Bích Hoài

SVETLANA ALEXIEVICH

Giải Nobel Văn Học 2015

Tiểu sử

Svetlana Alexievich (cũng viết là Alexiyevich) sinh ngày 31/5/1948 tại thành phố Ivano-Frankovski của Ukraine trong một gia đình quân nhân. Cha của bà là người Belarus và mẹ là người Ukraine. Sau khi cha của bà giải ngũ thì gia đình trở về bản quán ở Belarussia và định cư ở một làng, nơi đó hai người đã từng là giáo viên.

Sau khi tốt nghiệp đại học, Alexievich làm thông tín viên cho một tờ báo nhỏ ở thành phố Narovl, vùng Gomel. Rồi bà đến thành phố Beresa thuộc vùng Brest để làm việc cho một tờ báo ở địa phương. Đồng thời, bà dạy học ở một trường tại nơi đó.

Ngay lúc còn đang ở học đường, bà đã làm thơ và viết bài cho tờ báo của nhà trường. Lúc đó, bà phải tập sự trong hai năm để có thể ghi tên vào khoa Báo chí của trường đại học Minsk, vào năm 1967. Trong khi còn học ở đại học, bà đã nhận được nhiều giải thưởng trong các cuộc thi dành cho sinh viên.

Bà còn phân vân giữa ba lựa chọn: dạy học, theo nghiệp học giả hay nghề làm báo. Nhưng sau đó, bà được tờ báo Rural Newspaper ở Minsk mời cộng tác. Vài năm sau, bà làm thông tín viên cho tạp chí văn học Neman và sớm trở thành trưởng ban nhóm hiện thực.

Bà thử tài trong nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu luận và phóng sự. Dưới ảnh hưởng của nhà văn Belarus nổi tiếng Ales Adamovich, bà chọn lấy con đường riêng, đặc biệt là theo những cuốn “Ngôi làng rực cháy,” và “Cuốn sách Phong toả” của Adamovich. Các cuốn sách đó được viết với sự cộng tác của nhiều nhà văn khác, nhưng ý tưởng và lối khai triển hoàn toàn là của Adamovich và đó là phong cách mới của văn chương Belarus và Nga, được gọi theo nhiều cách là “tiểu thuyết tập thể”, “tiểu thuyết soạn theo Kinh Thánh”, “tiểu thuyết hiển nhiên”, “tiểu thuyết tự truyện”, “thiên anh hùng ca” v.v… Alexievich luôn xem Adamovich là bậc thầy chính yếu của mình và ông đã vạch cho bà tìm lấy con đường riêng.

Trong một cuộc phỏng vấn, bà nói: “Tôi đã đi tìm một phương thức văn chương giúp tôi nói lên càng nhiều càng tốt cuộc sống hiện thực. Hiện thực đã luôn luôn thu hút tôi như một từ tính. Nó hành hạ tôi, thôi miên tôi, và tôi muốn nắm bắt cái hiện thực đó trên trang giấy của tôi. Tôi chọn lấy thể loại về tiếng nói và sự tuyên xưng thành thực với những chi tiết thường nhật. Tôi vận dụng cơ năng thính thị. Với cung cách đó, tất cả tiềm năng tinh thần và cảm xúc của tôi được thực hiện đầy đủ. Tôi có thể đồng thời là một nhà văn, một ký giả, một nhà xã hội học, một nhà tâm lý học và một nhà truyền giáo.”

Năm 1983, bà hoàn thành cuốn sách “Bộ mặt phi nữ tính của Chiến tranh” trong hai năm ròng rã ngồi ở nhà xuất bản nhưng lại không cho ra đời cuốn sách. Alexievich bị tố cáo là người chủ hòa, người theo chủ nghĩa tự nhiên, người không thần thánh hóa nữ anh hùng tính của người Xô-viết. Những sự tố cáo như thế có thể có những hậu quả rất nghiêm trọng vào thời kỳ đó. Hơn nữa, sau cuốn sách “Tôi đã rời bỏ làng của tôi” (độc thoại của những người từ bỏ quê hương), bà nổi tiếng là một nhà báo bất đồng chính kiến, chống cộng sản Xô-Viết. Theo lệnh của Ủy ban Trung ương đảng cộng sản Belarus, sách của Alexievich bị tiêu hủy và bà được xem như là người chống cộng và chống chính phủ. Bà bị đe dọa mất việc làm. Họ nói với bà là “làm sao có thể cộng tác cho một tạp chí với những cái nhìn ngoại lai như thế và tại sao bà chưa là đảng viên của đảng cộng sản?”

Nhưng thời đại mới với việc Mikhail Gorbachev lên nắm quyền hành mở đầu cho ý niệm perestroika (một chương trình cải cách kinh tế và chính trị của Liên bang Xô-Viết do Mikhail Gorbachev khởi xướng năm 1986).

Năm 1985, cuốn “Bộ mặt phi nữ tính của Chiến tranh” được xuất bản đồng thời ở Minsk và Moscow. Sách được tái bản trong nhiều năm sau đó và bán được trên 2 triệu cuốn. Cuốn sách được tác giả gọi là “tiểu thuyết hợp xướng”, gồm những cuộc độc thoại của những phụ nữ trong chiến tranh nói về những khía cạnh không được biết và chưa được kể trong thời kỳ Đệ Nhị Thế Chiến. Cuốn sách được các nhà văn chiến tranh cũng như quần chúng khen ngợi. Trong cùng năm đó, cuốn sách thứ hai nhan đề “Những chứng nhân cuối cùng” của bà được xuất bản, gồm những chuyện người lớn chưa xuất bản và thiếu năng động vì lý do theo chủ nghĩa hòa bình, không hợp với tiêu chuẩn ý thức hệ. Tuy vậy cuốn sách đã được tái bản nhiều lần và hai cuốn nói trên được các nhà phê bình đón nhận và được gọi là “một khám phá trong thể loại văn chương chiến tranh.” Chiến tranh nhìn qua nhãn quan của phụ nữ và trẻ em mở ra một toàn cảnh thế giới đầy cảm xúc và ý tưởng. Kịch bản dựa theo cuốn sách được quay thành phim, trình chiếu ở các nơi và nhận được giải thưởng Bồ Câu Bạc tại Liên Hoan Phim Tài Liệu ở Leipzig. Alexievich cũng nhận được nhiều giải thưởng cho công trình sáng tác của bà.

Năm 1989, bà cho xuất bản cuốn “Những chàng trai bằng kẽm,” một cuốn sách nói về tội ác của chiến tranh Xô Viết-Afghanistan đã làm tiêu hao nhân dân Nga Xô trong thời gian 10 năm. Để thu thập các tài liệu cho cuốn sách, Alexievich đã đi khắp nơi trong nước trong vòng bốn năm, gặp gỡ những bà mẹ của các nạn nhân và những cựu chiến binh của trận chiến Afghanistan. Bà cũng đến thăm vùng chiến tranh ở Afghanistan. Cuốn sách là một quả bom và nhiều người không tha thứ cho tác giả về cách giải tỏa huyền thoại của chiến tranh. Trước hết, giới quân sự và nhà báo cộng sản tấn công Alexievich. Năm 1992, tòa án công khai chống lại tác giả và cuốn sách xuất bản ở Minsk. Nhưng quần chúng với đầu óc dân chủ nổi lên bênh vực cuốn sách. Vụ việc được khép lại.

Sau đó những cuốn phim tài liệu và kịch bản được dựng và viết theo cuốn sách.

Năm 1993, bà cho phát hành cuốn “Đắm say trong cái chết,” một tác phẩm nói về những toan tính tự tử xem như là kết quả của sự tan rã xã hội chủ nghĩa ở chính quốc Nga. Họ là những người cảm thấy không thể tách rời ra khỏi ý thức hệ xã hội chủ nghĩa, không thể chấp nhận trật tự mới, một tân quốc gia được diễn giải một cách mới mẻ. Cuốn sách được dựng thành phim với tựa đề “Thập Tự.”

Năm 1997, Alexievich cho xuất bản cuốn “Kinh cầu Chernobyl: Biên niên sử của Tương Lai.” Cuốn sách không chỉ nói về thảm họa Chernobyl mà còn về thế giới sau thảm họa đó. Cuốn sách đề cập đến cách nào nhân dân thích nghi với thực tế mới, một thực tế đã xảy ra nhưng chưa được nhận thức. Nhân dân hậu Chernobyl có được một nhận thức mới, một lợi ích cho toàn thể nhân loại. Họ như là sống sau cuộc chiến tranh thế giới thứ ba, một cuộc chiến tranh nguyên tử. Bà viết:

“Nếu bạn nhìn lại toàn bộ lịch sử của chúng ta, cả Xô Viết lẫn hậu Xô Viết, đó là một nấm mộ chung khổng lồ và một cuộc tắm máu, một cuộc đối thoại đời đời bất diệt giữa những đao phủ và những nạn nhân, những vấn đề đáng nguyền rủa: những gì phải làm và những ai phải chê trách. Cách mạng, những trại lao động cưỡng bách (gulags), Đệ nhị Thế chiến, cuộc chiến Xô Viết-Afghanistan được giấu nhẹm, sự sụp đổ của một đế quốc lớn, sự tan rã của một đất nước xã hội chủ nghĩa khổng lồ, một đất nước không tưởng, và nay sự thách thức có tầm thước vũ trụ – Chernobyl. Đó là một sự thách thức cho tất cả những sinh vật trên quả đất này. Đó là lịch sử của chúng ta. Và đó là chủ đề của các cuốn sách của tôi, đó là con đường của tôi, là cái vòng quẩn quanh địa ngục của tôi, từ người này sang người khác.”

Sách của Alexievich được xuất bản ở Hoa Kỳ, Đức, Anh, Nhật Bản, Thụy Điển, Pháp, Trung quốc, Việt Nam, Bulgaria, Ấn Độ… tất cả 19 nước. Bà có tên trong 12 kịch bản phim tài liệu và ba vở kịch, được trình chiếu và hát trên sân khấu của Pháp, Đức và Bulgaria.

Alexievich nhận được nhiều giải thưởng quốc tế, trong đó có Giải Kurt Tucholsky về “sự can đảm và cao quý trong nghiệp viết văn” (Hội Văn Bút Thụy Điển), Giải Andrei Sinyavsky về “tính cao thượng trong văn chương”, Giải độc lập của Nga “Chiến Thắng”, Giải Leipzig “về sự hiểu biết hỗ tương giữa Âu Châu năm 1998”, các Giải thưởng của Đức “về sách chính trị hay nhất” và Giải thưởng Herder.

Bà định nghĩa chiều hướng chính yếu của cuộc đời bà: “Tôi luôn luôn nhắm vào sự hiểu biết nhân tính trong mỗi con người và bảo vệ nhân tính trong họ.”

Những vấn đề này cần có một hàm ý mới trong mối liên hệ với những biến cố sau cùng ở Belarus, nơi mà chế độ quân phiệt xã hội chủ nghĩa được phục hồi như là một chế độ độc tài Xô Viết mới. Vì thế bà không được chính quyền nơi chính quê hương của bà tiếp nhận do quan điểm và sự độc lập của bà. Bà thuộc về phe đối lập trong đó có những nhà trí thức hàng đầu.

Để đánh dấu 50 năm ngày sinh của Alexievich, một tuyển tập gồm hai cuốn sách ghi lại công trình sáng tác của bà ra đời. Trong lời giới thiệu, nhà phê bình Lev Anninsky nói: “Đây là một cuốn sách độc nhất vô nhị có lẽ được hình thành lần đầu tiên bằng tiếng Nga, hay đúng ra ghi đậm nét văn hóa Xô Viết và hậu Xô Viết. Tác giả đã phác thảo và ghi lại đời sống của nhiều thế hệ Xô Viết, và thực tại của 70 năm xã hội chủ nghĩa, từ Cách mạng 1917, xuyên qua cuộc Nội chiến, cái không tưởng vĩ đại làm mê hoặc tuổi trẻ, sự khủng bố của Stalin và các trại lao động cưỡng bách (gulags), Chiến tranh Ái quốc vĩ đại, và những năm tan rã của xã hội chủ nghĩa nơi chính quốc cho đến thời hiện đại. Đây là một lịch sử sống động do chính nhân dân nói ra và được một nhà biên niên sử trung thực và tài ba ghi chép, chọn lọc.”

Bà đang hoàn thành cuốn sách “Con Nai tuyệt diệu của cuộc săn vĩnh cửu” gồm những chuyện tình. Những người đàn ông và những phụ nữ thuộc nhiều thế hệ kể chuyện mình. Bà nhận định: “Tôi đã viết về cách nào người ta tàn sát lẫn nhau, về cách họ chết. Nhưng đó không phải là tất cả đời sống của nhân loại. Nay tôi đang viết chuyện người ta yêu thương nhau. Và tôi tự vấn cùng một vấn đề, lần này qua lăng kính của tình yêu: chúng ta là ai và chúng ta đang sống ở quốc gia nào. Tình yêu là cái đưa chúng ta đến thế giới này. Tôi muốn yêu con người. Mặc dầu rất khó yêu người khác. Và càng lúc càng khó hơn.”

Hàn lâm viện Thụy Điển, hôm 8/10/2015, khi loan báo tặng giải thưởng Nobel Văn học cho Alexievich, đã xưng tụng bà như là một nhà văn phát minh ra “một loại hình văn chương được mô tả như là khai quật lịch sử chuyền miệng – một loại lịch sử của tâm hồn. Hàn lâm viện ghi nhận hai nhà văn viết tiếng Nga có ảnh hưởng nhất đối với Alex-ievich: Sofia Fedorchenko, một nữ y tá đã kể lại những kinh nghiệm của binh sĩ thời Đệ Nhất Thế Chiến, và Ales Adamovich, đồng tác giả với Daniil Granin, của cuốn lịch sử chuyền miệng về cuộc vây hãm Leningrad. Adamovich và Granin cũng có một tiến trình giống như Alexievich. Họ sàng lọc từng lớp lang chữ nghĩa, qua những đoạn văn trên báo chí hay qua những bài hát ái quốc, để xây dựng lại những hoài niệm cá nhân của cuộc vây hãm.

Alexievich là nhà văn viết bằng tiếng Nga, không bằng tiếng nào khác, đã được sinh ra 67 năm về trước tại Ukraine thuộc Nga và lớn lên tại Belarus cũng thuộc Nga. Trong hầu hết cuộc sống trưởng thành, bà đã sống trên tầng lầu thứ chín của một cao ốc tại trung tâm Minsk. Nhà bếp nhỏ bé của bà là nơi diễn ra nhiều cuộc đàm thoại quan trọng.

Vào đầu thập niên của thế kỷ này, bà rời khỏi Minsk và sang sống ở Âu Châu trong khoảng 12 năm, lần lượt ở nhiều quốc gia khác nhau, nơi bà có thể gặp những bạn làng văn: Ý, Đức, Pháp, và Thụy Điển. Cuối cùng, bà trở về Minsk trong 2 năm chót, dự định từ lâu gặp nhà độc tài Alexander Lukashenko của Belarus nhưng không thành.

Trong khoảng thời gian này, bà cho phát hành cuốn “Thời gian cũ,” một dự án đầy tham vọng nhất trong cố gắng dùng lịch sử truyền khẩu của thập niên 1990 để hiểu biết chế độ Xô Viết và hậu Xô Viết. Trong khi đó, bà nhận thấy chính nhân dạng của bà cũng đổi thay một cách sâu sắc. Bà là một nhà văn viết tiếng Nga nhưng chưa từng ở Nga. Nay, sau gần một phần tư thế kỷ, Liên bang Nga Xô Viết bị sụp đổ, sự chia cắt giữa Nga và các lân bang đã rõ ràng. Văn chương tiếng Belarus đã phát triển và bà lấy làm tiếc không viết được bằng chính ngôn ngữ của nước bà. Đồng thời, bà biểu lộ cái cảm giác càng lúc càng xa rời của cộng đồng trí thức Belarus bên trong nước Nga mà nay đang lao vào một chế độ đế quốc mới. Qua những sách của bà và cuộc đời của bà, có lẽ bà hiểu được tình trạng hậu Xô Viết, một tình trạng sâu sắc nhất trên thế giới – và Hàn lâm viện Thụy Điển đã khai triển tiếng nói kinh nghiệm đó một cách sâu rộng.

Sự thật từ nhiều nguồn tin khác nhau

Đúng, nhưng cũng không hoàn toàn là đúng khi vinh danh Alexievich như một nhà báo và một sử gia hiện đại được giải Nobel Văn học 2015, với danh nghĩa nhà văn Belarus. Cái sức mạnh và nguồn gốc của công trình sáng tác của bà là sự lựa chọn của cả một thế hệ trong đó có chính bà. Thời gian là ngày tàn của chế độ Nga Xô Viết. Bà là nhà văn có liên hệ đến Nga, Ukraine và Belarus và là nhà văn của ba quốc gia đó. Sự chuyển hướng từ chế độ Xô Viết sang chế độ quốc gia là kinh nghiệm của cả ba quốc gia nói trên. Cuộc đời của bà được chia sẻ giữa ba quốc gia. Phương pháp viết văn của bà là sưu tầm, học hỏi về quá khứ qua tiếng nói của nhiều người khác. Công trình sáng tác của bà vượt ra ngoài những kinh nghiệm của chính bà, vượt ra ngoài thế hệ của bà, ra ngoài những quốc gia thành phần của chế độ Xô Viết cũ. Ba Lan cũng có trong đó như là một văn chương hiện thực của đời sống.

Bảo rằng Alexievich sinh ra ở Ukraine năm 1948 là một cách đơn giản hóa sự kiện. Thành phố quê hương của bà là Stanislaviv, một vùng của Galicia, thuộc thành phần của nước Ba Lan ở thế kỷ 14 và cũng là thành phần của chế độ quân chủ Habsburg ở thế kỷ 19, rồi của Đệ nhị Cộng hòa Ba Lan trong thập niên 1920 và 1930. Ba Lan rơi vào vòng kiểm soát của chế độ Xô Viết năm 1939 khi Xô Viết xâm chiếm Ba Lan sau thỏa hiệp Molotov-Ribbentrop, rồi lại lọt vào tay của Đức quốc xã năm 1941. Dân chúng của Stani-slaviv phần nhiều là người Do Thái trước chiến tranh; gần như là họ đã bị giết hết trong thời kỳ tàn sát khủng khiếp (Holocaust). Nhiều dân thành phố của Ba Lan và Ukraine đã bị giết hay lưu đày bởi cả người Đức lẫn người Nga trong thời kỳ Đệ nhị Thế chiến, một số bị trưng tập vào Hồng quân và chết trên chiến trường. Thành phố Stanislaviv, nơi Alexievich sống trong những năm đầu của cuộc đời là thành phố của Xô Viết về mặt hành chính cũng như dân số.

Có lẽ nơi sinh quán của bà là một sự đàn áp mà cũng là nguồn gợi nhớ một quá khứ bị lãng quên và gia đình bà dính dáng vào cả hai phía trong cuộc tranh chấp đó mà không bao giờ được nói ra. Cha của bà người Ukraine chiến đấu chống lại người Ukraine quốc gia cố gắng chiếm đoạt Gali-cia cho một nước Ukraine độc lập. Ngoại tổ mẫu của bà kể cho bà nghe thời kỳ đói khát, gọi là “Holodomor” trong chính sách của Stalin, làm thiệt mạng hơn ba triệu người dân Ukraine dưới chế độ Xô Viết trong những năm 1932 và 1933. Sự tập thể hóa nông nghiệp, được xem là huyền thoại dưới chế độ Stalin, là một trong những nguyên nhân của nạn đói.

Sự tập thể hóa đi đôi với Đệ nhị Thế chiến (được biết như là “Chiến tranh vĩ đại của Tổ quốc” đã góp phần thành lập liên bang Xô Viết, một kinh nghiệm đè nặng lên thế hệ của bà. Cả hai là những thảm họa dưới chiêu bài huyền thoại mỹ miều, nhưng lại đem ý nghĩa cho sự đau khổ cá nhân và cái chết. Người ta cho rằng sự tập thể hóa là viên đá đặt cơ sở cho một hình thức mới của xã hội mà sau chiến tranh đã du nhập vào nơi mới như Stanislaviv. Gia đình của Alexivich chuyển cư từ Stanislaviv về vùng của người Ba Lan ở miền nam Belarus trong thập niên 1950, một miền đất mà người dân mang một nhân dạng mơ hồ về ý niệm quốc gia. Bà Alexievich, lúc đó là một thiếu nữ, học và làm việc cho một tờ báo ở địa phương trong thập niên 1960, rồi chuyển về Minsk, thủ đô của Belarus Xô Viết, học khoa báo chí, sau khi tốt nghiệp lại trở về làm việc ở Biaroza miền tây nam, trong một tỉnh thuộc Ba Lan trước chiến tranh. Lúc đó thành phố Stanislaviv đã đổi tên là Ivano-Frankivsk. Như vậy bà thuộc người đa quốc gia, từ Ba Lan đến Nga Xô Viết, rồi Ukraine, Belarus. Tiếng Nga là tiếng của gia đình bà, mặc dù không có ai trong gia đình bà có nguồn gốc Nga. Bà đã tìm cách ngăn chặn cả bộ máy Xô Viết và mở con đường báo chí tìm tòi, nghiên cứu với sự giả thiết rằng có thể tìm đến sự thật bằng cách khai quật dữ liệu từ những người đối thoại đã từng sống đồng thời với bà và những câu chuyện của thời tập thể hóa Xô Viết.

Cuốn sách đầu tiên của bà, không xuất bản, nói về kinh nghiệm nguyên thủy của Xô Viết khi người dân rời bỏ làng mạc đi về thành phố, như là một hình thức tiến bộ của đời sống thị thành trong đó người ta trao đổi cho nhau những ký ức của địa phương. Tại những thành phố ở miền tây của Liên bang Xô Viết, đời sống thành thị không phải của một vài người mà là của hầu hết mọi người, vì những người thuộc tầng lớp thành thị đã bị tiêu diệt trong chiến tranh trong khắp cả Liên bang Xô Viết qua cuộc Đại tàn sát và cuộc lưu đày. Những thành phố trống trơn ở khắp mọi nơi được dân mới định cư. Minsk, thủ phủ của Belarus Xô Viết, bị mất dưới thời chiếm đóng của Đức quốc xã, hầu như không còn người Do Thái và người nói tiếng Belarus, trở thành thành phố hậu chiến của Liên bang Xô Viết. Chính Alexievich, làm việc ở Minsk cho một tờ báo văn hóa của Belarus phát hành bằng tiếng Nga, đã dự phần vào việc Nga hóa ngôn ngữ trong vùng. (Sự kiện này có thể so sánh với Sài Gòn hiện nay khi mà phần lớn người dân bị lưu đày, vượt biên, chết giữa lòng đại dương hoặc định cư ở nhiều quốc gia tự do trên thế giới, để lại cho phần lớn những người định cư mới với giọng nói và ngôn từ mới).

Cuốn sách thứ hai của Alexievich, hoàn thành năm 1983, nói về những kinh nghiệm của các nữ quân nhân Xô Viết trong Đệ nhị Thế chiến, mà bà đã gặp riêng trong cuộc hành trình khắp nơi ở Liên bang Xô Viết. Cuốn sách cũng không được xuất bản cho đến năm 1985 khi chương trình cải cách perestroika của Mikhail Gorbachev ra đời, nhờ đó bà có thể xuất bản nói về quá khứ. Cuốn sách được đặt tên là “Bộ mặt phi nữ tính của Chiến tranh.”

Sự chấm dứt chế độ Xô Viết không làm thay đổi đề tài của Alexievich hay vị trí chính trị của bà. Bà được xem như là người ly khai hay chống đối vì không là thành phần tích cực về mặt chính trị của Liên bang Xô Viết hay của nước Belarus độc lập sau 1991. Thay vì đó, bà bắt đầu viết về những kinh nghiệm của các thập niên 1970 và 1980, tức về thế hệ của chính bà, phản kháng lại những lập luận chính thức đương thời hay không dùng quá khứ Xô Viết làm tài liệu cho một câu chuyện khác về một tương lai sáng chói.

Cuốn sách thứ tư của Alexievich, xuất bản năm 1989, nói về cuộc chiến Afghanistan dưới thời Liên bang Xô Viết (1979-1989), một thảm họa đã lật đổ chế độ Xô Viết. Ban đầu báo chí giữ im lặng về sự hiện diện của Hồng quân ở Afghanistan, và sau đó mô tả cuộc chiến như là một nhiệm vụ giữ hòa bình hơn là ủng hộ một chế độ đặc biệt bị sụp đổ. Alexievich tìm đến các cựu chiến binh trẻ tuổi và các bà mẹ để làm một thiên phóng sự trong đó những vấn đề (mà bây giờ chúng ta gọi là sự căng thẳng hậu chấn thương) của những người trẻ tuổi qua những ngôn từ của các bà mẹ cũng như của chính họ, và nhữngkinh nghiệm điển hình từ từ vượt lên từ những ký ức của cá nhân. Cuốn sách mang tựa đề bằng tiếng Anh “Zinky Boys,” (Những chàng trai bằng kẽm). “Kẽm” là nói đến những quan tài của các binh sĩ làm bằng kẽm.

Đối với Alexievich, sự chấm dứt chế độ Liên bang Xô Viết năm 1991 không phải là một sự bắt đầu mới vì, theo bà, hiện tại không thể chuyển về quá khứ khi tiến trình bình thường xem quá khứ như là bị phá vỡ.

Trong cuốn sách tiếp theo về thảm họa nguyên tử ở Chernobyl, bà đưa mọi người đến kỹ thuật ghi chép tiếng nói rõ ràng hơn về lời nói bóng gió mô tả quá khứ của Xô Viết. Một mặt, bà kể ra những điều vô nghĩa. Người ta sẽ chết. Người ta cần phải rời bỏ, di tản. Người ta hoảng sợ. Ban đêm người ta bắt đầu khăn gói lên đường. Bà cũng thu nhặt quần áo. Nỗi buồn tràn ngập trong tim. Rồi bà nghe những người lính chiến di tản khỏi làng. Chỉ có ông bà lão ở lại. Người ta rộn rịp lên xe buýt. Họ đem theo bò và đi vào rừng. Họ chờ đợi ở đó. Giống như trong chiến tranh, họ đốt phá làng mạc. Tại sao các người lính đuổi chúng tôi?

Cùng lúc, đề tài phóng xạ làm chết người đưa Alexievich tiếp cận với quá khứ, hiện tại và tương lai một cách rõ ràng trong đau đớn. Khi lò phản ứng hạch tâm ở Chernobyl nổ trong tháng Tư 1986, nhà cầm quyền Xô Viết rất chậm đưa tin để thông báo cho dân chúng địa phương và không nói rõ ràng về tầm quan trọng của thảm họa. Những người dân ở Ukraine bị nhiễm phóng xạ đầu tiên, và rồi toàn thể người dân Belarus cũng bị mây phóng xạ dội lên đầu. Sự yên lặng của nhà cầm quyền Xô Viết có nghĩa là sự thiệt hại lâu dài. Những người dân hết cách. Đó là bệnh tật và cái chết.

Những biên niên sử đau buồn của Alexievich – về nữ quân nhân trong thời kỳ Đệ nhị Thế chiến, về những cựu chiến binh của cuộc chiến Afghanistan, về những nạn nhân của thảm họa Chernobyl và những đề tài khác – là đối nghịch với khuynh hướng thoát ly thực tế. Bà không tự cho phép mang hành trang nhảy xổ vào giả tưởng và rồi quay lại ý nghĩa của sự cứu rỗi hay cuộc giải trí. Bà tái tạo quá khứ và rồi nói lên tiếng nói của quần chúng, ghi lại những kinh nghiệm của họ. Bà không có nhân vật, chỉ có tiếng nói của họ.

Alexievich là một trong những nhà văn đoạt Giải Nobel Văn học hiếm có, không dùng giả tưởng, giống như Alexander Solzhenitsyn, Winston Churchill và nhà sử học Đức Theodor Mommsen. Cho rằng viết về Đế quốc La Mã (Mommsen), về Đệ nhị Thế chiến (Churchill), và Gulag (Solzhenitsyn), ba nhà văn đó đều giải thích các biến cố lịch sử chính yếu. Alexievich trái lại dường như ít có tham vọng hơn, bà ở gần với những kinh nghiệm và ký ức của thế hệ của chính bà, mà bản chất là luôn luôn đổi thay.

Trước tình hình diễn biến ở Ukraine khi mà những tay súng bắn sẻ giết hại những chiến sĩ Ukraine trong cuộc cách mạng năm 2013-2014, bà đã khóc. Bà khóc cho số phận của người khác, không hận thù. Bà nói: “Thật khó mà là một người thành thật trong thời đại của chúng ta.”

Bích Hoài

Trang Văn Hữu