Thể Tần thở phào nhẹ nhõm. Thế là xong mấy ngày họp hành đầy căng thẳng. Kết quả tốt không ngờ. Chuyến đi Siem Reap ngày mai sẽ hoàn toàn vui, không âu lo gì nữa.

Hội nghị các nhà tài trợ cho ba nước Đông Dương được tổ chức tại Pnom Penh lần này. Thể Tần làm việc cho một cơ quan tái thiết và phát triển. Công việc của nàng là quản trị một chương trình trợ giúp tài chính cho các hộ tiểu thủ công nghiệp của cả ba nước. Nàng tham gia hội nghị này để trình bày trước hội nghị những gì mà chương trình đã làm được và đưa ra những kế hoạch mới.

“Chị Tần! chị Tần!”

“Phan hả? Gì đó em?”

“Em tìm mãi mà không thấy chị dự tiệc tối?”

“Ừ, chị không dự tiệc tối. Có người bạn Khmer mời chị đến nhà ăn tối.”

“Em muốn xin lỗi chị về việc hôm nọ em nói bậy về Dr Tan đó. Em không ngờ lại là chị.”

Tần mỉm cười. Phan làm việc cho một trong các nhà tài trợ. Cậu giỏi chuyên môn, nhưng ăn nói chưa được ý tứ lắm. Hôm nọ, trước khi vào thuyết trình, Tần ngồi trong vườn để tĩnh tâm, ôn lại những gì cần nói. Phan lúc ấy cũng ở trong vườn, thấy Tần là người Việt nên tiến đến gần nói chuyện. Khi đến giờ họp, hai người đứng dậy đi vào hội trường, Phan nói:

“Theo chương trình sẽ là phần nói chuyện của Dr Tan. Mong là ông này nói ít thôi kẻo em ngủ mất. Xin tiền tài trợ thì ông nào cũng ca hay như ông nào.”

Tần nhớ lúc đó mình đã bật cười. Tên của nàng là Châu Thị Thể Tần. Trong tờ chương trình của hội nghị bằng tiếng Anh, Tiến sĩ Châu Thị Thể Tần trở thành Dr Tan Chau, cái tên Việt rất yểu điệu thục nữ hóa ra một cái tên đàn ông nửa tây nửa tàu. Chắc lúc nàng bước lên diễn đàn thì cậu nhóc Phan này đỏ cả mặt vì “quê”. Một không nhé. Cậu tưởng chỉ đàn ông mới làm tiến sĩ được sao? Tần nghĩ, với một chút kiêu hãnh.

“…À, không sao, có gì mà phải xin lỗi hả em. Gặp nhau bên ngoài buổi họp thì cứ đùa một tí cho vui, bớt căng thẳng. Đâu có sao.”

“Bài thuyết trình của chị có sức thuyết phục quá. Em nghĩ là chương trình của chị sẽ được tài trợ nhiều lần này.”

“Cám ơn em. Nhờ bao nhiêu người làm việc hết mình cho chương trình nên chị mới có được cái tốt để nói đấy. Chứ làm dở mà nói hay thì cũng chẳng thuyết phục được ai.”

“Thôi, có lẽ cũng khá trễ rồi. Em chào chị. Chắc thế nào cũng gặp lại chị ở Việt Nam.”

“Chào em. Hẹn gặp lại nhé.”

Thể Tần bước ra vườn. Nàng ở ngay tại khách sạn nơi diễn ra hội nghị để không mất thì giờ đi lại. Mỗi khi sang Pnom Penh làm việc, Tần lại ở khách sạn này, không phải vì đây là khách sạn đắt tiền, sang trọng mà vì yêu khu vườn của khách sạn. Nàng thích đi dạo và ngồi trong vườn. Một số khách sạn hạng sang khác ở Việt Nam hay Thái Lan cũng có vườn tương tự. Những bãi cỏ không lớn, được cắt xén kỹ càng và trau chuốt. Những bụi hoa giấy, hoa nhài. Những cây chuối, cây đại và cây sứ trổ hoa. Nhưng điểm khác là khu vườn này có hương thơm đặc biệt. Nồng đượm nhưng vẫn nhẹ nhàng, mùi hương khiến nàng có một cảm giác lạ lùng, như đang ở trong một bầu không khí thanh khiết, nghiêm trang mà thần bí. Lạ hơn nữa là có những lúc vườn không có hoa, nhưng hương thơm vẫn phảng phất. Tần nghĩ, có lẽ mình yêu khu vườn quá mà tưởng tượng ra mùi hương chăng?

Hồi tối, nàng ăn cơm tại nhà Chanthou—anh chàng này là người giúp Tần quản trị dự án bên Cambodia-- và trò chuyện với mẹ anh ta. Bà cụ người Khmer có lần bị bệnh, được Chanthou đưa sang Việt Nam để chạy chữa. Thể Tần đã hết sức giúp đỡ hai mẹ con và giới thiệu họ với vị bác sĩ quen biết. Nay cụ đã khỏe lại nên nhân dịp Thể Tần qua Cambodia, cụ mời nàng đến chơi nhà. Cụ bảo từ xưa đến nay gạo Cambodia vẫn ngon và thơm hơn gạo Việt hay gạo Thái, lý do là Cambodia không đông dân lắm nên nông dân chỉ trồng lúa có một mùa thôi. Có lẽ đây cũng là lý do mà hoa ở khu vườn khách sạn này thơm đặc biệt. Đất không bị sói mòn do khai thác quá nhiều nên dâng cả tinh túy cho cây trồng và cây, đến lượt của nó, dâng hết hương hoa cho người.

“Xin chào.”

Thể Tần giật mình. Một người đàn ông châu Á đứng gần chiếc ghế đá nơi nàng đang ngồi. Ông nói tiếp:

“Tôi đang đi dạo thì trông thấy cô. Cô có vẻ như đang thưởng thức khu vườn này vậy.”

Tần cười nhẹ:

“Vâng, tôi thích khu vườn này và mùi hương của nó. Thật đặc biệt.”

“Phải là một người đặc biệt thì mới nhận ra như vậy. Tôi đã trông thấy nhiều người vào khu vườn này, nhưng nhiều lắm là họ đi quanh một lát rồi ra, chẳng cảm nhận được gì.”

Người đàn ông vừa nói vừa lắc đầu nhè nhẹ.

“Xin lỗi, chắc là ông đến khách sạn này thường xuyên? Ông là người nước nào?”

Mỗi khi ở ngoài Việt Nam và gặp một người châu Á, Thể Tần không thể không hỏi người ấy là người nước nào trước khi đi sâu vào câu chuyện.

“Tôi là người Khmer. Tôi có nghe bài nói chuyện của cô hôm trước.”

À, có lẽ ông ta làm việc cho một cơ quan tài trợ nào đó. Có đến năm mươi cơ quan tài trợ, chưa kể đến rất nhiều các tổ chức phi chính phủ của các nước gửi người đến họp. Vì vậy mà nàng không nhận ra ông ta.

“Tôi hy vọng là mình đã không nói quá dở.”

 Ông giơ tay như ngăn lại lời nàng.

“Cô nói rất hay là khác. Thành quả công việc tốt. Kế hoạch mới có triển vọng phát triển rộng. Nhưng theo tôi, hội nghị không thể không nhìn thấy tấm lòng của cô dành cho chương trình mà cô đang thực hiện.”

Thể Tần than thầm. Thôi chết, chắc là ông ta nói khéo để cho mình biết là mình đã để lộ cảm xúc cá nhân ra trong khi thuyết trình. Thật là thiếu tính chuyên nghiệp và nhiều tính … đàn bà quá. Bài thuyết trình đã chuẩn bị kỹ lưỡng là thế, với đầy đủ số liệu và biểu đồ, vậy mà chính nàng đã làm hỏng nó bằng cảm xúc của mình. Thể Tần đã dặn mình biết bao nhiêu lần rằng nói chuyện với các nhà tài trợ để xin tiền cho chương trình thì phải thuyết phục họ bằng con số, để họ cảm thấy yên tâm khi giao tiền cho một nhà quản trị dự án có lý trí, biết sử dụng đúng đồng tiền của họ để tạo ra kết quả tốt. Ai mà dám giao tiền cho một con người chỉ làm việc theo cảm xúc, vì cảm xúc thì không chính xác và hay thay đổi.

Còn đang lặng cả người đi vì tự trách, Tần nghe người đàn ông nói:

“Không, tôi không cố ý nói rằng cô đã phơi bày cảm xúc khi thuyết trình đâu. Cô đừng lo.”

Ông mỉm cười. Ngạc nhiên khi bị đoán đúng ý nghĩ, Tần nhìn kỹ khuôn mặt người đàn ông. Đằng sau ông ta là một cây đại rất lớn, tàng xòe ra che mất ánh trăng nhạt nên trông ông ta như một bóng đen mờ. Nàng nhận thấy ông rất cao lớn, trong bóng mờ hiện lên đường nét của một khuôn mặt ngăm đen, vuông dày, đôi mắt to đen thẳm, cánh mũi lộ. Khi ông mỉm cười, đôi môi đầy đặn vẽ thành một đường cong đẹp. Nét mặt của ông trông rất quen, có lẽ vì nó mang những nét đặc trưng của người Khmer. Tần nghĩ ông ta lớn tuổi hơn mình, nhưng không đoán được tuổi của ông.

“Xin lỗi, tôi quên chưa mời ông ngồi.”

“Được rồi.” Ông nói và vẫn đứng đấy. Rồi ông tựa cánh tay lên một nhánh cây lớn từ sau vươn ra trước, trông như một tay ghế, khiến ông trông thoải mái nhưng lại rất đường bệ. Luôn là một người tìm cách để làm công việc của mình cho tốt hơn, Tần nghĩ mình có thể nhân đây tìm biết ý kiến của một người đã nghe mình nói.

“Nếu không phiền, ông có thể chỉ vẽ thêm cho tôi được không ạ?”

“Ồ, không có gì đâu. Chỉ là tôi rất cảm kích về công việc cô đang làm cho đất nước tôi.”

Tần cười … ngượng:

“Tôi được trả lương, lương rất cao, để làm công việc này.”

Thật vậy, nhiều lúc Tần cũng phải hỏi chính mình rằng nếu không được trả lương cao như vậy thì nàng có đủ nhiệt huyết để làm công việc đầy phức tạp và nhiều khó khăn này không, dù nó mang lại lợi ích cho rất nhiều người.

“Cô có yêu thích công việc của cô không? Vì sao?”

“Có chứ. Tôi yêu công việc tôi đang làm, vì nó phù hợp với học vấn của tôi, và nó giúp tôi phát triển năng lực của mình.”

“Còn gì nữa?”

“Tôi tin rằng nó giúp ích cho con người và cho đất nước.”

“Chính thế. Khi cô thuyết trình thì tất cả những gì mà cô yêu và tin đó được hé lộ qua ánh mắt và cử chỉ của cô. Cô không những thuyết phục cử tọa bằng những tài liệu cụ thể, cô còn thuyết phục họ bằng niềm tin của cô nữa.”

“Cám ơn ông. Ông thật là một người có óc quan sát. Tôi mong rằng các nhà tài trợ khác cũng nghĩ như ông.”

“Tôi cám ơn cô mới phải. Đất nước tôi rất cần sự giúp đỡ mà cô đang làm.”

“Ông quá lời rồi. Chương trình là trọn gói dành cho ba nước, chứ tôi không chủ động làm cho Cambodia.”

“Nhưng cô đang làm, phải không? Và những gì cô đang làm là rất hiệu quả. Đất nước đau khổ này mang ơn những người bỏ công sức vì nó.”

Lời người đàn ông khiến Tần xúc động. Nàng liếc nhìn. Trán ông hằn lên những nếp nhăn, và một nét đau đớn phảng phất trên gương mặt. Tần bỗng nảy sinh một mối cảm thông với ông ta. Nàng nhớ khi ngồi trên xe đi ngang những làng mạc Cambodia, chính nàng cũng phải xót xa trước cảnh nghèo khổ của người dân nước này. Làng mạc VIệt Nam cũng có những nơi trơ trụi, nghèo nàn, nhưng cảnh khổ của người dân Cambodia thì thật khó cầm nước mắt. Lại còn những cảnh tượng hãi hùng của cuộc diệt chủng nhiều năm về trước nay được trình bày lại trong các bảo tàng. Có còn sự đày đọa nào hơn?

“Phải. Thật đáng buồn cho vận mệnh nước tôi.”

Ông ta luôn luôn đọc được ý nghĩ của mình. Tần bùi ngùi,

“Vâng, cứ nghĩ đến một đất nước đã có một nền văn minh như văn minh Angkor, lại có lúc tàn lụi đi, bị kéo lùi lại trong cảnh người hủy diệt người rất man rợ ngay giữa thời đại này. Quá khó tin.”

“Cô đã đến Angkor phải không?”

“Vâng, tôi đã đến Angkor trước đây, và ngày mai tôi lại để ra vài ngày phép để thăm Angkor lần nữa. Không hiểu sao tôi rất thích ngắm cảnh đền đài hùng vĩ ấy.”

“Ngày xưa đẹp lắm đấy… Chưa kể đến những cung điện hoàng gia mà bây giờ không còn nữa.”

Giọng ông ngần ngừ, tiếc nuối.

“Vâng, ngày xưa có lẽ đẹp lắm.”

“Nhưng để làm gì chứ? Đá rồi cũng hao mòn theo thời gian. Lẽ ra chúng tôi phải chăm lo đến nhiều điều khác hơn. Tiền tài, nhân lực, vật lực cần được sử dụng đúng chỗ hơn.”

Giọng ông bỗng trở nên sắc bén, giận dữ, đôi mắt long lanh như có ánh lửa. Tần cảm thấy từ nơi ông toát ra một vẻ uy nghi lạ lùng. Và nàng ngạc nhiên thấy mình không dám thở mạnh. Ngay cả không khí xung quanh cũng tĩnh lặng, đặc sánh lại. Hương thơm về đêm càng thanh tao hơn.

“Trời đã khuya. Cô vào nghỉ đi. Xin chào cô và chúc cho công việc của cô được tốt đẹp.”

Tần đứng dậy, rời chiếc ghế đá. Nàng chào ông, rồi đi vào. Đến cửa vào, nàng ngoảnh lại nhìn. Ông cũng đã rời đi. Nơi ông đứng khi nãy có một vài nhánh lá phất phơ. Một ngọn gió nhẹ thổi ngang và cả khu vườn như xao động lại.

oOo

Tần thấy khó ngủ. Cuộc nói chuyện ngoài vườn gợi trong lòng nàng nhiều suy nghĩ. Một người đàn ông thật độc đáo. Tình cảm dành cho đất nước của ông ta sâu đậm quá. Một cá tính đặc biệt nữa. Ông ta rất “oai”, dù ăn nói rất nhã nhặn. Tần biết mình là người không dễ để mất thế chủ động trong khi nói chuyện hay thảo luận một vấn đề gì với một ai. Vậy mà khi nói chuyện với ông ta, Tần thấy mình tự nhiên bị đưa đi theo điều ông muốn nói. Thậm chí, bây giờ nàng mới nhớ lại, nàng quên cả hỏi xem ông ta làm việc cho nhà tài trợ nào và công việc của ông là gì. Tần thầm nhủ, “Thắc mắc kinh khủng luôn. Ngày mai mọi người về hết rồi mà mình lại phải đi sớm. Làm sao tìm ra đây.”

Tần tự biết mình là một người sống và làm việc thiên về lý tưởng. Cùng làm việc với nàng có những người rất chăm lo công việc, nhưng chỉ với mục đích tiến thân. Lại có những người chỉ làm đủ bổn phận, cốt để giữ lấy công việc và đồng lương cao để duy trì cuộc sống tốt đẹp cho chính mình. Một số người lại còn lợi dụng công việc để tìm kiếm lợi ích riêng. Nàng không trách họ. Con người sao tránh khỏi tính vị kỷ. Song, khi số đông con người chỉ biết nghĩ đến bản thân thì thật đáng buồn cho dân tộc. Suy nghĩ vậy nên Tần chọn làm việc với các hộ tiểu thủ công nghiệp để giúp họ xây dựng cuộc sống cho gia đình họ và cho hàng xóm làng giềng, chứ không làm việc với các doanh nghiệp lớn, nơi cơ hội thành công có nhiều hơn. Nàng tin rằng khi từng con người nhỏ nhoi có cuộc sống tốt đẹp hơn, có thể làm chủ được vận mệnh của mình, thì đất nước sẽ tránh được cảnh lạc hậu và tinh thần dân chủ mới có cơ hội phát triển. Miệt mài trong công việc với lý tưởng riêng, cũng có lúc Tần gặp phải sự khó chịu của các đồng sự. Một lần, nàng tình cờ nghe được họ nói nhỏ với nhau về nàng, “Dở hơi thế thì chỉ có chơi với ma!” Nghe vậy, Tần không tránh được buồn, và cảm thấy cô đơn.

Vì vậy, khi nghe người đàn ông bày tỏ niềm lo âu cho đất nước của ông, Tần nảy sinh một mối cảm thông đặc biệt. Giờ đây, nằm trên giường và nhớ lại phút nói chuyện đó, Tần thấy nhen trong tim một nỗi hân hoan, như người vừa tìm thấy một bạn đồng hành, một tri kỷ-- ồ, không đâu, Tần nhủ, mình mới gặp ông ta có vài phút thôi mà!

Rồi Tần đi vào giấc ngủ với con tim mọc cánh.

oOo

Là cửa ngõ để tiến vào khu đền đài Angkor nên từ một mảnh đất bên sông, nơi chỉ có vài ngôi làng Khmer, Siem Reap nay trở thành một địa điểm du lịch sầm uất. Do việc khách du lịch thế giới đổ về đây ngày một nhiều, nhà cửa, quán xá, nhất là các khách sạn, mọc lên san sát. Tần đã đến đây khi nơi này chỉ mới bắt đầu phát triển. Nay trở lại, nàng thấy vui cho người dân ở đây vì đời sống của họ tốt hơn, nhưng không khỏi tiếc cho cảnh vật tự nhiên nay trở thành nhân tạo, cũng tiếc cho những con người đơn sơ nay trở thành lọc lõi qua các cuộc mua bán hàng ngày với khách du lịch.

Tuy nhiên, các đền đài thì vẫn mang vẻ kỳ bí quyến rũ lạ lùng. Đứng trước những ngôi đền Angkor, cảm giác của Tần lần nào cũng giống lần nào. Angkor Wat uy nghi vĩ đại với quy hoạch kiến trúc cân xứng gây sửng sốt về một nền văn minh xa xưa. Ta Prohm hoang tàn với những rễ cây cổ thụ ngoằn ngoèo mọc chồm lên nóc đền thờ như một lời nhắc nhở về sức mạnh của thiên nhiên trên những gì con người tạo ra. Nhưng Tần yêu nhất là ngôi đền Banteay Srei. Ngôi đền đá màu hồng với rất nhiều tượng nữ thần devata và vũ nữ apsara được chạm khắc trên các bức tường. Được chạm trên đá, nhưng các đường nét vô cùng mềm mại và duyên dáng khiến Tần ngắm hoài mà không rời mắt ra được. Tính thẩm mỹ tuyệt diệu như vậy chứng tỏ một nền văn minh rất cao. Thật là tiếc khi nền văn minh đó mất đi, dường như chẳng còn để lại dấu vết gì trên con người. Nhưng có lẽ đó là điều mà tạo hóa muốn chăng? Chẳng có gì của con người tạo ra mà còn mãi với thời gian được.

Hôm nay Tần đến Angkor Thom, nơi mà cuối thế kỷ 12 đã là thủ đô của đế chế Khmer, nơi vị vua được xem là vĩ đại nhất của đế chế này ngự trị. Đây là vị vua đã đánh bại quân Chiêm lúc ấy ngược dòng Mekong sang xâm lấn quốc gia Khmer. Sau đó, ông đã mở rộng bờ cõi, xây dựng nhiều đền đài, đường sá, trạm xá, hệ thống thủy lợi và bệnh viện. Trên các bức phù điêu của các ngôi đền tại đây còn ghi lại những cảnh sinh hoạt của người dân thời ấy, và những cuộc chiến giữa quân đội của nhà vua với quân Chiêm. Đền Ta Prohm là nơi nhà vua xây dựng để tưởng nhớ mẹ ngài, còn đền Bayon là đền thờ chính của thủ đô Angkor Thom. Vì nhà vua rất sùng đạo Phật, nên đền Bayon được xây dựng như một ngôi đền thờ Phật. Có rất nhiều ngọn tháp vây quanh ngọn tháp chính, và trên mỗi tòa tháp là bốn gương mặt Phật khổng lồ nhìn về bốn phía. Người ta đếm được đến 216 gương mặt Phật như vậy, và tất cả đều cùng một đường nét, tất cả đều mang một vẻ thanh thản diệu kỳ.

Tần hăm hở tiến lên phía trước để leo lên sân thượng của ngôi đền. Đó là một trong những vị trí mà nàng thích. Đứng đó, Tần luôn cảm thấy choáng ngợp trước sự đồ sộ của kiến trúc, tiếp đó là một cảm giác bình an do nét vô ưu của các khuôn mặt Phật mang lại. Theo sau Tần là cô hướng dẫn du lịch người Khmer, và theo sau cô là một nhóm du khách. Giọng cô hướng dẫn thao thao: “Đây là sân thượng của đền thờ. Đứng đây quý vị sẽ có thể nhìn thấy xung quanh là các gương mặt Phật khổng lồ bằng đá. Mỗi tòa tháp có bốn khuôn mặt, và ta có thể thấy là các khuôn mặt chỉ mang một đường nét như nhau. Có một số nhà nghiên cứu đã so sánh các đường nét này với các bức tượng của nhà vua, và kết luận rằng đây chính là khuôn mặt của nhà vua được khắc trên các tòa tháp. Nhà vua vĩ đại này tên là…”

“…Jayavarman VII.”

Tần nhìn lên và thảng thốt. Chân nàng run tưởng như không thể đứng vững. Ôi chao, vậy mà nàng đã không nhận ra!

oOo

Tần ngồi trong khu vườn khách sạn, nơi chiếc ghế đá nàng đã ngồi mấy ngày trước. Gió thổi lao xao qua các khóm lá. Mùi hương nồng nàn, mê hoặc. Tần nhắm nghiền mắt. Nàng đã ngồi đây từ hơn một tiếng đồng hồ và không có ý định bỏ đi.

Một hồi lâu sau. Gió ngừng, và không khí sánh lại.

“Cô thật là bướng bỉnh.”

Tần mở mắt. Ông đứng đó, trong bóng tối của cây đại. Nụ cười hiền từ và bí ẩn trên môi. Nụ cười Jayavarman VII trên bức tượng đá mà có kẻ đã ví như nụ cười Mona Lisa của phương đông.

“Không vậy thì tôi không gặp lại Hoàng Thượng được.”

Quả có thế. Hôm ấy, sau khi đoàn du khách rời đi, Tần đã ở lại trên sân thượng đền Bayon suốt cả buổi chiều cho đến tối, chỉ nhìn đăm đăm vào khuôn mặt trên tòa tháp và chờ ông xuất hiện. Nhưng ông không đến. Ngày hôm sau, nàng rời Siem Reap sớm hơn dự định và quay trở lại khách sạn này tại Pnom Penh. Nếu tối nay ông không xuất hiện, chưa biết chừng Tần còn lưu lại thêm vài ngày nữa để gặp ông mới thôi. Bướng bỉnh chỉ là một trong nhiều nét cá tính của Tần mà.

“Tôi đây. Cô muốn nói gì?”

“Vâng, tôi…”

Tần không biết nói gì nữa. Có đến cả trăm ngàn câu hỏi lởn vởn trong đầu nàng mấy ngày hôm nay, và bây giờ thì nàng không biết phải hỏi gì trước. Cuối cùng, nàng bắt đầu:

“Sao ngài lại hiện ra với tôi?”

“Thật lạ là cô đã không sợ hãi khi biết ra về tôi. Tôi chỉ tình cờ đi ngang qua đây, cảm động về tấm lòng của cô dành cho con người, nên muốn nói với cô vài câu. Cô suy nghĩ nhiều làm gì. Xem như một người gặp gỡ tình cờ, nói dăm ba câu chuyện.”

“Ngài thường hay gặp mọi người như thế này sao?”

“Không, tôi đâu có khả năng ấy. Sự gặp gỡ này cũng là tình cờ đối với tôi. Dường như trong một lúc nào đó, chúng ta có một cảm giác tương quan, nó khiến chúng ta có thể gặp nhau được. Nếu tôi có thể khiến mình gặp gỡ được người khác, thì tôi đã muốn gặp những kẻ diệt chủng trong khi chúng đang thắng thế, để ngăn chúng lại.”

“Ngài đã chứng kiến hết những điều ấy?”

Câu hỏi vừa dứt, Tần cảm thấy hối hận vì đã nói ra. Nỗi thống khổ hiện trên mặt ông là câu trả lời rõ rệt nhất.

“Đó là sự trừng phạt dành cho tôi,” ông nói.

Tần dịu dàng, “Sao ngài lại nghĩ như vậy? Ngài đã là một quân vương vĩ đại. Dưới triều đại của ngài…” Ông giơ tay ra ngăn lời nàng, “Một quân vương phải suy nghĩ và đặt ra kế sách cho ngàn sau. Tôi đã thiếu điều đó. Trong thời đại của tôi, tôi chỉ hối hả làm những gì trông thấy trước mắt mà quên đi cái lâu dài.”

“Tôi xin nói một điều nghe ra rất nhàm, nhưng là sự thật, thưa Hoàng Thượng. Là người, có ai tránh được sai lầm đâu. Ngài đã làm rất nhiều điều lớn lao, sao tránh khỏi những thiếu sót.”

“Nếu lỗi lầm của đấng quân vương gây hại cho muôn đời sau, thì quân vương ấy không thể được tha thứ.”

Tần không cố gắng tìm cách an ủi ông nữa. Nàng hỏi:

“Nếu có thể làm lại một điều gì đó thì ngài sẽ làm gì? Và ngài sẽ không làm gì?”

Ông thở dài, “Tôi sẽ dành nguồn lực để chuẩn bị những người kế thừa có khả năng cai trị vương quốc tốt hơn tôi. Và tôi sẽ không hối hả xây dựng nhiều đền đài như thế.”

Tần nhìn ông. Quả thật, sau khi ông mất đi, những vị vua sau này rất mờ nhạt, rồi nền văn minh Angkor lụi tàn và chìm vào quên lãng trong nhiều thế kỷ sau. Tần biết nói gì đây? Làm sao có thể xóa tan đi niềm ân hận đã khiến ông vương vấn mãi nơi này?

“Dù có muốn ngài cũng khó lòng ngăn lại đà phát triển của một nền văn minh. Mọi nền văn minh đều có lúc hưng thịnh và lúc suy tàn. Tôi nghĩ đó là quy luật tự nhiên. Tôi mong ngài đừng đau xót nữa. Đất nước ngài giờ đây đang mở mang, cũng như đất nước của tôi. Chỉ cầu mong cho sự phát triển này giúp ích cho người dân.”

Nói đến đây, Tần không khỏi lưỡng lự. Bản thân nàng đôi khi cảm thấy bất an khi thấy cả hai đất nước hiện nay có phát triển thật, nhưng sự phát triển ấy chưa mang lại thịnh vượng cho toàn thể dân chúng. Số đông dân chúng còn lặn hụp trong nghèo đói, trong khi một số ít người thì lại giàu xụ lên một cách bất chính.

“Cô đừng lo. Bao giờ cũng có những kẻ lợi dụng sự phát triển để trục lợi. Nhưng nếu sự phát triển này lâu dài và bền vững, và nền tảng luật pháp được củng cố, tính dân chủ và công bằng xã hội được thiết lập sẽ loại bỏ những cách làm giàu bất chính.”

Tần không còn ngạc nhiên vì ông luôn đọc được ý nghĩ của nàng nữa.

“Vâng, tôi đã cố gắng làm tốt công việc của mình, nhưng vẫn hay hoài nghi về kết quả của nó. Điều ngài nói rất đúng, song chờ đợi để điều đó xảy ra thì thật là lâu.”

“Những gì cô đang làm sẽ góp phần dẫn đến điều đó. Nhưng đừng làm việc trong cô đơn. Hãy truyền nhiệt huyết cho người khác để họ cũng góp công sức. Và chỉ cần quan tâm xem công việc của mình có giúp ích cho nhân dân hay không. Chỉ cần giúp nhân dân. Các chính phủ rồi sẽ thay đổi, nhưng nhân dân thì trường tồn.”

Rồi ông ngừng lại, và thêm, “Tin tôi đi, tôi biết điều đó mà.”

Tần nhìn ông. Nụ cười của ông giờ đây mang một vẻ hóm hỉnh. Phải, còn ai hơn ông có thể hiểu thấu được rằng mọi chính phủ, mọi thể chế rồi sẽ qua đi chứ? Tần cũng cười, “Và ngài cũng đừng buồn nữa, vì giờ đây văn minh Angkor được biết đến rất nhiều, những đền đài mà ngài và các vị vua khác đã xây dựng đang mang lại phồn thịnh cho dân chúng.”

“Cô thật là tế nhị. Tôi rất mừng đã gặp cô. Thôi…,” ông chậm rãi, “… xin chào.”

Tần hốt hoảng, “Không, tôi còn nhiều điều muốn hỏi.”

“Nhưng, tôi không còn câu trả lời nào nữa.”

“Tôi có thể gặp lại ngài không?”

Tần đứng lên, nàng muốn đến gần ông, nhưng ánh trăng bỗng mờ đi, và hình bóng của ông như tan ra. Nàng vội lùi lại, “Hoàng Thượng!”

Hình bóng của ông lại hiện ra, rõ nét hơn. Nàng nhìn vào mắt ông và đọc được sự trìu mến trong đó.

“Tôi chỉ là một bóng mờ của quá khứ. Cô hãy nhìn về tương lai, cô bé ạ.”

Mắt Tần rưng rưng. Nàng không biết nói gì, chỉ cảm thấy buồn và tiếc như sắp mất một người rất thân quen, rất quý báu đối với mình. Cùng lúc, một ý niệm hiện rõ trong tâm trí nàng: phải rồi, là vậy, chính là quá khứ đang nói với hiện tại về tương lai. Tần nói nhỏ, “Cám ơn Hoàng Thượng.”

Ông mỉm cười. Lại nụ cười hiền hòa ấy, nhưng giờ đây không còn bí ẩn đối với Tần nữa--nụ cười của sự giác ngộ. Rồi ông đưa tay ra.

Một cánh hoa đại rơi nhẹ trên mái tóc của Tần, lưu luyến trong giây lát rồi ngập ngừng đáp xuống bờ vai nàng.

Hình bóng của ông mờ dần đi cho đến khi không còn thấy được nữa. Nước mắt lăn dài, Tần thầm thì, “Vĩnh biệt!”

Gió thổi mơn man. Bóng cây xao động. Hương hoa nồng ấm./.