Nguyễn Công Khanh

NHỮNG NGƯỜI NHÂN VĂN CUỐI CÙNG

            Báo An Ninh Thủ Đô số ngày 28 tháng 2 năm 2007 đăng bài phỏng vấn thi sĩ Hoàng Cầm với lời tựa của tòa soạn nguyên văn như sau:“Giải thưởng về văn học nghệ thuật năm 2007 vừa được công bố, trong đó có bốn nhà thơ: Lê Đạt, Hoàng Cầm, Trần Dần, Phùng Quán. Dư luận đánh giá cao việc trao giải thưởng cho nhóm tác giả trên bởi đó được coi như một thái độ ứng xử, một cách nhìn mới, một tư duy mới, một lời xin lỗi cùng các tác giả…”

Lời công bố này xẩy ra cùng lúc với sự qua đời của cụ Nguyễn Hữu Đang. Họ là những nhà thơ, nhà văn, nhà báo trong phong trào Nhân Văn đã nói lên tiếng nói đòi hỏi chế độ thay đổi trong thập niên 50 tại miền Bắc, mà cụ Đang được coi như người đứng đầu của nhóm này. Họ là những người cùng gian khổ trong mười năm trường kỳ kháng chiến chống Pháp cho đến khi thành công. Có người đã dấn thân tham gia vào phong trào Việt Minh khi còn trong bóng tối. Theo Phùng Quán, lúc đầu phong trào Nhân Văn có cả đến trăm người tham dự, bị đàn áp hầu hết bỏ cuộc, còn lại vài người trước khi tan rã.

Cho đến nay, Trần Dần, Phùng Quán, Phùng Cung, Nguyễn Hữu Đang, Hoàng Cầm, Lê Đạt đều đã mất cả. Chúng tôi đã có dịp gặp và trở nên thân tình với ba trong sáu người nói trên là Phùng Quán, Hoàng Cầm và Nguyễn Hữu Đang. Có một điều mà tôi nhận thấy là mỗi khi về thăm lại Hà nội, nơi tôi sinh trưởng, gặp lại họ hàng, người quen, không ai hỏi chúng tôi làm gì ở miền Nam cũng như sống ra làm sao ở Mỹ. Chúng tôi cũng không bao giờ có ý nghĩ hỏi họ đã làm gì và sống như thế nào trong bốn, năm chục năm qua. Về điều này nhiều người cũng có cùng nhận xét như chúng tôi.

Gặp họ, hàn huyên với họ trong cái tình nhân bản, cái tình tự của quê hương sẵn có trong mỗi người. Họ không những đọc thơ cho chúng tôi nghe, mà còn muốn được ghi âm mang ra hải ngoại. Họ sốt sắng tặng chúng những tác phẩm của họ, tặng cả những bản sao đăng trên báo với những lời ký tặng thật chân tình. Sau này họ còn nhiều lần trao đổi thư từ với chúng tôi. Họ nhiệt thành nói đến hoài bão của những ngày cuối đời được cầm bút viết lại để bù vào mấy chục năm không được viết. Nguyễn Hữu Đang, Hoàng Cầm đều đang viết hồi ký, không hiểu lúc nào họ viết xong và lúc nào có thể in thành sách được. Riêng Phùng Quán đã khởi viết từ lâu, dưới dạng là một tiểu thuyết trường thiên. Tập truyện đầu “Tuổi Thơ Dữ Dội”, dầy 800 trang, kể lại đoạn đời của một chú bé 13 tuổi làm lính trinh sát cho trung đoàn Trần Cao Vân tại Thừa Thiên trong thời kỳ chống Pháp. Cuốn sách này đã được quay thành phim, dài 155 phút. Chúng tôi tin rằng ba phần kia là những phần quan trọng mà nhiều người muốn biết. Nhưng đã muộn, Phùng Quán đã mất vì bệnh gan, chỉ cách hai tháng sau đó.

Lịch sử hiện đại của Việt nam là một thiên bi hùng ca, đầy những sự kiện khúc mắc, có thể nói phong phú hơn cả “Cuốn Theo Chiều Gió”, hơn cả “Chiến Tranh và Hoà Bình”, hơn cả “Bác Sĩ Zhivago”. Nhiều người đã tự hỏi tại sao văn học Việt Nam chưa có được một tác phẩm lớn như thế. Tôi không tin các nhà văn Việt Nam không có khả năng viết về những loại trường thiên. Ngoài mười năm kháng chiến, cuộc di cư vĩ đại 1954 của cả triệu người di cư về miền Nam, cuộc nội chiến hai mươi năm, những địa danh chiến trận không thể quên được như Khe Sanh, Đồng Xoài, Bình Giả, Cổ Thành Quảng Trị, Hạ Lào, Snoul…

Cuộc triệt thoái từ Cao Nguyên, cuộc vượt biển của gần triệu người mà biết bao nhiêu người đã nằm dưới biển sâu, để bắt đầu cho Việt Nam một kỷ nguyên mới:“Kỷ Nguyên Của Biên Cương Mở Rộng”. Lại còn cả những cảnh vượt Trường Sơn, sinh Bắc tử Nam, cảnh Tây tiến, cố chế ngự một khoảng cách an toàn như nhiều triều đại trước đã làm.

Trong những hoàn cảnh đó, đã có biết bao nhiêu mối tình dang dở, biết bao nhiêu nỗi buồn đau của người lính sau khi chiến tranh bại trận lâm vào cảnh tù ngục, ngay cả những người thắng trận, thương binh mang nỗi mừng chiến thắng trở về làng quê vẫn sống cuộc đời hẩm hiu, những ngày dài chờ quê hương hưng thịnh. Hãy kể những mối tình của vài người trong nhóm Nhân Văn như Phùng Quán đang khi gặp nạn vẫn có một cô giáo dạy Văn tại trường Chu Văn An, Hà Nội, cảm phục nhất định kết hôn, dù cho gia đình cô hết sức ngăn cản. Hoàng Cầm thì hào hoa, có những người yêu chung thuỷ, có những người tình đã mất hay vẫn còn ở một phương trời nào đó. Phùng Cung sau 12 năm hoạn nạn Nhân Văn trở về, làm nghề đập đinh kiếm sống với vợ hàng ngày làm bánh rán nuôi con. Trần Dần năm 54, khi hoà bình trở lại, tình cờ gặp và yêu say đắm một thiếu nữ tiểu tư sản; cô này lại theo đạo Thiên Chúa, nhà ở phố Sinh Từ, đang bơ vơ một mình, vì bố mẹ di cư vào Nam không kịp đi theo. Dù bị đảng không chấp nhận, Trần Dần vẫn nhất định sống với người yêu, không cần cưới xin, sau đó đã bị vùi dập triền miên. Ngay cả như Nguyễn Hữu Đang, sau 15 năm tù đầy, tưởng không bao giờ trở về được, và sau 20 năm quản thúc ở một miền quê hẻo lánh, vẫn mang theo mối tình đầu chung thủy với một tiểu thư Hà thành. Lúc trở về thì người xưa không còn nữa, mà chiếc vòng mình tặng 40 năm trước đã theo người ấy mang xuống tuyền đài. Có phải chăng đó là những mối tình thiên thu? Nếu bộ trường thiên của Phùng Quán còn lại biết đâu không phải là một trong những cuốn trường thiên mà mọi người mong muốn.

Dù đã chịu oan nghiệt trong mấy chục năm trời, khi nhắc đến những chuyện đã qua, bây giờ họ cũng đã nhiều phần nguôi đi. Ngay như Phùng Quán, một người cương trực, lòng ngay thẳng, giọng thơ như vũ bão, một lần đọc xong bài thơ “Đêm Nghi Tàm, Đọc Đỗ Phủ Cho Vợ Nghe” cho chúng tôi nghe, có nói: “Sau này, tôi bình tĩnh trở lại, hết giận, mọi chuyện nghĩ cho cùng rồi cũng thế thôi ”.

Khi nhắc đến Nhân Văn, mọi người ở miền Nam hồi đó chỉ biết qua quyển “Trăm Hoa Đua Nở Trên Đất Bắc” của Hoàng Văn Chí xuất bản năm 1959 tại Sài Gòn. Sách dầy trên ba trăm trang, giới thiệu hơn hai mươi tác giả và những tác phẩm của họ. Trong đó Lê Đạt, Nguyễn Hữu Đang không thấy đươc giới thiệu riêng, mà chỉ được nhắc đến trong các chương tổng quát, nên không được sinh viên và học sinh lúc đó như tôi lưu ý. Ngày nay, mọi người có thể tìm thấy một số lớn tài liệu liên quan đến Nhân Văn được lưu trữ trong nhiều mạng lưới.

*

Khi đọc lời công bố giải thưởng cho mấy người trong nhóm Nhân Văn, tôi vẫn tin là có tên Phùng Cung trong đó. Nhưng không, Phùng Cung đã mất, chắc chẳng bao giờ nhận được một giải thưởng như trên và chắc cũng chẳng bao giờ nhận được một lời xin lỗi như những người bạn của mình cùng chịu chung một vấn nạn.

Phùng Cung, chúng tôi không có dịp gặp, nhưng nhiều lần trong lúc trò chuyện với Phùng Quán và Nguyễn Hữu Đang, chúng tôi có gửi lời hỏi thăm Phùng Cung và tỏ ý rất thích bài Con Ngựa Già Của Chúa Trịnh. Bài này đã được Hoàng Văn Chí giới thiệu trong cuốn Trăm Hoa Đua Nở. Truyện rất thâm trầm, được nhiều người đọc, bình luận và thích thú. Bài văn ngụ ý đả kích những văn nghệ sĩ vì ham miếng đỉnh chung mà biến đổi đời sống, nhân phẩm và lần hồi hủy hoại hết tài năng trước kia của mình. Cũng như con thiên lý mã vô địch, giúp Chúa trong chiến trận vào sinh ra tử, sau này được Chúa yêu đem vào làm mã lệnh trong cung, suốt ngày được bọn mã phu tắm rửa, hầu hạ cho ăn ngon nên đã trở thành một con ngựa béo tốt mà vô dụng.

Trong truyện Hằng Nga Thức Dậy Phùng Quán kể lại chuyện của Phùng Cung, sau 12 năm tù, được trả tự do, làm nghề đập đinh nuôi vợ con, cố tránh thật xa mùi bút mực. Phùng Quán một ngày đến thăm mang theo mấy con cá vừa câu trộm ở Hồ Tây, tình cờ thấy Phùng Cung lại làm thơ: “Đọc thơ anh, chỉ vài câu thôi, tôi bỗng thấy thiên nhiên quanh tôi vụt giàu có lên bất ngờ và trở nên đẹp đến xao xuyến tận đáy lòng, những vẻ đẹp từ trước đến nay tôi vẫn nhìn mà không thấy.” Năm đó Phùng Quán cho biết, Hội Nhà Văn quyết định trích quỹ tặng sáu hội viên, phần lớn thuộc nhóm Nhân Văn cũ, để in tác phẩm của mình. Nhưng Phùng Cung không ở trong số mấy người đó.

Thương và cảm phục chữ nghĩa trong thơ của bạn, Phùng Quán dự định đi xa nhà một năm đọc thơ rong quyên tiền giúp Phùng Cung in tập thơ. Nguyễn Hữu Đang biết chuyện, ông lấy ra số tiền vẫn dành dụm cho việc hậu sự, đem tặng hết cho Phùng Cung in thơ. Do đó mà tập Xem Đêm được ra đời với 200 bài thơ. Cảm chút tình tri ngộ, Phùng Cung có gửi sang tặng chúng tôi một cuốn với lời đề tặng “Rất quý mến tặng hai bạn. Hànội- Bính Tý - Mùa hoa đậu ván”. Sau khi anh mất, chị Kim Thoa vợ anh cũng liên lạc với chúng tôi ít lâu.

Trong bài đề tựa tập thơ có cái tên rất lạ Xem Đêm, Quang Huy, mà tôi cho là một người rất hiểu về thơ Phùng Cung, đã viết:

“Hầu như bài nào cũng lạ. Nhất là cái lạ về ngôn từ và hình ảnh. Ta hãy đọc những câu thơ vô cùng xuất sắc sau đây về một bến quê:
Tiếng gọi đò căng chỉ ngang sông.

về thân phận một cánh bèo:
Lênh đênh muôn dặm nước non

Dạt vào ao cạn vẫn còn lênh đênh.

về một góc vườn:
Cuối trời trăng mỏi
Trái gấc chín ngập ngừng.

Hay về một con giun đất bỗng trở thành một tác phẩm nghệ thuật dưới ánh trăng:
Bên gốc hoàng tinh, con giun đất mạ vàng

Và kia một màu hoa chuối:
Hoa chuối tiêu lầm lũi tím tam giang.

rồi lắng đâu đó, tiếng tù và rúc lên đầy hồn vía:
Tiếng tù và bết gió.

Đặc biệt anh rất giỏi về mầu. Có tới hàng trăm chữ tả mầu sắc rất mới lạ khiến chúng ta phải bàng hoàng. Ví dụ một mầu nắng: Nắng phơi rơm, nắng ngả tương, nắng bổ cau và cả nắng Âu Cơ nữa. Ví dụ một mầu trời: xanh cánh chấu, xanh rau khúc, và cả khát muốn chết một mảnh trời da bát.

Phùng Cung xứng đáng là một trong những bậc thầy về nghệ thuật ngôn từ. Và không ai còn ngây thơ cho rằng ngôn từ chỉ nằm trong lĩnh vực hình thức nghệ thuật. Phải nói rằng Phùng Cung đã đẻ ra nó bằng quặn thắt một tấm lòng, hơn thế nữa bằng ngót một đời người chìm nổi. Nhưng trải qua bao nhiêu biến đổi của cuộc đời, Phùng Cung lúc nào cũng vẫn trở lại mình, hay nói khác đi, vẫn là mình. Tôi xin mượn một bài thơ rất hay của nhà thơ 65 tuổi đầy tài hoa này để kết thúc bài viết:

Quất mãi nước sôi
Trà đau nát bã
Không đổi giọng Tân Cương.

Không phải rót, là pha mà là quất mãi nước sôi. Một chữ “quất” nghe khiếp quá.”

Mỗi khi đọc những bài thơ của Phùng Cung, những câu thơ ít chữ trong những bài thơ ngắn gọn, tôi thường liên tưởng đến một văn nhân đã có thời mang chí lớn, nay ngồi đập đinh đơn độc trong một góc nhà kiếm sống, và chắc hẳn những nhát búa nện xuống quyết liệt làm văng những chiếc đinh đã mang bao nhiêu ẩn ức tạo nên những bài thơ rất lạ của anh.

Học sinh, sinh viên miền Nam những năm 50 thường nhớ nhất hai nhà thơ Phùng Quán và Trần Dần. Như câu thơ của Trần Dần trong bài Nhất Định Thắng, được nhắc đi nhắc lại nhiều lần như những điệp khúc:

“ Tôi bước đi
Không thấy phố
Không thấy nhà
Chỉ thấy mưa sa
Trên mầu cờ đỏ”

Trần Dần cũng gặp vấn nạn nặng nề của Nhân Văn, mà còn bị trù dập vì lấy người mình yêu mà đảng không cho phép. Những năm sau này nghe Trần Dần thường hay đau ốm và đôi mắt gần như hỏng và không rõ có viết thêm gì hay không. Trần Dần đã mất trước khi được trao giải thưởng và lời xin lỗi nói trên.

Phùng Quán được miền Nam biết qua ba bài thơ Chống Tham Ô Lãng Phí, Viết trên Giấy Có Kẻ Giòng và chắc nhiều người đã thuộc lòng một số câu thơ trong Lời Mẹ Dặn.

Phùng Quán lúc nào cũng tự cho mình là người lính dự báo về nạn tham nhũng của đất nước qua bài “Chống Tham Ô Lãng Phí” ngay từ những năm mới 22 tuổi. Mấy chục năm sau chính quyền công khai nhận có nạn tham nhũng mà chưa tìm được phương cách giải quyết như thế nào. Báo chí hàng ngày trong nước được phép phanh phui tệ trạng này của các cấp điều hành, và đã có những cuộc biểu tình của dân chúng chống lạm quyền áp bức. Phùng Quán đã mất, khỏi phải thấy những dự báo tham nhũng của mình ngày càng trầm trọng, không có thuốc chữa.

Tập Trăm Hoa Đua Nở không nói nhiều về Lê Đạt. Ông có ba tác phẩm được nói đến nhiều là: Bóng Chữ, Ngó Lời và Hèn Đại Nhân. Theo nhiều nhà phê bình văn học, chữ dùng trong tác phẩm của ông có một tầm tri thức cao và mới lạ.

Trong “Trăm Hoa Đua Nở” Hoàng Cầm có một bài thơ Em Bé Lên Sáu Tuổi, rất nhân bản, mà nhẫn tâm của chế độ, kể lại chuyện em bé sáu tuổi đó, bố địa chủ bị đấu tố chết, mẹ trốn vào Nam, bỏ em lại lay lắt thành một đứa bé ăn mày:

Chị bần cố nông cốt cán
Ứa nước mắt quay đi
Nó là con địa chủ
Bé bỏng đã biết gì
Hôm cho em bát cháo
Chịu ba ngày hỏi truy
Chị đội bỗng lùi lại
Nhìn đứa bé mồ côi
Cố tìm vết thù nghịch
Chỉ thấy một con người

Mọi người cũng thường nhớ đến tập thơ “Về Kinh Bắc”, hai kịch thơ “Lên Đường” và “Kiều Loan, cô Gái Điên”, hay những dòng thơ bi hùng trong thời kháng chiến chống Pháp của ông.

- Tiểu đội anh, những ai còn ai mất?
- Không ai còn ai mất
 

Chỉ chết cả mà thôi!
Người sau kẻ trước lao vào giặc
Giữ vững ngàn thu một giống nòi…

Chúng tôi có mua một cuốn Tự Điển Việt Nam và đưa cho ba người viết trên trang đầu để kỷ niệm. Phùng Quán viết: “Có những phút ngã lòng, tôi vịn câu thơ mà đứng dậy”. Nguyễn Hữu Đang viết: “…hôm nay rất vui mừng và sẽ mãi nhớ nhau”. Còn Hoàng Cầm viết tặng một đoạn của một bài thơ trong tập Về Kinh Bắc:

Ta con chim cu về gù dặng tre

Đưa nắng ấu thơ về sân đất trắng

Đưa mây lành những phương trời lạ về tụ nóc cây rơm
Ta ru em lớn lên em đừng tìm Mẹ phía cơn mưa.

Hôm chúng tôi rời Hà Nội, Hoàng Cầm có ra sân ga tiễn chúng tôi và làm tặng con gái tôi bài thơ “Về Quê Mẹ” vào dịp cháu về thăm quê ngoại ở Bắc Ninh:
…………….…..
Đã ổi ương đâu mà bướng bỉnh

Mà nghe đu đủ thiếu thơ ngây

Cây soan lạ nhỉ đương soan thế

Sao vội buồn nghiêng lá rụng đầy

Cây gì cũng lạ, hoa không biết

Cỏ cũng không tên, lá dị kỳ

Chỉ thấy trắng mây trời cõi Việt

Mẹ em thì khóc lúc ra đi
…………..…………
(Tặng cháu Thuấn Anh, khối pha lê màu xanh lá mạ-H.C.)

Trong tang lễ Nguyễn Hữu Đang, bài điếu văn của Bộ Trưởng Bộ Giáo Dục có sơ lược tiểu sử và đề cao thành tích, nhất là về mặt hoạt động văn hoá, chống nạn thất học, truyền bá quốc ngữ, bình dân học vụ cùng soạn thảo sách giáo khoa của cụ. Bài điếu văn cũng ca tụng cụ Đang là “một nhà báo sắc sảo, một người có tài vận động tuyên truyền có ảnh hưởng sâu sắc trong giới trí thức và các tầng lớp trên ở thành thị. Là người am hiểu sâu sắc Tây học và Nho học, nhưng cụ luôn luôn đề cao văn hoá dân tộc, đề cao thuần phong mỹ tục và thực hiện đời sống mới.” Nhưng ông này vẫn thêm một câu phê bình là cụ đi sai lạc đường lối.

Vụ án Nhân Văn được coi là một vụ án văn học lớn nhất trong lịch sử Việt Nam, âm ỷ nhức nhối dây dưa tới các thế hệ cầm quyền tiếp nối. Trong thời gian đó, họ đã lặng lẽ đi từng bước chậm rãi hồi phục có giới hạn cho những người trong nhóm Nhân Văn bị “trừng trị” của chính quyền trước. Theo lá thư Nguyễn Hữu Đang, người bị trù dập nhất trong nhóm đã gửi thư cho Hoàng Hưng của báo Lao Động, nói về đời sống của mình, thì Sau cùng thì nhà cầm quyền đương thời đã can đảm đi thêm một bước nữa, không những bằng vật chất mà bằng cả việc trao giải thưởng văn học nghệ thuật năm 2007 cho những nhà văn nhà thơ trong nhóm Nhân Văn. Điều này đã khiến Đỗ Chu, thành viên của hội đồng văn học đã nói đó là “một lời xin lỗi của anh em với các anh”.

Lịch sử Việt Nam của chúng ta không thiếu gì những thi sĩ, văn nhân, anh hùng, hào kiệt, công thần ra công năm 1993 đã được trả lại hưu trí một cách tùy tiện, không còn bị gây phiền hà như trước, bồi bút không đả kích, Tết đến có quà mừng tuổi, đã ký hợp đồng viết hồi ký và một số tờ báo sẵn sàng đăng các bài hiền lành.

Năm 1996 trong thư gửi cho chúng tôi, cụ viết đã được cấp căn hộ ba phòng và hưởng lương hưu Thứ Trưởng vì cụ biết chúng tôi luôn lưu tâm đến cảnh sống của cụ. Nhưng Nguyễn Hữu Đang nói những điều trên mới đi được một nửa và cụ chắc sẽ chết trước khi được trả lại đầy đủ sự công bằng theo lương tri. Nguyễn Hữu Đang đã mất đúng như lời dự đoán của mình.

Gìn giữ, mở mang, tô điểm sơn hà được lưu danh muôn thuở. Nhưng lịch sử của chúng ta cũng có biết bao nhiêu thi sĩ, văn nhân, anh hùng, hào hiệt, công thần bị bánh xe lịch sử dập vùi, nghiến nát. Nguyễn Trãi đã giúp Lê Lợi đuổi quân nhà Minh giành lại độc lập, cuối đời bị hàm oan tru di tam tộc. Nguyễn Công Trứ đánh đông dẹp bắc, cũng đã từng bị đầy đi làm lính trơn. Cao Bá Quát bị xử trảm vì mang tội phản loạn. Chu Văn An dâng sớ chém đầu bẩy gian thần không được, rũ áo từ quan về dạy học. Nguyễn Trường Tộ bị kết tội sàm tấu vì tâu trình những điều tiến bộ của nước người khi đi sứ về. Còn biết bao nhiêu thi sĩ văn nhân, anh hùng hào kiệt, công thần vô danh khác xả thân vì tổ quốc bị những vấn nạn oan uổng mà lịch sử không nhắc đến tên, không được một lời giải oan, không được một sự đền bù.

Những người Nhân Văn không còn nữa, Ngọn lửa Nhân Quyền, Tự Do chống tham nhũng mà họ dấy lên chắc đã tức tưởi lịm tắt đi theo họ. Bánh xe lịch sử của cường quyền thường thật nhẫn tâm và vô tình!

Nguyễn Công Khanh