Nguyễn Ngọc Danh

MÙA XUÂN NÓI CHUYỆN HOA MẪU ĐƠN

            Cách nay khoảng ba bốn năm, sau một mùa đông giá lạnh, khí hậụ ấm áp của muà xuân trở về, cũng là lúc người dân Bắc Mỹ bắt đầu đổ xô tới các nursery mua cây hoa về trang điểm cho khu vườn của mình. Tôi cũng không thể ra ngoài thông lệ ấy. Bởi mình là kẻ say mê bonsai, thì đây là mùa lý tưởng tuyển lựa cây mà theo con mắt nhà nghề chúng sẽ là những cây bonsai lý tưởng trong tương lai.

Hôm đó trong lúc đang cắm cúi chọn lựa cây, nghe những câu đối thoại bằng tiếng Việt phía sau tôi không quay lại nhưng qua âm điệu cũng đoán được họ là một cặp vợ chồng đã cao tuổi. Người đàn bà đứng tuổi tiến lại đứng gần bên tôi, bà chỉ vào đám cây tôi đang chọn nói với ông chồng:
– Anh ơi! lại đây xem, hoa Mẫu đơn đẹp quá.
– Đó đâu phải là hoa Mẫu đơn, hoa Tường vi đó bà ơi!
– Không! Bà chủ của em nói là hoa Mẫu đơn mà.
– Hôm trước lại nhà người bạn chơi, anh thấy người làm vườn trồng mấy thứ này, hỏi ông ta đó là hoa gì? Ổng trả lời là hoa Tường vi mà. Ông ta là người chuyên nghiệp làm vườn chắc chắn sẽ rành hơn em chứ.

Sau mẩu đối thoại hai người bỏ đi không mua cây nào cả. Tiếp tục lục lọi để kiếm tìm một vài cây về làm bonsai nhưng trong đầu óc tôi cứ luẩn quẩn với mẩu đối thoại của cặp vợ chồng người đồng hương. Cuối cùng rồi tôi cũng chọn được hai cây Azalea (đỗ quyên) khá tốt với hy vọng sẽ là những cây bonsai đẹp. Loại cây mà qua mẩu đối thoại của cặp vợ chồng người đồng hương kẻ cho là mẫu đơn, người cho là tường vi thì chúng được người Mỹ gọi là Azalea, tên khoa học rhododendron, người Việt chúng ta gọi là hoa Đỗ Quyên. Sự lầm lẫn trên thực sự chẳng có chút gì quan trọng nhưng tôi muốn nêu ra ở đây để nói lên phần nào vị trí khá đặc biệt cuả loài hoa Mẫu Đơn trong tâm hồn người Việt nói riêng và người Á Châu nói chung.

Thực ra người Việt chúng ta hầu hết đã nghe về hoa Mẫu đơn nhưng vẫn không biết hình dạng cây và hoa của chúng như thế nào. Cho nên mớí có sự lầm lẫn hoa này với hoa nọ. Lý do rất đơn giản: Thứ nhất, bởi chúng không là điều quá quan trọng trong đời sống thường nhật, biết cũng được, không biết cũng chẳng sao. Thứ 2 - Đây là một loài hoa sống trong vùng ôn đới với khí hậu mùa Đông lạnh. Ở nước ta Mẫu đơn chỉ mọc trên các vùng Cao nguyên và ngoài Bắc mà thôi, nên tại hai miền Trung và Nam chỉ “Kiến kỳ thanh, bất kiến kỳ hình” dịch nôm na là: “chỉ nghe danh mà chẳng thấy hình bóng đâu cả”. Cũng cần lưu ý một điều nữa Mẫu đơn còn một tên khác là Hoa Phú Quý hoặc Hải đường, đây là hai tên do người Tàu gọi loài hoa này bởi tính cách quý phái, sang trọng của chúng. Đã có nhiều lần tôi nghe hoặc đọc đâu đó người Việt chúng ta có sự nhầm lẫn gọi hoa Trà My là Hải Đường. Những trình bày trong bài này sau đây sẽ cho chúng ta một kết luận. Hải Đường là tên gọi khác của hoa Mẫu Đơn hay hoa Phú Quý cũng thế.

Nhưng hiện nay người Việt tỵ nạn Cộng Sản sống trên những mảnh đất đầy đủ điều kiện để trồng loài hoa này, chúng ta nên tìm hiểu thêm về hoa Mẫu Đơn, để khi muốn trồng một vài cây mẫu lại mua nhầm thứ khác thì thật uổng công. Hoặc sẽ không bị nhầm lẫn trong những khi có cơ hội nhàn đàm về hoa, hoặc khi đi ngắm hoa. Những điều nho nhỏ như thế sẽ giúp chúng ta tự tin và cảm thấy mình là kẻ lịch lãm, sành điệu trong giới thưởng ngoạn.

Về đặc tính
Tên khoa học PAEONIA - PAEONIACEAE

Tên thông thường:

Mỹ =Peony,

Việt = Mẫu đơn,

Tàu = Phú quý - Hải đường

Phân loại
Tất cả các lọai mẫu đơn hiện nay đang trồng tại các vườn quốc gia Âu Mỹ đã bị lai tạo, không còn tính chất nguyên thủy phát xuất tại các quốc gia Á Châu: Trung Hoa, Nhật Bổn, Việt Nam, Đại Hàn nữa. Chung quy chúng được chia thành hai nhóm như sau:

Nhóm thân thảo Herbaceous peonies - Thân mềm, mọc thành bụi, rễ chia thành cụm như rễ riềng, nhổ lên chia thành từng nhánh trồng rất dễ dàng nhưng không quá sâu hơn 2 inches (khỏang 2 đốt tay) nếu không chúng sẽ không cho hoa. Cây cao từ 2 -4 ft, lá rất lớn, màu xanh đậm, hoa nở vào giữa mùa Xuân, hoa kép hoặc đơn. Màu sắc, kích thước hoa - Chúng cho ta nhiều gam màu từ trắng tinh tuyền, màu kem, hồng, đỏ tươi, vàng đậm. Nhiều loại có hoa lớn cỡ 10 inches. Có thứ cho hương thơm như hoa hồng. Loại thân thảo này chỉ phát triển mạnh và cho hoa đẹp ở những vùng có mùa Đông tương đối lạnh. Khi bón phân (thường nên bón: phân bò, phân gà) tuyệt đối không cho chạm phải rễ. Về mùa Thu cây sẽ héo tàn nên cắt thân cây sát mặt đất, sau đó bón phân để cây có nhiều sinh lực phát triển hoa trong mùa xuân tới.
 

Nhóm thân mộc: Loại này có thân cứng như gỗ, mọc thành bụi. Loại nguyên thủy tại Trung quốc cao tới 6ft, cho hoa màu vàng và salmon. Giống Tây Tạng cao chỉ 3 ft cho hoa màu vàng. Riêng loại Nhật bản cho hoa kép, cánh hoa mỏng như lụa màu sắc từ trắng, hồng, đỏ, lavenda và tím. Loại mẫu đơn thân mộc này có loại cho hoa rất lớn khoảng 1 ft. Do đó chúng cần phải có cây chống phụ. Mùa thu chỉ rụng lá, nên không cần cắt cây.

Cả hai loại nên trồng chỗ có ánh nắng tốt buổi sáng nhưng tránh nắng gay gắt buổi chiều. Tại Mỹ hai tiểu bang thích hợp nhất cho mẫu đơn là Oregon và Washington State. Vì hai tiểu bang này độ ẩm cao và mùa đông khá lạnh. Mới đây tôi có đọc cuốn Bút Khảo Về Xuân II (BKVX II) của Lê Văn Lân. Ông là một BS y khoa, một học giả, một nhà nghiên cứu, một cây bút tham khảo nặng ký trong cộng đồng Việt Nam Hải ngoại.

Riêng bản thân tôi đã học hỏi được rất nhiều qua những tác phẩm của ông xuất bản. Nhưng trong cuốn BKVX II trên trang 47, ông có đề cập tới các loài hoa tiêu biểu cho một số quốc gia như

Trung Hoa: Mai = hoa mơ
Đức quốc: Thỉ Xa Cúc = cúc
Canada: Phong Điệp = Lá phong = sugar maple
Anh Quốc: Tường Vi = Hồng leo
Hòa Lan: Uất Kim Hương = Tulip
Pháp Quốc: Bách Hợp = Huệ trắng
Nhật Bản: Anh Đào
Thụy Điển: Bạch Cúc = Cúc trắng

Về quốc hoa của các nước nêu trên không có gì thay đổi, chỉ riêng Trung Quốc theo dữ kiện tôi đang có đã thay đổi. Vào n ăm 1995 họ đã chọn Mẫu Đơn là quốc hoa, không phải Mai theo tiến trình như sau:

Vào năm 1982 Trung Quốc quyết tâm đi tìm một loài hoa tiêu biểu cho quốc gia mình. Sau 12 năm tức năm 1994 có ba cuộc tranh luận xảy ra nhưng vẫn không thống nhất nổi ý kiến. Năm 1994 Đại hội đại biểu nhân dân quyết định làm một cuộc bầu cử bằng cách bỏ phiếu kín để thống nhất ý kiến. Công đoạn đầu do Hội Trồng Hoa Trung Quốc: China Flower Association ở China Garden thực hiện.
 

CHINA FLOWER ASSOCIATION (CFA)
中国国际花卉园艺展览会
 

Một ấn bản của Hội trồng hoa được ấn hành công khai lấy ý kiến để bầu cử. Có tất cả 25 loài hoa được đề cử là ứng viên. Trong vòng sáu tháng sau Hội Trồng Hoa đưa ra một vài quyết định để rút bớt danh sách Ứng viên.

Ba quy định chấp nhận là:
–Thứ 1: Cây hoa phải mọc thiên nhiên tại Trung Quốc.
–Thứ 2: Loài hoa phải biểu tượng cho tâm hồn người Trung Hoa nhưng không mang mầu sắc chính trị như quốc ca, hay quốc kỳ.
–Thứ 3: Loài hoa phải có giá trị về hai mặt kinh tế và trang hoàng.

Kết quả cuộc bỏ phiếu như sau: Mẫu đơn 29/79. Mai 17/79. Cúc 13/79.

Vào tháng 11-1994 họ tổ chức thêm một cuộc bỏ phiếu để chọn một trong hai loại hoa: 1 màu hay 4 màu. Cuối cùng Mâũ đơn vẫn thắng. Như vậy kể từ năm 1995 quốc hoa của Trung Quốc là Mẫu đơn, không phải hoa Mai như trong sách Bút Khảo Về Xuân II của BS Lê Văn Lân nêu trên.

Bây giờ chúng ta đi vào văn học và nghệ thuật để tìm xem Mẫu đơn có gây được nguồn cảm xúc cho những tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của nó hay không? Hoa tượng trưng cho vẻ đẹp mà văn học và nghệ thuật là hai lãnh vực suy tôn cái đẹp đưa chúng lên hàng vị vọng cao qúy nhất trong cuộc sống nhân sinh. Cái đẹp càng mong manh, càng trinh tuyền, càng bí ẩn càng làm cho lòng người say mê. Trên khía cạnh này chỉ có văn học và nghệ thuật mới đủ tiêu chuẩn để tiến lại gần và có thể chạm nhẹ đến cái tinh túy, tinh khôi, cao thượng, mơ hồ của chiếc áo của thượng đế.

Nói về hoa trong văn học nghệ thuật thì bất cứ quốc gia nào cũng có. Nhưng mỗi quốc gia lại chịu ảnh hưởng sâu đậm những màu sắc triết lý, tôn giáo khác nhau nên chính trong cuộc sống, cách suy tư cũng mang những đặc thù riêng biệt, do đó cách cảm thức, thưởng ngọan và tôn vinh cái đẹp cũng rất đa dạng. Nhưng tất cả đều khao khát, mong mỏi tìm kiếm những cái đặc thù của chính nước mình để rồi qua những ngòi bút, nét cọ, nốt nhạc sẽ chuyên chở một ý nghiã, một thông điệp nào đó mà chính con người được sinh ra, lớn lên và sống trong bối cảnh xã hội đó mới hiểu nổi. Hoa cũng chính là một thông điệp tình yêu có tính cách riêng tư , hay cũng chính là tâm hồn của cả một dân tộc. Nói khác đi nó mang một sứ điệp cho con người, nhưng lại là một mật ngữ, một sứ điệp vô ngôn. Riêng về đặc điểm này nó rất rõ nét và phong phú tại các dân tộc Á châu như: Trung Hoa, Đaị Hàn, Nhật Bản, Việt Nam. Vì các quốc gia Á Châu này chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi Lão Giáo, một tôn giáo mà tất cả tư tưởng đặt nền trên tư tưởng Vô Vi – tôn trọng thiên nhiên và tự nhiên. Nên tâm hồn họ luôn luôn hướng về thiên nhiên hoa cảnh mà nhà học giả Lâm Ngữ Đường đã nói: Trong tâm hồn của người Trung Hoa có cả hai ông Khổng và ông Lão. Nghĩa là một người Trung Hoa dù là một nhà kinh doanh khét tiếng, một nhà chính khách lỗi lạc, một nhà quân sự tài ba, một khoa học gia lỗi lạc thì tâm hồn họ cũng đã thấm nhuần về những cái đẹp kỳ ảo của thiên nhiên và hoa cỏ. Đó chính là một nét đặc trưng trong triết lý Lão học. Theo tôi, đây có lẽ là lời phát biểu mang tính chủ quan. Chúng ta hãy nhìn người Tây phương lo bảo vệ tài sản thiên nhiên hoang dã của họ như thế nào thì biết ngay họ cũng yêu thiên nhiên chẳng thua gì dân Á Châu và nếu nhìn theo khiá cạnh tích cực họ còn hơn hẳn.

Ngày nay tất cả mọi dân tộc trên thế giới đều dùng những tấm thiệp in nhiều loài hoa để chúc mừng nhau trong những ngày vui, ngày lễ lớn như Sinh nhật, Tết, Giáng Sinh, Ngày ra Trường, Đám Cưới v.v...

Riêng người Trung Hoa có một lối biểu lộ tình cảm khá độc đáo là dùng hình ảnh thay lời chúc. Hay còn gọi là Họa Chúc Thư = dùng âm hội ý qua hội họa như theo BS Lê Văn Lân.

Ví dụ: Khi nhận được tấm thiệp trên đó vẽ hình Năm con DƠI. Tấm thiệp này mang lời chúc NGŨ PHÚC. Người Trung hoa gọi Dơi = PHÚC, số lượng ba, năm bảy tượng trưng cho số nhiều = Đa. Mang hàm ý Cầu chúc ông bà được nhiều phúc đức. Nếu nhận được tấm thiệp vẽ hình Nai và DƠI, đó là lời cầu chúc PHÚC LỘC. Dơi = Phúc, Nai = LỘC. Tới đây tôi xin mở một dấu ngoặc. Cũng với lối dùng âm để hội ý, trong nền văn học Việt Nam cận đại của chúng ta trước năm 1974, có một nhà văn Miền Nam lấy tên là Bình Nguyên Lộc. Sở dĩ ông lấy tên như vậy để nêu lên ý nghĩa ông là người sinh quán tỉnh Đồng Nai tức Gia Định ngày nay. Ông giải thích: Đồng nghĩa là = Bình Nguyên và Nai là = Lộc.

Riêng về lãnh vực hoa cỏ thì thật phong phú tuy nhiên ở đây chúng ta chú trọng tới Peony, người Việt chúng ta gọi là Mẫu đơn, người Tàu gọi là Phú quý hay Hải Đường. Cũng chính vì mang tên như vậy nên nó đã được người Trung Hoa đưa vào lãnh vực hội họa mang tiềm ẩn ý nghĩa chúc tụng. Nếu có dịp nào có ai nhận được một bức tranh hay một tấm thiệp do người Trung Hoa gởi tặng. Trong tấm thiệp vẽ hình hoa Mẫu đơn cắm trong chiếc lục bình:

Ý nghiã của nó: Cầu chúc ông bà Bình An - Phú Quý. Hoặc tấm thiệp vẽ một cành hoa Ngọc Lan, một cành Ngọc Như Ý và cành hoa Mẫu đơn. Thông điệp của tấm thiệp: Cầu chúc Ngọc ngà, Phú Quý được Như ý. Phú = giầu. Quý = sang trọng , đài các, hiếm hoi.

Người Trung Hoa đã ví vẻ đẹp đài các, sang trọng của Dương quý Phi như hoa Mẫu Đơn. Chính vì cái đẹp của mỹ nữ mà đế quốc Đại Đường rơi vào hai giai đoạn nghiêng ngửa:

Mỹ nhân tự cổ như danh tướng

Tạm dịch

Mỹ nữ từ xưa như danh tướng

Nhưng người Á Châu chúng ta cũng ví mỹ nhân như hoa: đẹp như hoa – hay Hoa Hậu.

Người viết có một lần đương khi ngắm hoa mẫu đơn trong vườn đã sáng tác bốn câu thơ:

Ồ! hôm nay hoa là em hay mộng

Cho nắng thề qua cửa ngọ thôi bay

Và thời gian như kiếm khách vừa say
Bước loạng choạng trở về thăm mỹ nữ -(Ngọc Danh)

Đọc qua sách vở, tôi thường đặt câu hỏi: không biết
người Trung Hoa gọi hoa mẫu đơn là: Phú Quí vì mẫu đơn sang trọng, đài các như Quí Phi hay Quí Phi sang trọng, đài các như mẫu đơn? Riêng tên Hải Đường có liên quan trực tiếp gì tới chính biến Nhà Đường và Võ Tắc Thiên trong cổ sử Trung Hoa hay không?

Chính vì “Mỹ nhân tự cổ như danh tướng” mà thời Đường Cao Tông, Võ Tắc Thiên lợi dụng vẻ đẹp của mình lộng quyền gây nên cuộc tàn sát đẫm máu trong hoàng cung. Thời Đường Minh Hoàng với cái đẹp nghiêng nước, nghiêng thành của Dương Quý Phi chút nữa nhà Đường lại mất vào tay kẻ ngoại tộc là loạn tướng An Lộc Sơn vùng Tân Cương, người yêu say đắm Dương Qúy Phi nên làm loạn.

Nét đẹp đài các, quý phái của hoa mẫu đơn với đầu óc tưởng tượng phong phú của người Trung Hoa đã thêu dệt nên câu truyện truyền kỳ giữa Võ Tắc Thiên, vị nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Trung Quốc với hoa Mẫu đơn. Chúng ta thử lật lại trang sử cũ xem Võ Tắc Thiên là con người như thế nào mà người Trung Hoa đã thêu dệt nên câu truyện truyền kỳ còn lưu lại mãi cho tới ngày nay và có lẽ sẽ còn mãi mãi trong nền văn học Trung quốc.

Bà tên thật là gì không thâý sử sách nào ghi chép. Bà sinh năm 624 con của Võ sỹ Ược và Dương Thị, một nhà quý tộc xuất thân từ hàn vi. Năm 14 tuổi Võ Tắc Thiên được tiến cung và trở thành một tài nhân (người sai vặt) của vua Đường Thái Tôn, gọi là Võ Mỵ Nương. Nhưng cuối cùng đã lọt vào mắt xanh của hoàng tử Lý Trị mặc dù bà lớn hơn Lý Trị tới bốn tuổi. Lý Trị lên ngôi lấy hiệu là Đường Cao Tôn. Năm 655 bà chính thức lên ngôi hoàng hậu. Trước khi chiếm được ngôi hoàng hậu bà đã thi hành những kế sách tàn độc giết sạch các cung phi và Hoàng hậu chính thất. Để nắm trọn quyền hành và lên ngôi Hoàng đế bà đã không ngần ngại giết chết bốn hoàng tử của các cung phi và hoàng hậu chính thất. Bà cũng không gớm tay giết chết công chúa Thái Bình và hai Hoàng tử con ruột của mình cùng hầu hết các công thần danh tướng nhà Đường. Bà chính thức lên ngôi hoàng đế năm 690 đổi thành triều đại Đại Châu. Trước khi đăng quang bà làm bài thơ:

Thay Đổi Triều Đại

Minh trêu du thượng uyển
Hỏa cấp báo xuân tri
Hoa tu liên dạ phát
Mạc đãi hiểu phong suy.

Dịch:
Bình minh dạo thượng uyển
Khẩn báo chúa xuân hay
Đêm mai hoa phải nở
Không chờ gió sớm lay

Năm 705 Trương Giản Chi, một đại công thần nhà Đường gây cuộc chính biến, đưa thái tử Lý Hiển con của Đường cao Tông và Võ Tắc Thiên lên làm vua khôi phục lại nhà Đường. Chính vì bài thơ ngạo mạn đầy quyền uy này mà câu truyện được truyền tụng cho tới ngày nay. Bà ra lệnh cho mọi loài hoa trong vườn Ngự Uyển phải nở đúng vào ngày đầu năm. Lạ lùng thay đầu mùa Xuân năm ấy mặc dù thời tiết vẫn còn giá lạnh, các loài hoa đều nở rộ, chỉ riêng hoa Mẫu đơn chưa nở. Võ Tắc Thiên nổi cơn lôi đình ra lệnh đầy ải Mẫu đơn ra khỏi kinh thành Tràng An xuống Lạc Dương. Về Lạc Dương hoa Mẫu đơn sinh sôi nẩy nở rất đẹp.

Theo tôi đây là câu chuyện mang ẩn ý: dù Võ Tắc Thiên có bạo ngược quyền uy tới mức nào đi nữa thì cũng không thể diệt được triều đại nhà Đường. Bởi mẫu đơn còn gọi là hải đường ngầm ám chỉ nhà Đường. Và cũng chính ý tưởng hoa Mẫu Đơn bị Võ Tắc Thiên đày ải về Lạc Dương nói lên việc hoàng tử Lý Hiển trốn chạy sự tàn sát của mẹ mình tại kinh đô Tràng An, về sống ẩn náu tại Lạc Dương dưới sự che chở của đại công thần Trương Giản Chi sau này khôi phục lại Nhà Đường. Nói về lịch sử Trung quốc, Nhà Đường là một triều đại huy hoàng nhất về mọi phương diện, đặc biệt về văn học (Thơ Đường và những áng thơ Đường mãi mãi như những viên kim cương sáng chói với thời gian và đã vượt biên giới Trung Hoa đi khắp thế giới) Người Trung Hoa rất hãnh diện về thời đại hoàng kim này nên đã thêu dệt câu chuyện trên để tôn vinh triều đại Nhà Đường cũng không có gì quá đáng.

Chính vì những trang lịch sử đầy máu lệ liên qua tới mỹ nữ mà chúng ta mãi cho tới ngày nay còn được nghe những câu chuyện tình đầy hoa mộng nhưng cũng đầy máu và nước mắt của bao nhiêu vị đế vương liên quan tới mỹ nữ trong giòng lịch sử nhân lọai mà Võ Tắc Thiên và Dương quý Phi, chỉ là một trong muôn vàn. Sắc đẹp khuynh thành của Dương Quý Phi được ví như hoa Mẫu Đơn và chính nàng cũng rất yêu hoa Mẫu Đơn. Câu ngạn ngữ Đông Phương “Mỹ nhân tự cổ như danh tướng” có lẽ đúng mãi cho tới khi nào nhân loại không còn hiện diện trên cõi đời này.

Đi xa lề một chút nhé: Giả dụ có bao giờ anh tự hỏi: Nếu tôi là đế vương, có thoát nổi cái vòng tục lụy mỹ nhân hay không?
– Hãy nhìn gương vua Đavít để uốn lưỡi bảy lần trước khi trả lời.

– Vua Tống Nhân Tông, vị vua tài hoa nhất lịch sử Trung Quốc. Các sử gia cho ông là một vi vua giám đổi cả ngai vàng để lấy một ly trà, một nét chữ đẹp. Huống hồ chi với mọi uy quyền trong tay mà cái đẹp ma mị biết nói, biết cười, biết ỡm ờ, hờn giận, chải tóc, xức nước hoa, áo quần hàng hiệu kia đang nhõng nhẹo trước mắt mà lại ở trong tầm tay mình thì… thà là chết như chú muỗi đực trong câu chuyện tiếu lâm của tác giả nào đó chứ không thể chay trường được.

Trong truyền thuyết chàng Từ Thức lạc đào nguyên của nước ta cũng liên quan tới hoa mẫu đơn được trồng trong ngôi cổ tự huyện Tiên Du vùng Kinh Bắc tức Bắc Ninh ngày nay. Trong câu chuyện cành Mẫu Đơn là một vật trung gian cho mối tình lãng mạn, thầm kín, thơ mộng giữa chàng Từ Thức và nàng tiên Giáng Hương, cũng giống như nàng Giáng Kiều trong truyện Bích Câu Kỳ Ngộ. Chiếc ngà voi của công chúa Pala trong dã sử Chiêm Thành hay là khúc trầm hương của Thiên Y Thánh Mẫu - Tháp Bà Nha Trang. Chúng lồng trong hai nền triết lý vô vi của Lão Trang và vô thường của nhà Phật từ thời nhà Lý –qua nhà Trần – Nhà Lê, Nhà Nguyễn và cho tới hôm nay.

Chuyện Từ Thức lạc đào nguyên được kể như sau:

Tương truyền tại Hòa Châu, Thanh Hóa có một ngôi chùa cổ kính, trong sân trồng một cây Mẫu Đơn. Cứ mỗi độ Xuân về cây trổ bông rất đẹp, nam nữ, khách thập phương đến xem như trẩy hội. Quan huyện vùng Kinh Bắc là Từ Thức cũng quê Thanh Hóa được bổ làm tri huyện Tiên Du, Kinh Bắc Bắc Ninh ngày nay.

Vào năm Bính Tý, niên hiệu Quang Thái đời Trần (1388-1398) một cô gái xinh đẹp tuổi độ trăng tròn, nhân dịp Xuân về cũng trẩy hội xem hoa. Nàng vô tình vịn vào cành mẫu đơn, không may bị gẫy nên người nhà chùa bắt đền. Mãi tới tối vẫn không thấy ai tới nhận. Từ Thức từ Kinh Bắc trở về quê Thanh Hoá đi trẩy hội xem hoa. Thấy cô gái bị nạn nhà chùa bắt đền. Chàng động lòng cởi áo gấm đưa vào tăng phòng chuộc lỗi cho nàng và cô gái được tha. Từ Thức vốn là người không ham muốn danh lợi về sau cởi áo từ quan vùng Kinh Bắc về ở ẩn tại huyện Tống Sơn, Thanh Hóa. Một hôm chàng chèo thuyền ra cửa biển Thần Phù lạc vào một ngọn núi, cửa hang nứt ra. Từ Thức đi mãi vào phía trong. Bỗng trước mắt xuất hiện một cung điện huy hoàng tráng lệ. Chàng được hai cô gái xinh đẹp dẫn đường tới gặp bà tiên mặc áo trắng. Bà cho chàng biết đây là cảnh bồng lai tiên cảnh. Chàng đươc mời tới đây là để trả ơn vì trước kia đã ra tay giúp Giáng Hương người con gái đánh gẫy cành mẫu đơn tại ngôi cổ tự vùng Kinh Bắc. Bà ước mong hai người cùng xe duyên, kết tóc.

Từ Thức chấp nhận và cuộc hôn lễ được cử hành. Hai người sống với nhau được một năm. Một hôm Từ Thức bỗng thấy nhớ nhà ngỏ ý muốn trở về thăm quê hương. Giáng Hương khuyên can bao nhiêu cũng không được đành để chàng toại nguyện ra về.

Trở lạị nguyên quán, cảnh cũ đã biến đổi hoàn toàn, chỉ còn lại núi, sông vẫn như cũ, Từ Thức đem tên họ mình ra hỏi, được một cụ già cao niên trả lời:
- Hồi còn nhỏ tôi có nghe cụ tổ ba đời nhà tôi kể: Vùng này thuở xưa vào thời Nhà Trần có một người tên họ như ông, nhưng ông ấy đi vào núi và đã mất tích cách nay năm trăm năm. Năm nay là năm Diên Ninh đời thứ ba của nhà Lê rồi.

Nghe xong Từ Thức bàng hoàng, chàng cảm thấy hụt hẫng giữa khoảng trời đất quê hương. Thời gian của chàng trong núi chỉ có một năm nhưng là năm trăm năm của thế sự ngoài đời. Đứng giữa cái quá khứ và hiện tại, giữa cái hư huyễn và cái hiện thực. Như một kẻ không hồn chới với giữa khoảng không gian và thời gian trống rỗng mơ hồ, chàng liền mặc áo lông, đội nón lá chống gậy đi vào dãy Hoàng Liên Sơn rồi biệt vô âm tín từ đấy.

Viết tới đây tôi dừng lại nhìn qua khung cửa sổ, ngoài trời với cái se lạnh của những ngày cuối tháng ba dương lịch, một số loài hoa vẫn còn im ngủ, nhưng mấy cành Mẫu Đơn trong vườn đã bắt đầu đơm nụ. Điều này báo hiệu mùa Xuân năm nay, tôi lại được đứng trước những cành mẫu đơn với ly trà trong tay để chiêm ngắm vẻ đài các, quý phái của một loài hoa mang hình bóng cố hương của chúng ở tận cõi trời Đông Phương. Chúng cũng sẽ đẩy đưa tôi về sống lại với những chuyện truyền kỳ lãng mạn thủa hoàng kim xa xưa mà ngẫm đến cái thân phận mình cũng bởi những sân si, bi lụy của con người mà phải trôi dạt tới một phương trời xa lạ này.

Nguyễn Ngọc Danh
Xuân Tân Mão 2011