẹp dịu dàng thuỳ mi; khi trở thành bà nghè thì mặc áo dài nhung, chít khăn nhung, đeo kiềng vàng, đẹp nền nã như một mệnh phụ.

“Vinh Quy Bái Tổ” có bốn cảnh:

Cảnh 1: “Bên anh đọc sách bên nàng quay tơ”: thuở hàn vi cuả nho sinh. Bài hát nền “Trăng Sáng Vườn Chè”.

Cảnh 2: “Chàng lên kinh ứng thí, nàng ở nhà quay tơ dệt vải chờ đợi”. Bài hát nền “Vầng Thơ Sầu Rụng” và “Bèo Dạt Mây Trôi”.

Cảnh 3: “Quan Trạng vinh quy bái tổ”.Bài hát nền là phần sau cuả “Trăng Sáng Vườn Chè” và nhạc cung đình.

Cảnh 4: “Kiệu anh đi trước, võng nàng theo sau”, chàng đưa nàng về dinh. Nhạc nền là bài“Lý Ngựa Ô” kết thúc hoạt cảnh.

Tôi chạy đôn chạy đáo cùng với sự giúp đỡ cuả nhiều người tìm các băng cát xét cũ có những bài ấy, nhưng thuở đó phải nói là rất hiếm hoi, chỉ được bài “Trăng Sáng Vườn Chè”, “Lý Ngựa Ô” và nhạc cung đình. Theo sáng kiến cuả Yến Trang, tôi đành liều mạng hát để thu băng hai bài “Vầng Thơ Sầu Rụng” và “Bèo Dạt Mây Trôi”, thầy giáo Vĩnh Hiệp đệm đàn ghi-ta, khi phát ra thiên hạ cứ tưởng ca sĩ thứ thiệt (!)

Với sự giúp đỡ cuả các thầy giáo trẻ làm đạo cụ, phông cảnh, các em nam sinh đóng vai quân lính., hoạt cảnh “Vinh Quy Bái Tổ” đã được khán giả thích thú tán thưởng vì rất đẹp, rất hào hứng, rất ý nghĩa, nhất là cảnh cuối khi quân lính khiêng kiệu quan nghè và võng bà nghè đi lại trên sân khấu, không khí rộn ràng náo nhiệt hoà cùng bài “Lý Ngựa Ô”. Thảo Ly ngồi trên kiệu cao ngất ngưỡng vẫn giữ vẻ bình tĩnh uy nghi, thế nhưng diễn xong em cho biết lúc đó trong bụng run lắm, bởi nếu mấy bạn nam sinh sẩy tay thì không biết chuyện gì sẽ xảy ra! Cả Hoàng Oanh cũng nói vậy. May mắn mọi việc đều suôn sẻ, tốt đẹp. Tôi thở phào nhẹ nhõm, niềm vui tràn ngập trong lòng.

Mỗi khi hồi tưởng những kỷ niệm đẹp ấy, tôi lại nhớ đến các em học sinh đã một thời cùng tôi cuốn hút vào không khí náo nức vui tươi cuả những ngày làm văn nghệ. Chính những giờ phút này mà tình cảm thân thương trìu mến đã gắn chặt tôi với các em, giúp tôi thấy rõ hơn thiên chức cao đẹp cuả nghề dạy học. Có thể khán giả đã có những giây phút thật sảng khoái khi xem các em biểu diễn mà họ chẳng cần biết ai là người dàn dựng nên những tiết mục ấy, nhưng tôi không hề quan tâm, chỉ biết rằng tôi rất hạnh phúc vì đã đem niềm vui đến cho đời và vì các em học sinh đã đem niềm vui đến cho tôi. Tôi cũng rất biết ơn chồng con tôi đã thông cảm cho nỗi đam mê văn nghệ cuả tôi mà không phiền hà, lại hỗ trợ hết mình khi tôi cần đến sự giúp đỡ cuả họ.

Tôi gửi lời xin lỗi đến một số em tôi đã quên tên (hơn hai mươi mấy năm, bộ nhớ cuả tôi đã rệu rã lắm rồi). Có em nào biết hoặc em nào là “người trong cuộc” xin giúp tôi bổ sung. Một điều khiến tôi hối tiếc là không lưu giữ được những hình ảnh cuả những thời khắc đáng nhớ ấy (Lúc này trường còn nghèo và chưa có những phương tiện kỹ thuật hiện đại như bây giờ). Có chăng chỉ còn đọng lại trong tâm tưởng.

 

Vĩnh Liêm Dalat
(Trích Đặc San Kỷ Niệm 55 Năm Thành Lập Trường Bùi Thị Xuân – Đà Lạt 1952-2007)
_________

A2a mời nghe Vĩnh Liêm trong:

Lá đổ muôn chiều

Tà áo xanh

Trang Vĩnh-Liêm Dalat & Văn Uyên

art2all.net