tiêu dao bảo cự

 

 

Hành Tŕnh Mùa Xuân

 

bút kư

 

 

 

 

Đây là chuyến đi mà chúng tôi, BY- vợ tôi - và tôi, đă mơ ước và chờ đợi trong nhiều năm: cuộc hành tŕnh xuyên Việt bằng xe gắn máy.
 

Gần 15 năm trước, vào năm 1988, tôi cũng đă thực hiện một chuyến đi xuyên Việt, nhưng bằng xe ô-tô, cùng với Bùi Minh Quốc và Hữu Loan, để đấu tranh cho tự do dân chủ và đổi mới thực sự, đă gây ra biết bao hệ lụy và từ đó, riêng tôi đă phải chôn chân ở mảnh vườn hiu quạnh tại Đà Lạt hơn mười năm (nơi tôi gọi là “Tuyệt t́nh cốc” hay “Động hoa vàng” trong “Thung lũng trầm tư”)
 

Từ cuối năm 1999, sau khi tôi hết hạn quản chế, chúng tôi muốn đi ngay nhưng không thực hiện được. Tôi vẫn c̣n bị theo dơi giám sát khá chặt chẽ, bị triệu tập thẩm vấn trong vụ án gọi là “phản bội tổ quốc” của HSP – MTL năm 2000. Mặt khác vợ tôi vẫn c̣n dạy học và mùa hè chưa chuẩn bị kịp để đi. Nấn ná măi, đầu mùa xuân này (Quư Mùi 2003), ngay sau Tết, chúng tôi nhất quyết thực hiện điều dự định.
 

Khác với lần trước là chuyến đi đấu tranh, lần này chúng tôi xác định là “hành tŕnh t́nh cảm”. Đi để thăm đất nước và bạn bè cũ sau bao nhiêu cách xa dâu biển, để thư giăn tinh thần sau nhiều năm sống trong lo âu và căng thẳng.
 

Tuy nhiên, riêng việc quyết định chuyến đi cũng không phải là điều dễ dàng. Khi nghe ư định này, hầu như tất cả bạn bè và người thân đều khuyên can không nên đi. Tựu trung họ đưa ra ba lư do:
 

Nhà nước có cho tôi tự do đi không, khi vẫn luôn theo dơi giám sát, nghi ngờ tôi đi quan hệ móc nối với người này người khác, thậm chí có thể gây bất lợi nghiêm trọng cho tôi khi tôi đi trên đường, nhất là lúc qua các tỉnh xa xôi không ai biết?
 

Tôi và nhất là vợ tôi có đủ sức khỏe để chịu đựng cuộc hành tŕnh dài 2000 cây số, với thời gian trên dưới một tháng, khi hai người đă gần 60 tuổi và vốn nổi tiếng gầy yếu?
 

Cuối cùng là vấn đề an toàn và tai nạn giao thông. Mấy năm gần đây tai nạn giao thông đă trở thành nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với nhiều người, hàng năm cướp đi hơn 10.000 sinh mạng và nhiều vạn người khác bị thương tật. Trong thành phố và trên các quốc lộ, các “hung thần” như xe tải, xe buưt, xe đ̣, xe ben và đủ loại xe khác với những người điều khiển vô ư thức, không bằng lái, ẩu tả… gieo rắc tai hoạ khắp nơi. Chưa kể nạn cướp giật xảy ra nhan nhản, đôi khi chỉ v́ vài chỉ vàng, vài triệu đồng, thậm chí vài trăm ngàn cũng có thể đưa đến giết người.
 

Những lời khuyên này rất có lư, làm BY dao động, thậm chí đôi khi muốn bỏ cuộc hoặc muốn thay đổi cách đi, không đi xe gắn máy nữa.
 

Tôi vẫn giữ vững quyết tâm và có lư lẽ riêng của ḿnh.
 

Tôi biết rơ hết quản chế chưa phải là được tự do như những người b́nh thường khác. Tôi vẫn bị giám sát bằng nhiều cách như xem thư từ, nghe lén điện thoại, dùng người quen biết tiếp cận, công an địa phương và các cơ sở chỉ điểm canh chừng, theo dơi thông tin qua các hoạt động và báo đài ở nước ngoài…
 

Tuy nhiên tôi hiểu rằng nếu không có hoạt động ǵ hay bài viết được công bố, người ta tạm thời để cho tôi yên v́ gây phiền nhiễu cho tôi tất sẽ có phản ứng trên dư luận ở nước ngoài cũng chẳng có lợi ǵ cho họ.
 

Dĩ nhiên vấn đề không chỉ đơn giản như thế. Tôi là kẻ đă có tên trong sổ đen, đă có “tiền án tiền sự” và chưa bao giờ tỏ ra bị khuất phục hay ăn năn hối cải về những việc ḿnh đă làm. HH, một người bạn có hoàn cảnh và thái độ tương tự, thường nói chúng tôi sống trong chế độ này như cá trong rọ hay nằm trên thớt, người ta muốn bắt muốn chặt lúc nào cũng được v́ chúng tôi không có khả năng tự vệ. Nếu muốn tạm sống yên ổn, phải giữ một lằn mức, một giới hạn, không nên vượt qua. Giới hạn này rất tế nhị và ở trên mọi lĩnh vực, từ làm ăn kiếm sống, giao tiếp xă hội cho đến phát ngôn hàng ngày. Tất cả đều có thể trở thành vấn đề và chúng tôi cân nhắc, đánh giá để có biện pháp phù hợp.
 

Tôi giữ nguyên tắc làm mọi việc đều công khai và không bao giờ từ bỏ những quyền tự do mà tôi cho đặc biệt quan trọng chính đáng, dù trong hoàn cảnh này, nhà nước cũng không được can thiệp vào. Tạm thời im lặng về chính trị đă là một sự nén ḷng, lẽ nào tôi lại c̣n tự quản chế ḿnh và làm một kẻ hèn nhát?
 

Thế là tôi cứ đi.
 

Vấn đề sức khỏe dĩ nhiên đáng quan tâm. BY đủ thứ bệnh tật, từ rối loạn tuần hoàn năo, rối loạn tiền đ́nh, suy nhược thần kinh, viêm thấp khớp, viêm xoang sàn sau, viêm bao tử…, một phần nguyên nhân do quá căng thẳng trong thời gian dài, chữa đủ khắp các bệnh viện, bớt rồi lại tái phát bất cứ lúc nào. Tôi cao 1,73 mét nhưng chỉ nặng có 46 kư. Hôm Tết chúng tôi có đến thăm Nguyễn Ngọc Lan, thấy ông da bọc xương, nặng 35 kư, nói chuyện một lúc đă thở dốc v́ hụt hơi. Tôi bày tỏ sự ái ngại nhưng ông nh́n tôi và nói tôi chẳng hơn ǵ ông. Sự thực không phải vậy. Ông chẳng tập luyện ǵ cả, rất ít vận động và đang bị bệnh phổi nặng, thường xuyên ngồi trước máy vi tính, không chịu uống thuốc v́ đă uống quá nhiều nhưng không khỏi. Ngược lại tôi đă tập yoga đều đặn trong mười năm, tập thêm năm thức Tây Tạng trong năm năm và thường xuyên lao động chân tay, ít đau vặt và không có bệnh tật ǵ nghiêm trọng.
 

Về việc đi xe gắn máy đường xa, tôi đă tập dượt và thử sức qua các tuyến đường nhiều lần, trong hai năm qua. Đà Lạt -Sài G̣n 300 cây số hơn 20 lần. Đà Lạt - Phan Rang - Phan Thiết - Sài G̣n 500 cây số hai lần. Một lần khác từ Sài G̣n tôi đă lên Đà Lạt, đi dọc Tây nguyên qua ĐakLak, Pleiku, Kontum và trở về Sài G̣n qua ngả B́nh Phước, B́nh Dương gần 1300 cây số trong thời gian chưa tới một tuần. Tôi đă lái xe qua các đường đồi núi cao nguyên quanh co, qua các đèo Bảo Lộc, Prenn và nhất là đèo Ngoạn Mục rất hiểm trở dài 20 cây số nhiều lần nên chẳng c̣n sợ đèo dốc nào nữa.
 

Thế là tôi cứ đi.
 

C̣n tai nạn? Quả là chuyện đáng sợ và tác động mạnh khi nó diễn ra hàng ngày khắp mọi nơi. Nhưng tôi lại cho rằng nếu số ḿnh đă tới th́ tránh đâu cho khỏi. Đi chậm trên đường phố cũng bị xe buưt mất thắng cán chết. Đứng trên lề đường cũng không thoát. Thậm chí ở trong nhà cũng bị xe tải, xe ben tông vào ủi sập. Vậy ở đâu không nguy hiểm? Lư luận này hơi “cùn” nhưng rơ ràng cũng có thể giúp an tâm. Dĩ nhiên chạy đường dài, nhiều ngày nhất thiết phải cẩn thận hơn v́ nguy cơ sẽ cao hơn. Dù sao “Trời kêu ai, người nấy dạ”, chạy đâu cho thoát, c̣n khi trời chưa ngó tới, cứ yên chí.
 

Thế là tôi cứ đi.
 

Tuy vậy tôi cũng đưa ra giải pháp để trấn an BY: Nếu lúc nào quá mệt hay có sự cố ǵ, cứ việc bỏ xe gắn máy lên xe đ̣, xe lửa đi tiếp. Vậy là chấm dứt bàn căi. V́ thực hiện một chuyến đi như vậy mà cuối cùng không quyết đoán th́ cũng như “làm nhà bên đường, ba năm không xong”. Cũng may tôi có hai con làm đồng minh. Chúng cũng có máu “liều” như tôi và khuyến khích “Bố mẹ muốn đi cứ đi. Không việc ǵ đâu mà lo“.
 

Chúng tôi chuẩn bị hành trang với đồ đạc hết sức thật gọn nhẹ. Hai ba lô vừa, một ba lô nhỏ để lọt vào khoảng giữa trước yên xe. Một bao ni lông đựng đồ tắm và các thứ linh tinh trước giỏ xe. Hai bên xe có hai móc, một phía treo túi giày dép, phía kia treo túi thức ăn, nước uống và khăn mặt. Kể cũng nhiều nhưng tôi xếp rất gọn, không cồng kềnh ra hai bên, không che chắn tầm nh́n, lên xuống xe dễ dàng và ngồi lái xe không bị vướng. Lại c̣n hai cái mũ bảo hiểm, nhưng khi chạy xe đường trường đội trên đầu, tới thành phố nghỉ cất đi. BY rất ghét mang đồ đạc nhiều nhưng không thể ít hơn được v́ đi xa nhiều ngày phải thay, giặt ủi quần áo. Đi chơi trong thành phố không thể mặc như khi đi đường, nhất là đối với phụ nữ. Tôi lại c̣n hứa sẽ cho BY tắm ở tất cả các băi biển chúng tôi đi qua để cảm nghiệm và so sánh, mà băi biển th́ vô số trên đường đi.
 

Chiếc xe của tôi là xe Wave do hăng Loncin của Trung Quốc sản xuất, mua cách đây hai năm, với giá 12 triệu đồng. Hồi đó xe Trung Quốc bắt đầu tràn ngập nhưng chỉ có người ít tiền mua v́ chất lượng không tốt. Người ta đồn nhiều về các sự cố, tai nạn do loại xe này gây ra, nào găy tay lái, bể hộp số, mất thắng… Nhưng tôi làm sao mua nổi xe Nhật đắt gần gấp ba lần. Rất may chiếc xe này lại khá tốt, chạy hơn 20.000 cây số rồi mà chưa có sự cố ǵ đáng tiếc. Tôi không ưa ǵ hàng Trung Quốc và các tṛ thương mại ma giáo của họ trong việc chiếm lĩnh thị trường Việt Nam, chi phối và gây xáo trộn thị trường các nước Đông Nam Á nhưng hoan nghênh hăng Loncin và cũng phục dân Trung Quốc. Họ sản xuất được mọi thứ, và bán giá quá rẻ. Nghe nói không những các công ty của trung ương, tỉnh, thành phố mà đến cảø các xưởng của huyện, xă cũng sản xuất được xe gắn máy. Hăng Honda Nhật cũng phải chào thua và mất phần lớn thị trường xe máy gần như độc quyền ở Việt Nam mấy chục năm qua, nơi mà từ “Honda” đồng nghĩa với xe gắn máy. Người Trung Quốc thật đáng sợ.
 

Xe có đủ hai kính chiếu hậu, giỏ xe phía trước, chỉ việc thay nhớt, kiểm tra thắng, xích là yên chí lên đường.

 

 

 

1.
 

Từ trước chúng tôi dự định xuất phát từ Sài G̣n đi thẳng ra Phan Thiết rồi cứ tiếp tục giong ruổi trên quốc lộ 1A nhưng đến ngày đi lại thay đổi lộ tŕnh. Chúng tôi lên Đà Lạt trước rồi sẽ đổ đèo Ngoạn Mục xuống Phan Rang, ra Nha Trang, không qua Phan Thiết nữa. Lư do ngày 14/2 là ngày HSP hết hạn quản chế, chúng tôi muốn gặp mừng bạn. Ngoài ra BY cũng có vài thứ giấy tờ liên quan đến chuyện bảo hiểm y tế và nghỉ hưu phải giải quyết ở Đà Lạt.
 

Quăng đường từ Sài G̣n đến ngă ba Dầu Giây, nơi rẽ sang quốc lộ 20 lên Đà Lạt, khoảng 70 cây số, b́nh thường tôi đi mất hơn một giờ. Lần đi nhanh nhất vào hai năm trước, nhờ đi từ 6g sáng nên mất đúng một giờ. Hiện nay t́nh h́nh đă khác. Trên xa lộ Hà Nội (xa lộ Sài G̣n – Biên Hoà trước đây), xe cộ dày đặc, và nhiều ngă ba, ngă tư mới xuất hiện v́ thành phố mở thêm quận 9 ở khu vực này. Đi khoảng đường này rất căng thẳng và tai nạn xảy ra hàng ngày. Người yếu thần kinh hay không quen khó ḷng đi nổi. Cứ thoáng thấy xe ben hay xe đ̣, xe tải, xe bồn trong kính chiếu hậu, tôi đă phải vội né ra xa v́ chúng có thể húc đầu vào đít ḿnh bất cứ lúc nào. Lần này BY ngồi sau cứ nhắc nhở liên tục nên tôi chạy khoảng đường này mất gần 2 giờ.
 

Ngă ba Dầu Giây trước đây có nhiều hàng quán dưới rừng cao su mát mẻ nhưng nay người ta mới phá cao su sâu vào vài trăm mét dọc theo đường nên các hàng quán rất nóng bức. Tôi phải chạy thêm khoảng một cây số nữa mới vào nghỉ ở một quán mới mở dưới vườn điều. Dân địa phương ở đây cũng rất nhạy bén. Biết các quán ở ngă ba nắng nóng, khách không muốn vào, họ lập tức mở quán mới trong vườn của ḿnh dọc theo quốc lộ. Chỉ cần vài bộ bàn ghế, mấy chiếc vơng, mái che bằng tranh tre hay vải bạt là đă thành quán. Ở đây, người ta thường bán nước giải khát với nước ngọt các loại, nước dừa hay nước mía.
 

Loại quán này đặc biệt hấp dẫn đối với khách đường xa đi xe gắn máy như chúng tôi. Thật thú vị và thoải mái khi sau một vài giờ căng thẳng và nóng nực trên đường đi, ghé vào quán, bỏ chiếc mũ bảo hiểm nặng nề g̣ bó ra, đi vô vườn giải quyết vấn đề vệ sinh, rửa mặt rồi ra vơng nằm uống nước thiu thiu thư giăn. Thức ăn chúng tôi mang theo khi đi đường rất đơn giản, chỉ có bánh ḿ, phó mát, trái cây. Kinh nghiệm đi đường dài cho thấy không nên vào ăn ở các quán hay hiệu ăn dọc đường. Thức ăn ở đó vừa đắt vừa mất vệ sinh, quán lại rất ồn ào nóng nực. Vả lại đi đường mệt nên chúng tôi không muốn ăn nhiều, chủ yếu uống nước. Chỉ khi vào thành phố, tắm rửa nghỉ ngơi xong mới đi t́m một hiệu ăn đàng hoàng để ăn lấy sức.
 

Chủ quán nơi chúng tôi ghé vào lần này là một phụ nữ c̣n trẻ. Hỏi chuyện chị cho biết trước ở ngoài Bắc, gia đ́nh làm ruộng rất vất vả và kinh tế khó khăn nên bán tất cả tài sản ngoài đó vào đây mua mấy sào điều. Theo chị trong Nam làm ăn dễ sống và đỡ cực hơn nên nhiều người t́m vào.
Lần trước trong chuyến đi Tây nguyên, chúng tôi gặp một trận mưa lớn phải ghé vào một nhà bên đường trú mưa. Nhà này vách gỗ, lợp tranh giữa đồng không mông quạnh, chỉ có ba đứa bé ở nhà, bố mẹ đang đi làm rẫy. Chúng cho biết gia đ́nh chúng cũng ở Bắc vào. Một đứa có dấu vết bị bỏng nặng do mấy năm trước nó c̣n bé, bố mẹ đi vắng, nhà bị hoả hoạn không chạy ra được. Ba đứa bé trong căn nhà tuềnh toàng dưới cơn mưa cuồng gió giật trông thật đáng thương. Có lẽ chúng đói nên khi chúng tôi cho chúng nải chuối mang theo, chúng ngốn sạch ngay.
 

Việc đưa dân ngoài Bắc vào Nam ngoài chủ trương của nhà nước c̣n là một xu hướng tự phát. Miền Nam hiện nay không đâu không có người Bắc, nhất là vùng cao nguyên đất rộng người thưa và các đô thị lớn. Tuy nhiên sự hoà hợp giữa dân hai miền đ̣i hỏi nhiều thời gian nữa v́ sự khác biệt trong phong tục, tập quán, quan niệm sống và chế độ chính trị trước đây không thể khắc phục sớm. Ngoài ra, một số lớn người miền Bắc vào giàu lên nhanh chóng v́ là gia đ́nh, bà con của các loại cán bộ, có nhiều ưu đăi thuân lợi trong việc làm ăn. Đây đó vẫn c̣n có sự kỳ thị hoặc thiếu thân thiện nhấât định.
 

Chuyển sang quốc lộ 20 đi Đà Lạt, cảm giác chạy xe trên đường khác hẳn, nhẹ nhàng và thoải mái hơn, không c̣n căng thẳng như trên quốc lộ 1A đoạn vừa qua, tuy vẫn c̣n những chỗ khá nguy hiểm hay xảy ra tai nạn. Hai bên đường nhiều đoạn là rừng cao su, rừng điều và một khoảng đặc biệt có rừng cây bá súng trải dài làm không khí dịu hẳn. Thỉnh thoảng có thị trấn dọc đường như Gia Kiệm, La Ngà, Định Quán… nhưng không đông đúc lắm. Thị trấn La Ngà có sông La Ngà chảy ngang qua, xuôi về sông Đồng Nai, nơi có khu vực dân cư nuôi cá bè trên sông khoảng mười năm trở lại đây. Các xe chở khách du lịch nước ngoài thường dừng lại ở đầu cầu cho khách xuống ngắm cảnh, chụp h́nh. Định Quán nổi tiếng với những tảng đá khổng lồ cheo leo bên đường, làm người yếu bóng vía đi qua rảo bước v́ sợ đá rơi sập xuống đầu.
 

Những cảnh này đối với chúng tôi quá quen thuộc nên tôi chạy với tốc độ nhanh nhất có thể, tối đa 70 cây số/giờ những khoảng đường vắng (Luật giao thông Việt Nam hiện nay quy định tốc độ tối đa cho xe gắn máy chạy trên đường trường là 60 cây số/giờ) và dừng lại nghỉ tiếp lần thứ hai ở quán cà-phê vườn cuối thị trấn Tân Phú. Chỗ này khách đi gắn máy đường xa thường dừng nghỉ v́ khoảng cách hợp lư, cách Dầu Giây phía dưới và Bảo Lộc phía trên khoảng 60 cây số, lại có hai quán cà-phê vườn bên đường rất rộng. Vườn rợp bóng cây có tàng lá lớn, được trang trí thêm nhiều hoa và cây kiểng, lối đi lại rộng răi có thể chạy thẳng xe đến chỗ ngồi. Các xe nhà, xe tải thỉnh thoảng cũng dừng lại đây để nghỉ.
 

Đôi khi chúng tôi cũng hơi bực ḿnh v́ nạn bán vé số nơi đây từ lúc bắt đầu có nhiều khách. Tôi rất ghét tṛ cờ bạc trá h́nh này và không bao giờ chơi vé số. Có lẽ không đất nước nào có xổ số nhiều như ở Việt Nam. Mỗi tỉnh đều tổ chức và xổ số không phải hàng tháng, hàng tuần mà là hàng ngày. Số tiền do xổ số đóng góp cho ngân sách địa phương chiếm tỉ lệ không nhỏ nên giám đốc các công ty xổ số rất được trọng vọng. Đây là một loại đánh bạc mà nhà nước bao giờ cũng thắng và tạo ra tâm lư thích cờ bạc trong dân chúng. Đội quân bán vé số có lẽ là đội ngũ lao động đông đảo nhất so với mọi ngành nghề khác. Già trẻû lớn bé, nam nư,ơ tật nguyền đều có đủ, thậm chí có những đứa bé mới năm, sáu tuổi và những ông bà già 60, 70 tuổi. Đó cũng là một cách giải quyết lao động thất nghiệp nhưng chỉ góp phần đưa đất nước đi xuống. Tôi đă từ chối hàng ngàn người mời mua vé số nhưng không bao giờ thoát khỏi họ quấy rầy. Có người bán không quấy nhiễu, khách lắc đầu th́ thôi nhưng đó là số ít. Phần lớn mời chào, năn nỉ, ấn tập vé vào tay khách, lải nhải đến năm,mười phút cả trong lúc người ta đang bận ăn uống. Làm việc không ra làm việc, ăn mày không ra ăn mày. Dĩ nhiên họ thật đáng thương và không thể làm được việc khác nên mới làm nghề này nhưng chính xă hội đă đẩy họ đến hoàn cảnh đó. Thật không c̣n ra sao và làm thui chột ḷng bất nhẫn nơi con người. Có lẽ chỉ có những đất nước mạt hạng như đất nước chúng ta mới có cách hành nghề kỳ quái này.
 

Nửa giờ sau, chúng tôi tiếp tục lên đường. Qua Phú Lâm, Phương Lâm, Madagouil, Đạm Ri trước khi lên đèo Bảo Lộc. Trước kia ở Madagouil, qua khỏi đèo Chuối, có khu du lịch Suối Tiên nhưng mới đây có lẽ do ít khách và trùng tên với khu du lịch Suối Tiên nổi tiếng gần Sài G̣n nên được chủ đầu tư mới đổi tên là “Du lịch rừng Madagouil” và khai thác thêm nhiều loại h́nh giải trí hấp dẫn. Tuy nhiên chúng tôi không bao giờ ghé vào đây v́ qua đây chưa mệt và rừng thác nơi này đă quá quen thuộc.
 

Đèo Bảo Lộc dài mười cây số bằng đèo Prenn nhưng âm u và nguy hiểm hơn nhiều v́ đường dốc và ngoằn ngoèo hơn. Cho đến nay, v́ khí hậu thay đổi nhiều, cao nguyên nóng bức hơn trước nhưng buổi sáng sớm, buổi chiều và sau cơn mưa ở đây vẫn có sương mù. Có lúc sương dày đặc, cách vài mét không nh́n thấy đường, xe phải bật đèn và chạy rất chậm mới không xảy ra tai nạn. Đi lên đèo dễ hơn đi xuống, chạy với tốc độ 40 cây số/giờ vẫn có cảm giác an toàn. Tuy nhiên khi gặp xe tải rất khó vượt v́ đường quanh co liên tục bị che khuất. Xe tải chạy đường bằng thường phóng như điên nhưng khi lên đèo lại ḅ như sên, nếu chạy sau sốt ruột không chịu được. Dù BY thường ngăn cản nhắc nhở, tôi vẫn t́m cách vượt xe tải nơi nào có thể.
 

Giữa đèo Bảo Lộc có hai nơi có thể dừng nghỉ là Đài Đức Mẹ và Miếu Ba Cô, không xa nhau lắm. Đài Đức Mẹ có tượng Đức Mẹ Fatima, gần đây mới được tu bổ lại và hầu như lúc nào cũng có khách dừng vào viếng. Phía trước sát đường có băi đậu xe rộng, tráng nhựa sạch sẽ. Vài hàng quán bán hoa huệ, nước giải khát và cung cấp nhang miễn phí cho khách (do giáo xứ Bảo Lộc đài thọ). Đài xây trên bệ cao sát vách núi, phía trước là khoảng rộng có nhiều ghế đá để khách viếng ngồi nghỉ và cầu nguyện. Dọc theo đài có con suối chảy từ trên cao xuống, nước tươi mát, ḷng suối nhiều đá sỏi. Lên cao qua khỏi đài, người ta xây một cây cầu nhỏ bắc ngang suối để đứng ngắm cảnh. Đây là một thánh tích nhỏ đẹp, thuận tiện cho khách đi đường chiêm bái và nghỉ ngơi.
 

BY cũng thường muốn ghé lại đây để cầu nguyện. Tôi không cầu nguyện bao giờ nhưng ngồi nghỉ trên ghế đá giữa rừng, bên ḍng suối để hút một điếu thuốc cũng rất thú vị. Chẳng có ǵ lấn cấn.
Dưới đèo Bảo Lộc là Mađagouil, nay gọi là huyện Đạ Oai, đặc biệt nắng nóng ngột ngạt v́ đây là một vùng ḷng chảo thấp, lên đèo không khí bắt đầu dịu đi và qua khỏi đèo mới thật sự bước vào khí hậu cao nguyên. Trời đă ngả về chiều, se lạnh và chúng tôi phải mặc thêm áo khoác v́ chạy xe tốc độ nhanh dễ nhiễm lạnh rất khó chịu.
 

Chúng tôi nghỉ lại Bảo Lộc để thăm con. TD, con trai lớn của chúng tôi đang hợp tác mở một cửa hàng dịch vụ Internet tại đây. Từ trước TD có cửa hàng mua bán máy vi tính ở Sài G̣n nhưng v́ ít vốn, cạnh tranh gay gắt nên cháu lên đây t́m thị trường mới. TD nói mấy tháng gần đây Bảo Lộc bắt đầu bùng nổ dịch vụ Internet. Khoảng vài trăm mét trên đường Trần Phú (đường quốc lộ 20 chạy xuyên qua thị xă) đă có hơn mười cửa hàng. Tuy nhiên khách phần lớn là học sinh vào chơi game, một số chat và chỉ mới có một số ít người dùng email hay truy cập thông tin trên mạng. Dù sao đây cũng là tín hiệu tốt của một thị trường c̣n nhiều tiềm năng.
 

Bảo Lộc là nơi trước đây chúng tôi ở gần 20 năm, từ khi c̣n có tên là Blao - Thị trấn Sương mù. Trước đó nữa, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cũng đă có thời bắt đầu nghề dạy học ngắn ngủi của ḿnh ở đây và đă đưa vào nhạc h́nh ảnh “đàn ḅ vào thành phố, đêm buồn vắng buồn hơn” của phố núi hiu quạnh. Nhà thơ Sao Trên Rừng Nguyễn Đức Sơn vẫn thủy chung với vùng đất này và anh hiện vẫn ở trên mấy ngọn đồi của Phương Bối Am ngày trước và dân ở đây gọi anh là “Sơn Núi”. Một số trí thức, văn nghệ sĩ nổi tiếng của Miền Nam trước đây cũng đă từng có thời lưu lại Blao và dấu ấn của “thị trấn sương mù” xuất hiện trong tác phẩm của họ.
 

Riêng đối với Nguyễn Đức Sơn, chúng tôi có mối giao t́nh với gia đ́nh anh trong thời gian khá dài. Mấy năm đầu thập niên 70, lúc mới đổi đến Bảo Lộc dạy học, chúng tôi đă từng ăn cơm tháng tại quán cơm b́nh dân nấu theo kiểu Ashawa của anh, lúc anh đang tự nhận là “chủ quán nghèo rớt một lúc hai ba hột mồng tơi nên miễn bán thiếu”, như câu anh viết dán lên tường.
 

Chúng tôi đă từng lui tới và an ủi vợ anh nơi căn nhà lụp xụp - một ḷ bánh ḿ cũ của người ta cho ở - lúc anh bị quân cảnh bắt v́ trốn quân dịch. Sau 75 chúng tôi cũng đă đến thăm gia đ́nh anh lúc anh mới về cư ngụ trên nền cũ của Phương Bối Am ở Đại Lào. Nơi đây, những ngày đầu gia đ́nh anh phải tạm chui qua chỗ vỡ của bể nước lớn c̣n sót lại để tá túc trước khi dựng được căn nhà sàn trên mấy trụ đá cũ của Phương Bối Am. Từ đó đến nay, lúc chúng tôi đă chuyển lên Đà Lạt và sau đó về Sài G̣n, thỉnh thoảng anh và chúng tôi vẫn đến thăm nhau lúc có dịp.
 

Chúng tôi đă chứng kiến cuộc sống vàơ nghe nhiều câu chuyện gần như hoang đường liên quan đến gia đ́nh anh trong ba thập niên qua. Hoàn cảnh của anh và gia đ́nh với chín người con là một đề tài có sức hấp dẫn đặc biệt trong câu chuyện của bạn bè và những người quen biết anh. Một vài người, trong đó có tôi, đă viết đôi chút về anh. Báo Thanh Niên đăng hai bài về chuyện anh trồng rừng đă tạo nên sự quan tâm đặc biệt đối với những người từ trước chưa quen biết. Tuy nhiên tất cả những điều đó chỉ là những phản ánh rất nhỏ trong cuộc sống phong phú, kỳ lạ, đôi khi điên rồ, vượt qua mọi thông lệ và quan niệm của người b́nh thường mà gia đ́nh anh đă trải nghiệm.
 

Theo tôi, anh là một tài năng thi ca độc đáo, một trí tuệ lớn nhưng cũng là một con người đầy mâu thuẫn, đôi khi hoang tưởng, lộn nhào giữa thiên đường và địa ngục nhưng vẫn cho ḿnh đă giải thoát. Cuộc sống của anh và gia đ́nh là bi kịch lớn mang tầm thời đại và tính nhân văn sâu sắc, một hiện tượng phi thường và nghiệt ngă, bi tráng đột khởi giữa vùng nhân gian b́nh thường đơn điệu tự ngh́n xưa.
 

Bảo Lộc nay là thị xă đang phát triển với tộc độ nhanh. Bảo Lộc nổi tiếng là xứ trà, cà-phê, dâu tằm, nhất là trà. Những danh trà từ mấy chục năm trước như Quốc Thái, Đỗ Hữu bây giờ ch́m ngập trong hàng trăm hăng trà mới xuất hiện. Dọc theo quốc lộ 20 chạy qua các xă và thị xă, hiệu trà dày đặc với nhà phố mỗi lúc mỗi lớn và sang trọng, bề thế hơn. Vài hăng trà xây dựng cửa hiệu của ḿnh như một toà lâu đài. Đặc biệt hăng trà Tâm Châu mới xuất hiện, do mấyanh em Việt kiều Mỹ gốc ở đây về làm chủ, nổi lên như một đại gia trong nghề. Họ có vốn lớn, kinh doanh, quảng cáo theo kiểu Mỹ, nhanh chóng lấn chiếm thị trường. Họ sản xuất theo chu tŕnh khép kín với công nghệ tiên tiến, từ trồng trà cho đến xây dựng nhà máy chế biến, cửa hàng tiêu thụ. Thương hiệu của họ có mặt khắp nơi trong thị xă và cửa hiệu chính của họ là một nhà hàng hiện đại ngay bên đường quốc lộ, nơi các đoàn xe du lịch chở khách nước ngoài thường ghé qua.
 

Các đường trong thị xă đều được mở rộng. Một công viên mới xây dựng trên quảng trường trước trụ sở UBND thị xă khá đẹp và thoáng mát. Khách sạn Seri hotel ba sao có từ thời hoàng kim của Tổng Công ty Dâu Tằm, nhiều tầng, với mặt tiền đồ sộ vẫn sừng sững bên hồ Bảo Lộc làm hồ như bé lại dù đă được nạo vét. Chung quanh chợ, nhà phố phần lớn mới xây dựng lại, đặc biệt các cửa hàng xe gắn máy lớn không thua ǵ Sài G̣n, có mặt bằng rộng đủ để hàng trăm chiếc. Nh́n qua có thể nói kinh tế ở đây phát triển nhanh nhưng có cái ǵ đó c̣n ngổn ngang và tŕnh độ văn hoá c̣n thấp.
 

Hơn mười năm nay, Bảo Lộc có khu du lịch Đạm Ri bắt đầu thu hút khách phương xa và cư dân địa phương. Nơi đây, cách thị xă 20 cây số về hướng Bắc, có ngọn thác Đạm Ri hùng vĩ và vườn thú hoang dă. Một thang máy mới được xây dựng để đưa khách xuống ḷng suối cho những ai không muốn hay không đủ sức leo mấy trăm bậc cấp dốc đứng. Vườn thú với một số loại thả tự do như khỉ, hươu nai sán đến bên khách đ̣i thức ăn cũng là một cảnh tượng thú vị. Nơi đây cũng đă có nhà hàng và pḥng nghỉ cho khách muốn lưu lại qua đêm.
 

Ghé Bảo Lộc, lần nào chúng tôi cũng đến thăm TMT, T là bạn học của tôi từ thời sinh viên, khi ra trường đi dạy học chúng tôi có nhiều năm sống gần nhau. Dù rất thân, nhưng chúng tôi khác nhau và tranh căi triền miên, nhất là về những vấn đề chính trị.
 

Tôi c̣n nhớ một câu tôi viết trong nhật kư của ḿnh thời trẻ về T: “Mày sâu im bền ngầm mănh liệt như biển, tao cuồng nộ hào hoa đa t́nh như gió. Một lúc nào đó, tao sẵn sàng chết v́ mày”. Một ư tưởng hơi phóng đại mang chứa ḷng tự tôn kiêu hănh và thấm đẫm t́nh bằng hữu kiểu tri kỷ phương đông.
Thời sinh viên, giữa thập niên 60, chúng tôi tranh căi về bản chất cuộc chiến tranh Việt Nam, về việc cộng sản Bắc Việt “ xâm lược” hay “ xâm nhập” miền Nam, cả về vấn đề làm cách mạng có được quyền vui chơi, tán gái hay không…. Sau đó chúng tôi tiếp tục tranh căi về ưu nhược điểm của tư bản và cộng sản, về giải pháp cho t́nh h́nh đất nước, kể cả lúc chúng tôi đă là đảng viên cộng sản sinh hoạt trong một chi bộ mật giữa thị xă.
 

Sau 75, chúng tôi trở thành cán bộ, T làm công tác chính quyền, tôi làm đoàn thể. Chúng tôi đem hết nhiệt t́nh xây dựng chế độ mới, chế độ trong lư tưởng cao đẹp của ḿnh nhưng chúng tôi đều thất vọng trước thực tế.
 

Trứơc một kỳ đại hội đảng, T viết một bản tham luận dài khuyến cáo đảng từ bỏ độc quyền lănh đạo, chuyển hướng sang dân chủ, thực hiện đa nguyên đa đảng. Thế là anh bị kiểm điểm triền miên và cuối cùng bị đảng bộ cấp trên khai trừ ra khỏi đảng dù khi họp xử lư kỷ luật chi bộ cơ sở biểu quyết không đủ đa số.
 

Anh về hưu non, tuy nguyên là giáo sư văn chương, anh quay sang nghiên cứu vi tính và trong vài năm anh đă khá thành thạo, có thể dạy vi tính ở các trung tâm tin học.
 

Anh luôn nghiềm ngẫm về thời cuộc chính trị. Mỗi lần ghé qua Bảo Lộc, tôi đều đến thăm anh và nghe anh nói về những nhận định thâm trầm của ḿnh. Chúng tôi không c̣n tranh căi nhau nữa, một phần có lẽ do bây giờ tôi thích lắng nghe nhiều hơn nói, một phần do sự khác biệt về nhận định chính trị giữa chúng tôi ngày càng ít đi. T́nh bạn của chúng tôi như “ đạm thủy” theo quan niệm của người xưa, không h́nh thức, không màu mè, không sôi nổi nhưng trong sáng và lâu bền.
 

Nghỉ một đêm ở Bảo Lộc, sáng hôm sau chúng tôi đi tiếp lên Đà Lạt. Khoảng đường 110 cây số này chúng tôi hầu như thuộc nằm ḷng. Các xă Lộc Sơn, Lộc Nga, Lộc An của Bảo Lộc trước đây nghèo nàn nay khởi sắc rơ rệt với nhà cửa chợ búa sầm uất. Địa phận huyện Di Linh tiếp nối với con đường quốc lộ 20 mới được làm lại, quanh co uốn lượn theo các sườn đồi, cảm giác chạy xe trên quăng đường tuyệt đẹp này thật lâng lâng nhất là vào những buổi sáng nắng ấm.
 

Khu du lịch thác Bobla gần xă Liên Đầm mới khai phá có vẻ ít khách, tuy sát bên đường nhưng ở ngoài nh́n vào chẳng thấy ǵ cả. Chúng tôi không nghỉ lại đây và thường nghỉ ở quán bốn cây thông sau khi qua khỏi thị trấn Di Linh. Thị trấn này so với những năm xưa không phát triển bao nhiêu, vẫn c̣n nét “quê mùa” và không có được vẻ lăng mạn như Blao - Thị trấn Sương mù.
 

Tiếp theo Di Linh là huyện Đức Trọng, nơi có thác Pongour hùng vĩ nhất tỉnh Lâm Đồng nhưng v́ đường đi rất khó nên chỉ đông khách vào những ngày lễ hội đầu xuân. Thác Gougha ngay bên đường nhưng ít ai vào v́ suối khô cạn và cây cối có vẻ xơ xác.
 

Phần đất Đức Trọng gần chân đèo Prenn thay đổi nhiều nhất so với trước đây. Những mảnh ruộng lúa khô cằn do đồng bào dân tộc ít người canh tác đă được thay thế bằng những vườn trồng rau, hoa theo công nghệ mới, cho ra sản phẩm không thua ǵ Đà Lạt. Việc này do các công ty nước ngoài, chủ yếu là Đài Loan, khởi xướng đầu tư và sau đó nông dân địa phương học tập làm theo. Nơi đây c̣n có những vườn hồng trái mới, trước đây không có, thích hợp với loại hồng Nhật chín muộn, sang xuân rồi mà vẫn c̣n trái vàng rực lủng lẳng trên cành những cây đă hoàn toàn trụi lá.
 

Đèo Prenn có lẽ là đèo đẹp nhất Việt Nam. Đẹp theo nghĩa hoang dă nhưng không âm u, trái lại dịu dàng, thơ mộng với con đường êm ái uốn lượn giữa các đồi thông mượt mà, quanh năm xanh tươi mát mẻ. Dưới đèo có thác Prenn nổi tiếng từ xưa lúc nào cũng đông đảo du khách và các đoàn xe du lịch. Giữa đèo có thác Datanla với đường xuống hiểm trở chỉ thích hợp với những người thích mạo hiểm. Gần đó là ngă ba có đường dẫn vào khu du lịch Tuyền Lâm mới nổi tiếng gần đây với Trúc Lâm thiền viện và khu hồ mênh mông uốn quanh các đồi thông vào sâu phía thượng nguồn.
 

Quá trưa chúng tôi về đến nhà. “Động hoa vàng” của chúng tôi vô cùng tĩnh mịch. Hoa quỳ dại đầu ngơ đă tàn gần hết nhưng những loại hoa vàng khác vẫn c̣n rải rác. Vườn mới được làm cỏ mấy tháng trước, đang mùa khô nên vẫn c̣n tương đối sạch sẽ, không đến nỗi vạch cỏ t́m đường như mọi lần.
 

Từ khi về Sài G̣n hơn một năm nay, nhà chúng tôi ở đây bỏ hoang, chỉ gởi hàng xóm trông chừng. Chúng tôi đă mượn tiền để mua nhà ở Sài G̣n nên định bán nhà này để trả nợ nhưng các con khuyên nên cố giữ, tiền nợ chúng sẽ làm việc để trả dần. Căn nhà này bằng gỗ lợp tôn, có tuổi thọ già hơn tuổi tôi, phía dưới mối mục cả nhưng vẫn c̣n đứng vững. Bù lại vườn rất rộng và vô cùng yên tĩnh, đầy nắng gió với thung lũng phía dưới và bầu trời trên cao, suốt ngày nghe tiếng chim nhiều hơn tiếng người. Dù sao đây cũng là “một cơi đi về” thân thuộc, đầy kỷ niệm của chúng tôi và cả con chúng tôi sau này. Căn nhà và khu vườn này ngày trước chúng tôi chọn mua chỉ v́ mê mấy ngọn bông lau phơ phất bên bờ giếng.

 

 

 

 

2.
 

Ở Đà Lạt, chúng tôi đi lo giấy tờ của BY và đi thăm cáp treo. Nơi đây, nơi chúng tôi đă sống hơn 15 năm, thắng cảnh nào cũng đă biết, riêng cáp treo mới được xây dựng và khai trương vào dịp Tết vừa qua chưa đi.
 

Đà Lạt là xứ du lịch “trời cho” với cảnh quan và khí hậu thuộc loại hấp dẫn nhất Việt Nam nhưng những việc “người làm“ để phục vụ du lịch c̣n quá ít, đôi khi phản tác dụng mà người dân địa phương và báo chí đă phê phán nhiều. Trụ sở vĩ đại và thô kệch của Đài Truyền h́nh mới xây dựng án ngữ ngay lối vào của thành phố. “Con chim Lâm cẩu” xấu xí vẫn c̣n nặng nề giương cánh ở bùng binh trước chợ Hoà B́nh. Đồi Cù tự do mộc mạc tuyệt đẹp ngày nào đă trở thành sân golf hiện đại rào kín chỉ dành cho khách lắm tiền, chủ yếu là người nước ngoài. Vườn cỏ xanh mát dịu dàng với những chiếc ghế dài trắng tinh rải rác hầu như không lúc nào thấy người ngồi của khách sạn ba sao Đà Lạt Palace là một sự lăng phí lớn, đồng thời cũng là một điều mỉa mai. Cả thành phố Đà Lạt hầu như không c̣n băi cỏ tự do nào cho trẻ con đùa chơi và những cặp trai gái t́nh tự. May ra c̣n chút rẻo quanh hồ Xuân Hương nhưng khi làm đường, người ta ủi bừa đất vào lô xô lảm xảm, dù cỏ mọc lên cũng không c̣n mấy chỗ ngồi êm ái.
 

Đồi Cù trở thành sân golf hiện đại, được cải tạo, làm mới, trồng thêm cây, đào thêm hồ, cỏ được chăm sóc xanh tốt mịn màng, được rào dậu kỹ lưỡng lại là cái gai trong mắt người dân thành phố và nhiều du khách.
 

Từ năm 1993 khi chính quyền tỉnh cho một công ty nước ngoài thuê đồi Cù để làm sân golf, người dân thành phố và nhiều tờ báo đă lên tiếng phản đối. Người ta bảo quyết định đó chẳng khác ǵ đem bán của hương hỏa và thiếu tầm nh́n về chính trị, xă hội và cả kinh tế. Đồi Cù bên hồ Xuân Hương giữa ḷng thành phố là một cảnh quan tuyệt vời tạo nên đặc trưng và sức quyến rũ của bộ mặt thành phố cao nguyên xứ lạnh này. Đồi Cù tự do là băi cỏ thiên đường ghi dấu kỷ niệm của biết bao cư dân thành phố và du khách. Với nhiều người từ khi c̣n trẻ thơ họ đă được chơi đùa trên đồi cỏ và khi lớn lên đă từng cầm tay người yêu ngồi t́nh tự dưới bóng mát dịu dàng của ngọn thông vi vu nắng gió. Bây giờ thiên đường đó đă mất. Đúng hơn thiên đường đă trở thành của riêng của một số ít người lắm tiền bạc, phần lớn là khách nước ngoài.
 

Dân Đà Lạt không bứơc vào và cũng không nh́n rơ đựơc đồi Cù nữa, v́ sau một thời gian các loại cây leo ở hàng rào mọc lên che kín. Chỉ có nhưng công nhân phục vụ cho sân golf và mấy cô sinh viên vào làm thuê xách gậy lếch thếch chạy theo khách thấy được sân golf đẹp như thế nào (!?)
 

Sân golf đă tác động xấu đến môi trường thành phố. Ban đầu lúc mới san ủi, trời mưa cuốn đất xuống lấp cạn cả hồ Xuân Hương. Sau đó thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, phân bón theo mưa chảy xuống hồ làm ô nhiễm nguồn nước, cùng với các loại tảo độc xuất hiện đă làm nước hồ xanh đen đục ngầu và hôi thối. Khu vực phụ cận có bao nhiêu ngọn đồi có thể làm sân golf đựoc, tại sao lại phải lấy đồi Cù ngay giữa trung tâm thành phố? Một quyết định thiển cận gây nên bao nhiêu hệ lụy.
 

Về mặt kinh tế, nghe nói sân golf này thua lỗ triên miên v́ không có khách. Chưa có đường bay trực tiếp từ các nước đến Đà Lạt nên khách giàu có chơi golf ít ai muốn đi 300 cây số đường bộ nhọc nhằn từ Sài G̣n lên Đà Lạt.
 

Biến đồi Cù thành sân golf là một quyết định sai lầm về mọi mặt, chẳng có lợi ǵ cho ai ngoại trừ một vài kẻ nào đó có thu nhập bất chính qua chuyện lo lót khi kư các hợp đồng kinh tế.
 

Theo ư kiến nhiều người đồi Cù trở thành công viên, vườn thực vật mới là giải pháp tối ưu và sẽ trở thành nơi thân yêu của cư dân thành phố và du khách có thể cảm nhận rơ nhất thế nào là Đà Lạt, thành phố dịu dàng và trữ t́nh nhất trong mọi thành phố của đất nước này.
 

Công bằng mà nói thành phố cũng đă được sửa sang xây dựng nhiều. Các khách sạn Đà Lạt Palace, Đà Lạt Novotel đă trở thành khách sạn ba sao nổi tiếng sang trọng. Nhiều khách sạn khác cũng được nâng cấp hoặc xây dựng mới hiện đại. Các công sở, nhà hàng và nhà các quan chức to đẹp bề thế mọc lên khắp nơi. Đường sá nội thành hầu như mở rộng và làm mới hoàn toàn, một số công viên mới được xây dựng. Tuy nhiên việc xây dựng không theo quy hoạch, không tôn trọng không gian kiến trúc và cảnh quan môi trường, chặt phá tùy tiện các đồi thông đă làm Đà Lạt mất dần bản sắc ngày xưa, một cái ǵ là hồn phố lăng mạn êm ả, trữ t́nh làm cho Đà Lạt không giống bất cứ thành phố nào khác. Thành phố này muốn vươn cao cùng thời đại mà vẫn giữ được bản sắc, cần những người lănh đạo không những có trí tuệ, tầm nh́n cao hơn, mà c̣n cần phải có ít nhất một chút lăng mạn và trái tim dễ rung động của người nghệ sĩ đam mê cái đẹp chứ không phải là đầu óc thực dụng.
 

Riêng về cáp treo, một loại h́nh phục vụ du lịch rất phù hợp với địa h́nh Đà Lạt đă được nói đến và thực hiện trong nhiều năm trước nhưng bất thành. Một công ty nước ngoài nào đó đầu tư, quảng cáo ầm ĩ nhưng không rơ v́ sao đă động thổ khởi công rồi bỏ cuộc, nghe nói là không có vốn. Thật kỳ lạ ! Mới đây, người ta âm thầm làm, không dám quảng cáo ǵ nữa và lúc sắp hoàn thành đưa vào sử dụng mới dám công bố. Chúng tôi cũng háo hức đi xem thử bộ mặt cáp treo Đà Lạt thế nào.
 

Đầu trên của cáp treo được xây dựng trên ngọn đồi đầu đèo Prenn. Theo con đường nhựa mới mở chạy quanh co khoảng vài trăm mét là đến vị trí của đầu cáp trên đỉnh đồi. Đây là một mặt bằng khá rộng được thiết kế một công tŕnh kiến trúc khá hợp lư với băi đậu xe, nhà hàng, nhà khách, pḥng bán vé và nơi điều khiển cáp treo trên tầng cao nhất. Một sân rộng h́nh bán nguyệt với cây cảnh và lan can bao quanh lộng gió. Từ đây có thể nh́n toàn cảnh thành phố bên dưới, một chặng đèo quanh co phía đông nam và dăy núi với đỉnh Lang Bian cuối trời phía bắc.
 

Chúng tôi đến gần trưa nhưng khách vẫn đông. Giá vé khá đắt: 50.000đ cho người lớn một lượt đi về. Nghe nói chỉ trong mấy ngày Tết đă thu tiền vé được vài tỉ. Cáp treo có 50 cabin, mỗi cabin ngồi được bốn người, thiết kế gọn và xinh xắn, nhiều mầu sắc khác nhau với cửa kính trong suốt tứ phía. Hai dây cáp lớn chuyển động liên tục giữa các ṛng rọc trên các đầu trục đưa các cabin êm ả lướt về hai chiều ngược nhau trên các ngọn thông. Đầu dưới của cáp treo ngay trên lối vào Trúc Lâm thiền viện cách đầu trên khoảng hơn hai cây số. Cho đến nay đây là cáp treo dài nhất Việt Nam.
 

Việc chọn địa điểm cáp treo ở đây khá thích hợp. Cùng với chùa Trúc Lâm và hồ Tuyền Lâm, đây quả là một khu du lịch phức hợp lư tưởng. Khách có thể đi cáp treo đến chùa viếng cảnh rồi thuê thuyền đi chơi trên hồ, sinh hoạt dă ngoại trong rừng và trở về bằng đường cáp treo cho một ngày đi chơi thú vị.
 

Cabin chúng tôi đi lúc mới lên có bốn người nhưng ngay sau đó, hai người kia, có lẽ là đôi t́nh nhân hay vợ chồng trẻ nhảy vội xuống đi cabin sau, họ nói muốn đi riêng để chụp h́nh. Những người phụ trách cáp treo không phản đối nên chúng tôi cũng được đi riêng hai người. BY sợ độ cao nên cứ nắm chặt lấy tay tôi và chúng tôi ở bên nhau, trên cao lồng lộng, trong một cảm giác mới mẻ gợi nhớ những ngày tháng lăng mạn xa xưa thời trẻ. Chúng tôi chụp h́nh cho nhau với bối cảnh bên dưới là rừng thông bát ngát và hàng dọc những cabin khác đang chuyển động trên đường dây.
 

Cáp treo là một công tŕnh phục vụ du lịch mới đáng tán thưởng. Tuy nhiên việc trồng cây quanh hồ Xuân Hương và trên các trục đường, nhấât là đối với loại cây mai anh đào, một đặc trưng của Đà Lạt thật đáng chê trách. Gần 30 năm qua, năm nào cũng hô hào phát động trồng cây ầm ĩ mà đến nay mới chỉ một số ít cây sống được, phần lớn chết, bị chặt phá hay xác xơ c̣m cơi.
 

Năm nay do khí hậu thời tiết thay đổi tác động, hoa mai anh đào nở muộn. Thường hoa này chỉ nở và tàn khoảng một tuần trước hoặc sau Noel nhưng năm nay đến Tết hoa mới nở. Ngày chúng tôi về đây vẫn có một vài cây c̣n hoa bập bùng một màu hồng nhạt quanh hồ Xuân Hương và trên đường dốc lên khu Hoà B́nh. Hầu như tất cả đều là những gốc mai già c̣n sót lại từ thời xa xưa. Chúng tôi cũng ghi được mấy tấm h́nh bên cảnh tượng hiếm hoi này. Người dân địa phương và báo chí rất tán thưởng hiện tượng này, coi đây như nét hồi sinh của “thành phố hoa đào” một thời vang bóng. Nghe nói nhân dịp này chính quyền địa phương đă quyết định đặt tên một con đường là đường “Mai anh đào” và quyết tâm trồng lại hàng cây kỳ diệu đặc trưng này của thành phố. Cũng rất mong điều này được thực hiện và người dân Đà Lạt có thể tự hào về một tên gọi lăng mạn của thành phố ḿnh bên cạnh những tên gọi khác như “thành phố ngàn hoa”, “thành phố trên cao”…
 

Thăm cáp treo, thưởng thức mai anh đào chỉ là chuyện phụ. Mục đích của chúng tôi khi lên đây là thăm và mừng HSP hết hạn quản chế. Chúng tôi đến thăm vợ chồng HSP trước ngày HSP hết hạn quản chế. Vợ chồng HSP – TB tiếp chúng tôi với vẻ lo lắng căng thẳng hiếm thấy. Anh cho biết trước Tết, anh được mời lên làm kiểm điểm về những chuyện vi phạm trong thời gian bị quản chế, đặc biệt về việc anh ủy quyền cho những người bất đồng chính kiến ngoài Bắc thay anh kư vào những văn bản họ làm gởi cho Nhà nước lên tiếng về những vấn đề dân chủ, nhân quyền. Anh giải thích anh làm thế để chứng tỏ dù trong hoàn cảnh bị quản chế anh luôn giữ vững quan điểm của ḿnh, không v́ sợ hăi mà im tiếng. Anh tin tưởng ở những người bất đồng chính kiến ngoài Bắc, đă xác định rơ nội dung anh ủy quyền và đó cũng là quyền công dân của anh mà quyết định quản chế không ngăn cấm. Tuy nhiên công an cho rằng anh đă vi phạm và bị bọn phản động lợi dụng để chống phá Nhà nước. V́ vậy, gần đến ngày hết hạn quản chế, họ vẫn không tiến hành làm các thủ tục cần thiết theo quy định.
 

Trước t́nh h́nh đó, chúng tôi phân tích hai khả năng: Hoặc trấn áp, hù doạ, khủng bố tinh thần anh trước khi giải chế. Hoặc lấy cớ áp đặt một lệnh quản chế mới. Tuy nhiên HSP đặc biệt lo ngại v́ những biện pháp mạnh tay của Nhà nước đối với những người bất đồng chính kiến thời gian gần đây: Đưa ra toà kết án Lê Chí Quang. Bắt giam Phạm Hồng Sơn, Nguyễn Vũ B́nh rồi Trần Khuê, Phạm Quế Dương, Trần Dũng Tiến… Trong khi đó thế giới đang tập trung chú ư vào t́nh h́nh Trung Đông và chiến tranh vùng Vịnh sắp nổ ra, không có chính phủ nào trực tiếp can thiệp vào vấn đề vi phạm nhân quyền ở Việt Nam. Trung quốc lại làm gương trong việc đàn áp những người bất đồng chính kiến…
 

Về mặt tâm lư, HSP, nhất là chị TB, cũng đă cảm thấy quá mỏi mệt sau nhiều năm căng thẳng v́ bị bao vây phong toả và luôn phải đối phó với bộ máy công an hùng hậu. Họ muốn sau hạn quản chế này được nghỉ ngơi, sống thoải mái hơn. Tuy nhiên “cây muốn lặng mà gió chẳng đừng”. Chúng tôi chỉ c̣n cố đưa ra những nhận định lạc quan để an ủi hai người và hẹn hôm sau sẽ lại thăm vợ chồng anh lần nũa.
 

14-2-2003, đúng ngày hết hạn quản chế của HSP mà công an vẫn không có động tĩnh ǵ, chúng tôi đi gặp một số bạn bàn biện pháp giải quyết. Ở đây, các bạn thân của tôi, ngoài HSP, BMQ, c̣n có MTL và hai anh em HNH, HNT.
 

MTL là người đă tích cực ủng hộ BMQ và tôi trong vụ Hội Văn nghệ Lâm Đồng, tạp chí Langbian và chuyến đi xuyên Việt năm 1988. L trước 1975 tham gia phong trào sinh viên học sinh tranh đấu và sau đó thoát ly ra rừng. Sau 75 anh được coi như là một trí thức tiêu biểu của Miền Nam tham gia cách mạng. Anh được bố trí rất nhiều chức vụ có tính cách tượng trưng trong Hội Đồng Nhân Dân, Ủy Ban Mặt Trận của Tỉnh Lâm Đồng, thành phố Đà Lạt và tham gia công tác rất tích cực. Anh đă viết nhiều bài báo đề xuất những vấn đề táo bạo như yêu cầu tách đảng ra khỏi quyền lực. Khi thấy tiếng nói của ḿnh không được nghe và hoạt động của ḿnh trong bộ máy không c̣n tác dụng, anh đă tự ư rời chức vụ. Sau đó, năm 2000, anh cùng với HSP bị khởi tố trong một vụ án gọi là “phản bội tổ quốc”. Sau tám tháng điều tra, không t́m đủ bằng chứng để buộc tội, công an đành phải hủy bỏ vụ án. Tuy nhiên một tháng sau, riêng đối với HSP, công an lại quyết định quản chế anh hai năm.
 

Anh em H – T là bạn thân của L. Hai người này thuộc gia đ́nh “cách mạng gộc”. Trước đây, nhà của hai anh là nơi nuôi giấu cán bộ hoạt động bí mật. Trong gia đ́nh có mấy người là đảng viên tập kết ra bắc, bản thân hai anh cũng đă thoát ly ra rừng hoạt động. Sau 75, hai anh được coi là cán bộ nguồn, được đào tạo để bố trí vào các chức vụ lănh đạo. Tuy nhiên một chuyện bất ngờ xảy ra. Lúc H đang là Thành ủy viên, Phó chủ tịch UBND thành phố Đà Lạt và T là Tỉnh ủy viên, Phó Giám đốc Trường Đảng Tỉnh, hai anh đột nhiên xin từ chức và xin ra khỏi đảng v́ không chấp nhận sự suy thoái của guồng máy. Đây là một sự kiện gây chấn động trong đảng v́ từ trước chưa ai làm việc tương tự và trong đảng này không có khái niệm từ chức mà chỉ có những người cố bám lấy chức vụ bất kể năng lực ḿnh ra sao. Tuy nhiên việc làm của hai anh không gây nhiều tiếng vang bên ngoài v́ hai người làm việc này một cách âm thầm. Sau đó, hai anh về nhà làm ăn kiếm sống như những người dân b́nh thường và gặp rất nhiều khó khăn. Hai anh cùng chia sẻ quan điểm và ủng hộ tích cực nhũng hoạt động của chúng tôi trong nhiều năm qua.
 

Tôi đề nghị các bạn cùng lại thăm và chúc mừng HSP, coi như anh đương nhiên giải chế khi không có quyết định ǵ mới nhưng các bạn ngại cho rằng làm như thế có thể bị Nhà nước coi là khiêu khích, sẽ gây khó khăn thêm cho HSP và khi tôi trao đổi với HSP về chuyện này, HSP cũng nghĩ như thế. Cũng đúng ngày hôm đó, HSP được triệu tập họp tổ dân phố để nghe “đấu tố”. Trong cuộc họp này, những người tham dự được chỉ đạo trước đă tố giác anh và đề nghị Nhà nước kéo dài thêm thời hạn quản chế hoặc đưa ra xử lư theo pháp luật.
 

Trong cuộc đấu tố này, HSP và chị TB không được cười. Anh mỉa mai cho rằng đây là một cuộc “hội thảo triết học ở cơ sở” mà con người lư luận đầy ḿnh như anh cũng phải chào thua. Trước t́nh h́nh đó, anh nói với chúng tôi nếu cần th́ cứ tiếp tục đi v́ chuyện của anh chắc không thể giải quyết sớm, chúng tôi không cần đợi. Thế là chai rượu Mao Đài chúng tôi kỳ cạch mang từ Sài G̣n lên để mừng HSP chưa thể uống được. Chúng tôi tạm thời cất ở nhà để đợi dịp khác chứ bây giờ không ai ḷng dạ đâu để uống rượu. (Chai rượu này do chú em tặng hồi Tết tôi để dành. Mao Đài được coi là rượu ngon và quư của Tàu. Chính sách của Nhà nước Tàu khó chơi ta phải đối phó nhưng rượu ngon là của nhân dân Tàu, ta cứ thưởng thức, tinh hoa văn hoá Tàu ta ngưỡng mộ và học tập. Đó mới là tinh thần quốc tế chân chính).
 

V́ chuyện không vui của HSP, chúng tôi cũng không đến thăm BMQ, người c̣n gần một năm nữa mới hết quản chế. Lúc c̣n ở Đà Lạt sau khi tôi hết quản chế, HSP lại bị khởi tố nhưng sau đó đ́nh chỉ điều tra rồi quản chế, BMQ đi Bắc về, v́ chuyện biên giới bị quản chế lần thứ hai, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn đến thăm hai người dù có lúc bị gây khó khăn hạch hỏi. Có lần chúng tôi vào thăm BMQ lúc chiều tốâi, khi về công an đă điều một xe commanca đến chặn ngang đường để xét hỏi. Sau đó chúng tôi về Sài G̣n, cứ vài tháng lên Đà Lạt một lần, bao giờ cũng đến thăm hai anh. Công an cũng đă nhẵn mặt chúng tôi nên không c̣n ngăn cản nữa. Tôi đă nhiều lần nói với công an về chuyện t́nh nghĩa bạn bè tôi không từ nan một điều ǵ.
 

Thế là hôm sau chúng tôi tiếp tục lên đường.

 

 

3.
 

Chặng đường Đà Lạt - Nha Trang dài 220 cây số, qua hai đèo và qua vùng Phan Rang nóng cháy đi trong ngày chắc sẽ là một chặng đi mệt nhọc. Chúng tôi không thể đi sớm v́ trước khi đi phải dọn dẹp, đóng ván niêm phong nhà đề pḥng kẻ trộm đột nhập lúc chủ nhà đi vắng lâu ngày.
 

Từ Đà Lạt đi Đơn Dương, huyện tiếp giáp đèo Ngoạn Mục có hai đường. Đường đi qua đèo Dran ngắn hơn đường kia khoảng mười cây số, trước kia chúng tôi đă thử đi mộtlần. Đèo Dran dài hơn mười cây số, không đẹp bằng nhưng có vẻ hoang sơ hơn đèo Prenn. Từ đỉnh đèo có thể nh́n thấy hồ Đa Nhim phía xa. Đường đèo hẹp, vắng vẻ v́ từ lâu không có tuyến xe khách và chung quanh không có dân cư nên chúng tôi ngại, sợ xe có sự cố không thể xoay xở được. Chúng tôi quyết định đi đường kia, đổ đèo Prenn, đến ngă ba Finnom rẽ trái đi về Đơn Dương. Đường này hẹp, quanh co, xe nhiều, qua mấy thị trấn nên không thể chạy nhanh được. Tuy hơi mệt, tôi chạy một mạch đến đầu đèo Ngoạn Mục mới dừng lại nghỉ để ăn sáng với các thứ mua ở chợ trước khi đi. Nơí đây có một khúc quanh nhô ra vực rất thuận tiện để nh́n toàn cảnh phía dưới của ngọn đèo hùng vĩ này. Con đường quanh co lúc ẩn lúc hiện xuôi dần và biến mất trong ngút ngàn rừng già. Người Pháp đặt tên đèo này là “Bellevue”, ta dịch Ngoạn Mục cũng rất phù hợp. Có người c̣n gọi là đèo Sông Pha v́ dưới chân đèo có thị trấn Sông Pha.
 

Đường đèo này rất nguy hiểm, hẹp và quanh co nhiều, có đến năm khúc cua khuỷu tay với bảng cảnh báo có thể rơi luôn xuống vực. Chính do đèo nguy hiểm nên khi đi lại ít hiểm nguy v́ không xe nào dám chạy ẩu. Vả lại đường này xe qua lại cũng ít so với các tuyến đường khác. Chúng tôi từ từ đổ đèo. Thỉnh thoảng vẫy tay chào các khách Tây ba lô đồng hành. Họ thường thuê xe ôm từ Đà Lạt đi Nha Trang hay các tỉnh Tây nguyên. Họ, phần lớn là các cặp trai gái, đôi khi các bạn trai hay các bạn gái đi với nhau. Có người chỉ đi một ḿnh. Từ những phương trời xa lạ, họ dám đến đây mạo hiểm đi khắp nơi, lẽ nào chúng tôi lại không đi được.
 

Đèo Ngoạn Mục có hai ống nước khổng lồ do người Nhật thiết kế đưa nước từ hồ Đa Nhim trên đỉnh núi xuống chạy máy phát điện dưới chân núi ở Sông Pha. Đây cũng là một công tŕnh ngoạn mục đặc biệt không đâu có. Những lần đi trước chúng tôi đă dừng lại chụp h́nh nhiều nên lần này không chụp nữa. Lại chạy một mạch hơn 50 cây số đến thị xă Phan Rang.
 

Trên đường, tuy có ḍng sông cùng chảy xuôi nhưng quang cảnh khô cằn, thỉnh thoảng xuất hiện mấy tháp Chàm cũ kỹ trơ vơ trong nắng. Ở đây dân cư trồng bông vải và trồng nho nhưng xem ra không được trù phú.
 

Thị xă Phan Rang nhiều đường phố cũng có cây xanh nhưng vẫn nóng bức. Chúng tôi vào một tiệm cơm gà ở ngă ba đường để ăn trưa, tiệm này có lẽ khá nổi tiếng v́ khách rất đông. Chúng tôi muốn ngồi phía ngoài cho thoáng nhưng ông già bảo vệ khuyên chúng tôi và mấy người khách mới đến nên vào trong.
 

Ông bảo ngồi ngoài ăn mày đến quấy rối chịu không nổi, cho một người họ sẽ kéo đến hàng chục, đuổi không đi. Nạn ăn mày đúng là một vết nhơ trên bộ mặt các đô thị Việt Nam. Giải quyết nạn nghèo khổ là một vấn đề lớn và khó khăn. Người nghèo khổ đáng thương hại và giúp đỡ nhưng kiểu ăn mày và lạm dụng ăn mày thành nghề, đặc biệt ở các thành phố lớn là một sự xấu hổ cho chính họ, cho nhân dân và cho Nhà nước.
 

Từ thị xă Phan Rang, chúng tôi đi thẳng ra quốc lộ 1A, không ghé qua băi biển Ninh Chữ gần đó, một băi tắm sạch và yên tĩnh, nơi chúng tôi đă một lần đến từ nhiều năm trước. Chúng tôi cũng không tiếc đă không đi qua Phan Thiết v́ mấy năm gần đây đă qua đó hai lần.
 

Từ Sài G̣n ra Phan Thiết có hai đường. Đường quốc lộ 1A khoảng 170 cây số nắng nóng và xe cộ đông đúc. Đường kia ra Bà Rịa, Long Hải theo quốc lộ 55 chạy dọc bờ biển đến Hàm Tân (Hàm Thuận Nam) rồi lại ra quốc lộ 1A chỗ gần thị xă Phan Thiết. Đường này vắng vẻ, cảnh trí đẹp với các rừng cây và đồng ruộng nối tiếp. Ai có thời gian tha hồ tắm biển. Băi biển Long Hải nổi tiếng từ xưa nhưng chật chội bẩn thỉu. Về sau này khách thường đến Phước Hải chỉ cách đó mươi cây số với hàng loạt băi tắm đẹp, trong đó có băi Thùy Dương nhiều đá nhưng thơ mộng hơn, nơi có khách sạn lớn và nhiều nhà nghỉ sát biển. Đi tiếp đến băi Hồ Cốc, nhỏ và yên tĩnh, có lối vào đi xuyên qua khu rừng nguyên sinh, một khu rừng nhỏ với hằng hà sa số thân cây thẳng tắp. Đi tiếp nữa sẽ gặp khu du lịch B́nh Châu, nơi có nước khoáng nóng chữa bệnh, được đầu tư xây dựng nhiều để phục vụ du lịch. Ở đây khách có thể ngồi ngâm chân trong ḍng nước nhỏ dẫn từ suối vào bằng một con mương xây xi măng, tắm nước khoáng qua ṿi hoa sen hay các bể tắm. Các bể này được thiết kế lớn nhỏ khác nhau để tắm công cộng hay tắm riêng cho từng gia đ́nh. Khách cũng có thể mua trứng, cho vào giỏ thả xuống giếng nước nóng đến gần 100 độ để luộc ăn chơi.
 

Trước khi ra Hàm Tân khách có thể ghé tham quan Dinh Thầy Thím (Thầy và vợ Thầy là Thím chứ không phải Thầy tên Thím như ban đầu chúng tôi lầm tưởng, hai vợ chồng có phép thuật giúp dân ngày xưa, nay trở thành nơi hành hương cầu b́nh an tài lộc của khách thập phương). Cạnh Dinh Thầy Thím là băi biển Thùy Dương ít sóng. Đây là một khu du lịch kỳ lạ nhằm phục vụ cho khách hành hương Dinh Thầy Thím với vô số quán cho thuê sạp và hàng ngàn chiếc vơng, ngủ qua đêm chỉ mất 10.000đ. Băi biển Hàm Tân cách đó 30 cây số là băi biển của thị xă nhưng lại chật chội bẩn thỉu và không có nhà nghỉ cho khách.
 

Phan Thiết với băi biển Mũi Né khoảng mười năm lại đây nổi lên như một khu du lịch biển c̣n hấp dẫn hơn cả Vũng Tàu. Ngoài băi tắm Thùy Dương (lại Thùy Dương, v́ dọc Miền Trung băi biển nào cũng có dương liễu) sát thị xă, khách có thể tha hồ lựa chọn nơi tắm biển dọc theo Mũi Né, cách thị xă 20 cây số. Một con đường nhựa mới mở chạy qua lầu ông Hoàng (công tŕnh nổi tiếng nhờ thơ Hàn Mặc Tử, nay không c̣n mấy dấu tích) dọc theo bờ biển giữa hai hàng dừa xanh ngun ngút gần chục cây số. Ở đây có vô số resort do các công ty nước ngoài hay các công ty du lịch ở Sài G̣n ra đầu tư, sang trọng đắt tiền hay dân dă, phong cách Âu Á đều có đủ. Nét mới ở đây là các resort này được nhà nước cho khoanh vùng quản lư băi biển, chỉ phục vụ tắm cho khách riêng của ḿnh nên không ồn ào và rất sạch sẽ. Dọc băi biển cát vàng dài hơn 20 cây số, nhiều khu vực c̣n hoang sơ rất phù hợp với những người thích yên tĩnh. Ngoài ra khách có thể đi tham quan các thắng cảnh trong khu vực như Đồi Cát, Ḥn Rơm, Suối Hồng… rất đặc trưng về mặt địa chất của vùng đất này.
 

Chúng tôi chỉ tiếc không qua thị xă Phan Thiết để rủ vợ chồng nhà thơ NNM cùng đi. Qua mấy lần gặp trước, chúng tôi biết hai người này rất có máu giang hồ, cũng đă từng thực hiện nhiều chuyến đi xa bằng xe gắn máy. Đúng là đi xa có bạn đồng hành vui và yên tâm hơn. Tuy nhiên đi riêng lại cũng có điều thú vị và thuận tiện. Hy vọng một lần khác chúng tôi sẽ rủ họ cùng đi.
Từ Phan Rang, chúng tôi bắt đầu chặng đường đă nhiều năm chưa đi. Trên đường điều khác biệt rơ nhất là đường tốt hơn và các thị xă, thị trấn dọc đường mở rộng và khang trang sầm uất hơn. Phan Rang - Nha Trang 100 cây số, qua Cam Ranh, Diên Khánh, Ngă ba Thành, chúng tôi chỉ nghỉ một lần ở quán nước dừa có vơng ven một b́a rừng. Càng đi ra Trung, loại quán này càng hiếm, không như trong Nam ở đâu cũng có.
 

Lối vào thành phố Nha Trang là một con đường hai chiều có dải phân cách dài thăm thẳm. Trước đây đă từng qua Nha Trang vài lần nên dù không rành đường, tôi không cần hỏi cứ nhắm hướng đông mà chạy, quả nhiên cuối cùng ra tới băi biển. Tôi chạy dọc theo con đường dài và đẹp nhất thành phố này, với vô số khách sạn cao tầng mới mọc lên, t́m một khoảng tương đối vắng, đưa xe vào băi cát sát biển nghỉ ngơi trước khi đi t́m chỗ ở.
 

Buổi chiều muộn không c̣n mấy người tắm. Làn gió biển mát rượi làm chúng tôi dịu bớt mệt nhọc. Chúng tôi rất thích biển nhưng số phận (hay hoàn cảnh) không cho chúng tôi được sống ở vùng biển. Đứng trước biển, trước trời nước mênh mông phóng khoáng, tâm hồn ḿnh cũng được mở rộng ra, cao hơn dù thân xác lại như bé nhỏ mong manh hơn. Băi cát vàng mịn, nắng ấm, tiếng sóng vỗ ́ ầm miên man vẫn là nơi dễ ru hồn ta vào chốn b́nh yên thanh thản nhất.
 

Nghỉ mệt xong chúng tôi đi t́m chỗ ở. Với chúng tôi đây là một vấn đề phải tính toán và mất công sức. Số tiền chúng tôi để dành được cho chuyến đi chỉ có thể chi tiêu một cách hết sức tiết kiệm. Chúng tôi chủ trương đến đâu cũng không ở nhà người quen mà chỉ ở khách sạn, nhà nghỉ hay pḥng trọ v́ đi mệt cần nghỉ ngơi và được thoải mái tự do hơn. Tuy nhiên giá tiền pḥng không được quá 100.000 đồng một đêm. Nơi nào có biển nên ở gần biển. Nơi nào không có biển, ở khu phố nhỏ ít xe cộ ồn ào. Với điều kiện như thế, chúng tôi phải chịu khó đi t́m. Kinh nghiệm những lần đi trước cho thấy, ở nhiều thành phố, với giá trên dưới 100.000đ tùy nơi cũng có thể t́m được pḥng tương đối tiện nghi, có toa lét riêng, có máy tắm nước nóng và cả TV, điện thoại. Do đó đi xe gắn máy quả thật thuận tiện cho việc này.
 

Ở đây, dĩ nhiên chúng tôi không thể vào các khách sạn sang trọng dọc đường bờ biển nên chúng tôi “kính nhi viễn chi” chỉ đi qua ngó chơi. Tôi rẽ vào mấy con đường bên trong một chút và nhanh chóng t́m được chỗ trọ ưng ư, tuy phải leo lên lầu 3. Chẳng sao v́ tại Sài G̣n chúng tôi cũng ở tầng 3 chung cư và Đà LaÏt là phố núi nên leo trèo là chuyện nhỏ. BY nói chuyện sao mà cô chủ bảo có cảm t́nh với khách Đà Lạt nên chỉ tính giá 100.000đ dù b́nh thường giá cao hơn.
 

Tắm rửa xong, chúng tôi đi ăn tối và vào một tiệm dịch vụ Internet gần đó để gởi mail. Chuyến đi này chúng tôi có phương tiện thông tin liên lạc hiện đại: một điện thoại di động, mấy thẻ card phone trong túi. C̣n các trụ điện thoại công cộng ngoài đường, các đại lư bưu điện, các tiệm dịch vụ Internet có rất nhiều ở các thành phố và thị xă, thậm chí các thị trấn nhỏ cũng có tuy ít hơn.
 

Sự phát triển có thể nói là nhảy vọt của công nghệ thông tin ở nước ta là một hiện tượng đáng phấn khởi. Sự phát triển này là tất yếu nếu muốn hội nhập vào thế giới và ứng dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật vào mọi lănh vực kinh tế, văn hoá, xă hội cũng như quản lư hành chính. Đây là một công cụ lợi hại của Nhà nước, đồng thời cũng là một con dao hai lưỡi. Người dân có thể truy cập mọi loại thông tin, kể cả những thông tin bị bưng bít và bất cứ việc ǵ xảy ra trong nước cũng có thể nhanh chóng loan truyền ra khắp thế giới. Đây chính là một phương tiện tự do hoá, tiền đề của dân chủ hoá, tự nó dù muốn hay không, cũng hữu hiệu hơn nhiều so với những lời lẽ tuyên truyền của nhà nước hay luận điệu chống nhà nước.
 

Sáng hôm sau chúng tôi dậy muộn và lập tức chuẩn bị đi tắm biển. Cô chủ khách sạn cho biết ở đây dân địa phương đi tắm rất sớm, từ 5g sáng đến trước 7g đă về nhà chuẩn bị đi học, đi làm. Sau đó ở băi biển hầu hết là khách tây, nhất là gần trưa. Quả nhiên như vậy. Hơn 9 giờ chúng tôi ra biển, suốt một khoảng băi cát dài trước các hàng quán, không có ai tắm cả. Càng tốt v́ chúng tôi không thích đông người. Chúng tôi vào một quán gởi xe, mua hai ly cà-phê và thuê một ghế nằm dưới dù. Thức ăn sáng chúng tôi đă mua trong phố mang theo. Thế là đủ cho một buổi tắm thoải mái.
 

BY thích tắm biển nhưng lại không biết bơi và sợ sóng nên chỉ dám cùng với tôi lội ra một chút rồi vào nằm chơi bên mép nước. Tôi ngược lại, bơi khá và không hề sợ biển. Bao giờ tôi cũng bơi ra xa một hai trăm mét với đủ kiểu bơi rồi quay vào nhảy sóng. Tôi may mắên trải qua thời tuổi nhỏ của ḿnh bên ba ḍng sông: Sông Thạch Hăn ở Quảng Trị, sông Hương ở Huế và sông Trà Khúc ở Quảng Ngăi. Tôi biết bơi một cách hầu như tự nhiên. 12 tuổi tôi đă dám bơi qua sông Hương một ḿnh. Thời sinh viên, trong một chuyến đi tắm biển ở Thuận An, tôi đă một ḿnh bơi ra khơi và ở ngoài đó bốn tiếng đồng hồ. Bây giờ lớn tuổi tôi không thể bơi nhanh nhưng nếu biển lặng tôi vẫn có thể ở ngoài đó bao lâu cũng được v́ có thể nằm trên mặt nước để nghỉ ngơi như nằm trên giường mà chỉ cần động đậy một chút hai bàn chân. Tôi ngạc nhiên và buồn v́ thấy thanh niên hiện nay ít người biết bơi quá. Qua bao nhiêu băi biển, phần lớn họ chỉ lẩn quẩn trong bờ đùa dỡn hay lúc nào cũng đeo cứng chiếc phao. Bơi một ḿnh trên biển mới cảm nhận được hết sức mạnh và sự bao dung của biển cả, sự rộng lớn thăm thẳm của bầu trời cũng như năng lực tiềm ẩn vô hạn của con người khi hoà nhập vào vũ trụ. Đó là kinh nghiệm tâm linh quư giá cho một đời người.
 

Trong thời gian chúng tôi tắm, chỉ lác đác vài cặp khách tây xuống nhúng nước rồi lên nằm ghế đọc sách. Những người khác ngồi trong quán nhâm nhi ăn uống. Khi mặt trời bắt đầu gay gắt, chúng tôi ngưng tắm ra về. Tắm lại nước ngọt và thay quần áo xong, chúng tôi lấy xe chạy dọc theo đường bờ biển lần nữa v́ chiều hôm qua mệt nhọc và mới chạy một quăng ngắn.
 

Con đường này có nhiều thay đổi. Các hàng quán phía bờ biển được xây dựng lại, sạch đẹp hơn. Gần về phía Cầu Đá có những khu trước đây để trống được xây dựng những công tŕnh mới, phần lớn là nhà hàng, nhà nghỉ với hàng rào và hàng cây khép kín, có lẽ là những resort quản lư riêng một khoảng bờ biển. Phía bên kia từ viện Pasteur trở đi là khách sạn. Trước đây Hải Yến là khách sạn lớn và sang trọng nhất nhưng bây giờ trở nên nhỏ bé giữa rất nhiều khách sạn cao tầng hiện đại mới mọc lên. Một nhà biểu diễn nghệ thuật hoành tráng với hai hàng tượng chạy suốt hai mặt tiền nơi một ngă ba. Về phía gần Cầu Đá, nơi trước đây là băi trống, nay nhà phố san sát, phần lớn ba, bốn tầng, có lẽ của tư nhân, chủ yếu cũng làm khách sạn, nhà nghỉ. Con đường này có nét gần giống với con đường bờ biển Vũng Tàu, h́nh như dài đến 4, năm cây số.
 

Chúng tôi ghé vào thăm dinh Bảo Đại ở gần cuối đường. Công tŕnh này đă lâu lắm tôi có dịp ghé thăm một lần nhưng không có ấn tượng ǵ đặc biệt, lần này tôi dẫn BY đi xem kỹ hơn. Đây là một kiến trúc phức hợp gồm nhiều công tŕnh trên một núi thấp nhô ra biển với lối vào xẻ dọc những phiến đá lớn. Dựa theo địa h́nh tự nhiên, các ngôi nhà được xây dựng trên các mỏm cao cách xa nhau, có đường trải nhựa chạy ṿng quanh nối liền: gác nghinh phong, nhà ăn, nhà nghỉ, nhà khách, khu bảo vệ, đường xuống đội tàu phía cảng. Cả khu vực xanh tươi với các loại cây bóng mát, cây cảnh các loại hoa quư. Đúng là một khu nghỉ dưỡng đế vương.
 

Các chuyên gia xây dựng của Bảo Đại quả có tŕnh độ thiết kế cao và óc thẩm mỹ tinh tế khi chọn địa điểm và phong cách kiến trúc để xây dựng các dinh thự này. Dinh ở Đà Lạt mang vẻ u nhă, sang trọng theo phong cách Pháp thời cổ. Dinh Ban Mê Thuột với các loại cây gỗ rừng quư hiếm cao lớn che phủ các nhà sàn phong cách Tây nguyên. Ở đây cảnh quan rộng thoáng đón gió biển với các kiểu nhà đơn giản nhưng không kém phần thẩm mỹ.
 

Dinh Bảo Đại Nha Trang cũng như các nơi khác nay được dùng làm nơi tham quan du lịch, nhà hàng, khách sạn, tổ chức hội nghị. Khi tôi đi ṿng quanh gác nghinh phong, mấy công nhân vệ sinh, cả nam lẫn nữ, đang ngồi bệt dưới mái hiên uống rượu đế với một đĩa nhắm ǵ đó. Thấy tôi nh́n, họ vui vẻ mời tôi ngồi xuống chơi. Họ nói ở đây trưa buồn quá không biết làm ǵ. Tôi cám ơn, từ chối đi tiếp và thầm nghĩ: Thời nào cũng vậy, chỉ có những người lao động nghèo là khổ. Ai ăn chơi hưởng thụ xa hoa c̣n họ cứ quần quật làm việc. Giờ phút rảnh rỗi hiếm hoi đối với những công nhân kia có lẽ đă là hạnh phúc.
 

Rời Dinh Bảo Đại, chúng tôi chạy tiếp đến Viện Hải Dương học và Cầu Cảng gần đó nhưng không ghé vào xem v́ đă quá trưa. Chúng tôi quay lại khách sạn, đi ăn trưa rồi về nghỉ. Buổi sáng như thế là đủ.
 

Nha Trang là một thành phố biển, nơi có tổ chức các tour dă ngoại thú vị như đi tàu ra tắm ở ḥn Mun hoặc ngắm các loại sinh vật biển quư hiếm trong hồ cá Trí Nguyên trên biển... Tuy nhiên chúng tôi không có nhiều thời gian để tham dự các tour này.
 

Buổi chiều chúng tôi chạy xem khu phố xá. Những khu phố cũ không thay đổi bao nhiêu nhưng nhiều khu phố mới ở phía Nam có đường rộng hơn và nhà cửa hầu hết mới xây dựng. H́nh như các tiệm dịch vụ Internet ở đây không nhiều lắm, rải rác đây đó chứ không tập trung. Chúng tôi cứ nghĩ một thành phố du lịch có nhiều khách nước ngoài như Nha Trang hẳn phải có nhiều dịch vụ loại này. Tối hôm qua, chúng tôi đến một tiệm Internet gần khách sạn, cùng với mấy khách nước ngoài, phải đợi đến hơn nửa tiếng mới có máy trống. Chúng tôi cũng đă chạy một ṿng quanh đó nhưng không thấy tiệm nào khác mặc dù đây là khu tập trung các khách sạn.
 

Chúng tôi cũng vào xem một ngôi nhà thờ đặc biệt, tôi quên hỏi tên, h́nh như người dân hay gọi là nhà thờ đá. Nhà thờ được xây dựng trên một ngọn đồi đột xuất nhô lên giữa mặt bằng thành phố, cạnh một ngă sáu. Lối vào đi từ phía sau chạy ṿng quanh lên đầu dốc mới tới cửa chính. Đây là một kiến trúc đồ sộ, nặng nề và cũ kỹ một cách cố ư v́ không được sơn phết lại. Bên trong đồ thờ, tượng, bàn ghế kiểu cổ, phần lớn bằng gỗ nâu bóng. Không khí trên đây rất tĩnh mịch, trái ngược với phố xá ồn ào phía dưới. Có mấy người khách nước ngoài cũng vào tham quan.
 

Khoảng gần 5 giờ chiều, chúng tôi chạy ngang một rạp xi-nê, thấy đang quảng cáo phim “Gái Nhảy” bèn ghé vào xem luôn. Từ trước Tết, hai phim “Người Mỹ Trầm Lặng” và “Gái Nhảy” được quảng cáo rầm rộ ở Sài G̣n với số khán giả và doanh thu kỷ lục, báo chí b́nh luận nhiều nhưng chúng tôi chưa có dịp đi xem. Nay “Gái Nhảy” đang tấn công ra các tỉnh, thấy bà con đi xem khá đông. Phim này do Ngụy Ngữ viết kịch bản, Lê Hoàng đạo diễn, hai diễn viên chính là Minh Thư và Mỹ Duyên. Phim mô tả cuộc sống của giới gái nhảy ở Sài G̣n lồng vào chủ đề tuyên truyền chống Aids.
 

Cũng đă lâu lắm chúng tôi mới được coi một phim Việt Nam thuộc loại hấp dẫn. Ưu điểm của phim là tiết tấu nhanh, h́nh ảnh đẹp, diễn viên đẹp, diễn xuất khá tốt, nhiều cảnh sôi động, khác với nhiều phim do các hăng phim nhà nước sản xuất chiếu hàng ngày trên TV, trong đó đa số diễn viên nói như đọc bài, chuyển cảnh chậm chạp, những màn đấm đá giả tạo đến khôi hài. Quá nhiều phim lấy bối cảnh nông thôn nghèo nàn bùn lầy nước đọng hay chuyện chiến tranh súng ống đùng đoàng, ca ngợi chiến sĩ cách mạng, bôi nhọ Mỹ ngụy theo kiểu tuyên truyền cũ rích. Những phim đó chiếu “chùa” trên TV c̣n có người coi chứ chiếu rạp có khi chỉ được ba khán giả (như có lần báo chí nêu). Cái cung cách lănh đạo, chỉ đạo văn học nghệ thuật nặng mùi giáo điều chính trị c̣n lâu mới sản sinh ra được những tác phẩm xuất sắc. H́nh như đă có lần cách đây 15 năm, rồi năm năm, tôi đă có viết đâu đó ư tương tự và t́nh h́nh đến nay vẫn không thay đổi mấy.
 

Nghe khán giả chung quanh vừa xem vừa b́nh phẩm, thấy có hai ư nổi bật: Được coi nhiều màn hấp dẫn ở các vũ trường Sài G̣n. Được thấy mặt trái xấu xa của xă hội xa hoa phồn vinh giả tạo hiện nay. Theo chúng tôi ngoài những ưu điểm nói trên, phim c̣n nhiều hạt sạn trong kịch bản và đạo diễn, nhiều t́nh tiết vô lư gượng ép trong mạch truyện, nhiều cảnh và cách diễn xuất quá cường điệu. Dù sao đây cũng là một phim đáng xem và tạo được sự thích thú, không đến nỗi xem “uổng mắt” như nhiều phim khác, nhất là lâu lắm chúng tôi mới có lại được cảm giác xem phim rạp.
 

Xem phim ra, chúng tôi đến thăm TP, một người bạn cũ. TP trước 75 là sinh viên tranh đấu, nổi tiếng v́ là một trong mười mấy sinh viên bị đưa ra Toà án quân sự Mặt trận do hoạt động thân Cộng, sau đó anh “thoát ly tham gia cách mạng”. Anh làm thơ và được nhắc đến nhiều với bài “Bản hợp xướng giờ G”. Sau 75 anh công tác ở Sở Văn hoá Thông tin Khánh Hoà và mới đây nghe nói chuyển sang Hội Văn nghệ. Đă khá lâu tôi chưa gặp anh.
 

Hồi trưa tôi gọi điện đến Hội Văn nghệ, người ta trả lời đă từ lâu anh không đến cơ quan và cho số điện thoại ở nhà. Gọi về nhà, tôi kinh ngạc khi nghe anh nói anh bị tai biến mạch máu năo, đă phải nằm nhà hơn hai năm nay. Tôi hẹn chiều nay sẽ đến thăm anh.
 

Anh vẫn ở căn nhà trên một đường phố nhỏ trước đây tôi đă có lần đến. Chúng tôi vẫn nghĩ anh bị tai biến mạch máu năo chắc phải nằm trên giường nhưng lại ngạc nhiên lần nữa khi thấy anh đi ra đón tuy đi lại có vẻ khó khăn chậm chạp. Anh cho biết ban đầu anh bị liệt nửa người bên phải, tập luyện bớt, lại liệt nửa người bên trái, sau đó lại liệt toàn thân một thời gian. Nhờ uống thuốc gia truyền ǵ đó và vợ anh tích cực chăm sóc xoa bóp, dần dần anh cử động, đi lại được, tuy đi ra ngoài phải có người đi kèm. Anh bây giờ trở thành một ông già ốm yếu hom hem.
 

Trước đây, TP thuộc loại người hào hoa phong nhă, tính t́nh phóng khoáng, bạn bè nhiều nhưng bây giờ, sau hai năm bệnh tật, bạn bè thưa thớt dần rồi ít ai đến nữa. Anh chán ngán cho t́nh đời nên khi chúng tôi đến thăm anh rất vui. Vào năm 96, trước khi tôi bị quản chế, một “đồng chí văn nghệ” viết một bài đăng trên báo Sài G̣n Giải Phóng, đích danh tố cáo tôi là “phản bội tổ quốc, chống phá cách mạng, tay sai ngoại bang…” để dọn đường dư luận cho việc xử lư. Tôi có viết một bài trả lời gởi cho báo Sài G̣n Giải Phóng, đồng thời gởi cho một số Hội Văn nghệ, trong đó có Hội Khánh Hoà - Nha Trang. Tôi hỏi hồi đó anh và các bạn văn nghệ ở đây có đọc không và phản ứng thế nào. Anh cho biết lúc đó anh phụ trách văn pḥng Hội, nhận được anh đọc xong báo cáo cho các đồng chí lănh đạo Hội, các đồng chí này hốt hoảng bảo anh phải đốt ngay không được lộ ra ngoài. Đó là các “đồng chí văn nghệ” đă một thời ủng hộ BMQ và tôi trong chuyến đi xuyên Việt vận động dân chủ và đổi mới năm 1988.
 

Anh cũng nhắc lại một chuyện cũ. Sau thời kỳ đổi mới, lúc anh đang làm ở Sở Văn Hoá Thông Tin, có kư giấy phép xuất bản cho mấy cuốn tiểu thuyết của PKA, trong đó có cuốn “Đêm mờ sương”. PKA là hội viên Hội Văn nghệ Lâm Đồng ở Đà Lạt nhưng có người em công tác ở Khánh Hoà lo việc xuất bản và hồi đó các sở Văn Hoá Thông Tin cũng được quyền cấp giấy phép xuất bản. Sau khi văn nghệ sĩ được Tổng bí thư Đảng “cởi trói”, một số vùng lên viết tự do, thế là Nhà nước vội vàng trói lại. Trong một chiến dịch gọi là bài trừ văn hoá phẩm phản động và đồi trụy, tác phẩm của PKA bị đưa vào danh sách. Anh bị bắt giam, khai trừ đảng, dù anh lúc đó mang quân hàm thiếu tá công an, hội viên hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam. TP v́ vụ đó cũng bị vạ lây và suưt bị kỷ luật.
 

Tác phẩm “Đêm mờ sương“ thực ra chỉ có vài đoạn hơi giật gân một chút, so với các cảnh trong phim “Gái nhảy” thua xa, nhất là trường đoạn hiếp dâm tập thể trên băi biển Vũng Tàu, trong đó chiếu rơ cận cảnh nạn nhân bị lột truồng đến tận quần lót và sau đó từng tên nhảy lên hành sự. Bộ phim này đang được hoan nghênh, tŕnh chiếu rộng răi, được đánh giá như một bước đột phá, một bước ngoặt mở ra thời kỳ mới cho điện ảnh Việt Nam trong việc đưa nghệ thuật đến với công chúng thời kỳ kinh tế thị trường. Tôi nghiệp cho PKA. Anh đă mất từ mấy năm trước v́ bệnh ung thư, không được chứng kiến và hưởng thành quả đổi mới hôm nay.(?!)
 

Trong lúc chúng tôi nói chuyện, vợ TP bận dạy học trong nhà. Chị là giáo viên Anh văn cấp hai. Ngày nào chị cũng dạy kèm thêm cho học sinh ở nhà, có khi một ngày vài ca, mỗi ca chỉ vài em học sinh. Đó là cách duy nhất tăng thêm thu nhập để lo cho chồng bệnh tật và các con c̣n đang đi học. Dạy xong, chị ra ngồi góp chuyện với chồng.
 

Mặc dù trước đây chưa biết chúng tôi, thấy chúng tôi nói chuyện với TP có vẻ thân t́nh, chị bắt đầu bộc bạch tâm sự. Câu chuyện của chị thật cảm động. Chị chỉ lo gia đ́nh và dạy học, ít biết về các mối quan hệ của chồng. Lúc c̣n hoạt động văn nghệ, TP đi đây đó, dự các trại sáng tác, quen biết văn nghệ sĩ khắp nơi. Có một nhà thơ nữ ở miền Bắc yêu anh. Họ đă gặp nhau nhiều lần và thường xuyên thư từ cho nhau. Thời gian anh bị bệnh, không đến cơ quan được, cơ quan nhắn chị lên lấy thư từ và các vật dụng cá nhân của anh về. Chị phát hiện các thư từ của nhà thơ nữ kia anh cất giữ ở cơ quan, trong đó các lá thư gần nhất trách móc anh sao không trả lời. Chị đọc xong rất buồn nhưng khi thấy chồng đau yếu và rất bi quan, chị quyết định đem xấùp thư về cho anh đọc và khuyến khích anh trả lời, mong anh sẽ t́m được niềm vui trong việc trao đổi thư từ này. Sau đó, có lần nhà thơ nữ kia vào tận Nha Trang thăm anh và chị cũng tiếp đón rất bao dung niềm nở.
 

TP sống và đi lại được nhờ chị. Sau khi điều trị theo tây y không mấy hiệu quả, ai giới thiệu thuốc đông y, thuốc nam gia truyền ǵ hay bày cách xoa bóp bấm huyệt nào chị cũng thử. Cuối cùng chị đă t́m ra cách có hiệu quả và không quản khó nhọc tự ḿnh điều trị cho chồng suốt cả năm trời, anh mới khá dần và đi lại được như hiện nay.
 

Trong khi chị kể chuyện, TP lắng nghe đồng t́nh và tỏ vẻ biết ơn vợ. Anh nói chị là thầy thuốc anh hoàn toàn tin tưởng tuyệt đối, chị cho ǵ anh cũng uống, bảo ǵ anh cũng làm.
 

Từ giă vợ chồng TP ra ngoài, chúng tôi cảm thấy ngậm ngùi cho đoạn kết của banï và cho số phận con người
 

Buổi tối chúng tôi đi uống cà-phê ở quán bên bờ biển. Uống cà-phê ở những nơi như thế này thú vị hơn các quán đèn mờ ngột ngạt và cả các quán cà-phê vườn ở Sài G̣n. Gió mát, tiếng sóng ầm ́ ngay dưới chân, biển và trời mênh mông mơ hồ phía trước. Các quán ở đây phần lớn của các công ty nhà nước có băi để xe rộng, vào để tự do không cần gởi. Khách tây cũng nhiều bằng khách ta.
 

Chúng tôi chọn chỗ ngồi sát bờ biển nhất, ngay bên ngoài là băi cát. Bên cạnh chúng tôi có hai người đàn ông nước ngoài ngồi uống bia với nhau. Lát sau một đám thanh thiếu niên Việt Nam ùa đến ngồi bên cạnh đùa dỡn, gạ bán mấy thứ ǵ đó. Một trong hai người nước ngoài đứng dậy bỏ đi ra ngoài băi cát, người kia ngồi tại chỗ lấy chiếc radio nhỏ mang theo ra nghe nhưng vẫn bị mấy cậu thanh niên chọc phá, chèo kéo. Chúng tôi đoán hai người đó là một cặp đồng tính luyến ái. Anh chàng kia tỏ ra ghen v́ thấy các thanh niên Việt Nam thân mật với bạn ḿnh.
 

BY hỏi một cậu thanh niên ngồi cạnh cậu ta bán ǵ. Cậu ta quay qua nói chuyện với chúng tôi và tự nhiên kể hết chuyện này đến chuyện kia rất cởi mở.
 

Cậu và bọn bạn sống bám vào băi biển này mười mấy năm rồi. Họ bán các tranh chép, tranh thêu lụa hay các đồ thủ công mỹ nghệ. Thời hoàng kim nhất mỗi ngày họ kiếm được hàng triệu đồng. Kiếm được bao nhiêu họ nướng vào ṣng bạc hay vũ trường, không cần biết đến ngày mai. Một dạo công an tảo thanh, bắt nhốt vài ngày rồi phải thả v́ không thể nhốt măi được. Họ cứ bám các quán này và nói nếu công an không cho th́ nuôi họ đi. Công an cũng phải chào thua.
 

Có bạn của cậu được một bà Việt kiều lớn tuổi để mắt đến, kết hôn và bảo lănh đi nước ngoài nhưng mỗi lần cậu đó về thăm chỉ đi một ḿnh chứ không dám đi với bà kia v́ sợ xấu hổ. H́nh như trong số họ có những người làm nghề bán dâm nam nhưng cậu ta né tránh vấn đề đó khi bị gạn hỏi.
 

Chúng tôi hỏi cậu nghĩ ǵ về tương lai, cậu nói ḿnh không cần biết, sướng ngày nào hay ngày ấy, các bạn cậu cũng vậy. Nghe nói sắp tới nhà nước sẽ lấy lại mấy quán cho tư nhân thuê và tổ chức lại việc mua bán ở đây do nhà nước quản lư, nhưng dù ai quản lư bọn cậu vẫn hành nghề ở đây kiếm sống. “C̣n băi biển này là c̣n sống được.” Cậu ta nói một câu chắc nịch khi chào từ giă chúng tôi để cùng các bạn kéo nhau đi chỗ khác.
 

Cậu thanh niên này khá dễ thương và vui vẻ nhưng câu chuyện của cậu và các bạn làm chúng tôi rất buồn. Đất nước này c̣n bao nhiêu thanh niên sống không cần biết đến ngày mai như những thanh niên này?

 

 

 

4.
 

Chặng đường kế tiếp chúng tôi định đi từ Nha Trang đến Qui Nhơn, chỉ ghé qua chứ không nghỉ lại Phú Yên. Chặng này trên bản đồ dài hơn 250 cây số, có nhiều đèo nên chúng tôi thấy trước đi trong ngày chắc sẽ khá mệt. Do thời gian đầu c̣n khoẻ nên chúng tôi cứ đi, các chặng sau sẽ rút ngắn dần. Tuy vậy cần xuất phát sớm.
 

6 giờ sáng chúng tôi đă trả pḥng. Lại chạy thêm một khoảng đường bờ biển để hít thở không khí trong lành của biển lúc rạng đông trước khi rẽ vào khu phố chính qua cầu xóm Bóng, theo đường dẫn ra quốc lộ 1A (đường này không trở lại Ngă Ba Thành trước khi vào Nha Trang từ trong Nam ra). Chúng tôi dừng lại bên đường chụp h́nh Tháp Chàm PoNagar, tháp Chàm nổi tiếng nhất của Khánh Hoà và các tỉnh miền Trung v́ là tháp lớn nhất và là nơi có lễ hội thờ Thiên Y Thánh Mẫu hàng năm. Nơi đây, hơn 30 năm trước, lúc mới về với nhau, chúng tôi đă đi chơi và chụp h́nh.
 

Trên đường, các đèo Rù Ŕ, Rọ Tượng không gây ấn tượng ǵ đặc biệt v́ quá ngắn. Từ Ninh Hoà, cách Nha Trang hơn 30 cây số về phía Bắc, đường bắt đầu xấu. Mặt đường ủi lên rồi để đó chưa làm tiếp nên bụi mù mịt, chúng tôi phải chạy rất chậm. Chạy khoảng hơn 50 cây số mới ghé một quán cà-phê bên đường tương đối rộng, mát mẻ để nghỉ ngơi và ăn sáng với bánh ḿ chúng tôi đă mua ở Nha Trang. Chạy tiếp 40 cây số nữa, chúng tôi đến Đại Lănh, một băi biển nhỏ yên tĩnh bên đường. Đáng lư nghỉ ở đây nhưng v́ không muốn vào băi biển, nơi h́nh thành khu du lịch, phải qua một chiếc cầu nhỏ, gởi xe, mua vé phiền phức nên chúng tôi chạy thẳng lên đèo Cả để chụp h́nh và ngắm cảnh luôn.
 

Đèo Cả không dài và cao bằng đèo Ngoạn Mục nhưng rất hùng vĩ, đường quanh co sát bờ biển, phía dưới là vực sâu, độ cao cách mặt biển lớn và cây rừng thâm u, gây cảm giác e sợ và choáng ngợp. Từng đoàn xe tải nối đuôi nhau, qua các khúc quanh gặp xe ngược chiều dồn cứng, tôi phải nép sát vào lề và đứng hẳn lại. “Tránh voi chẳng xấu mặt nào”. Chỉ cần một xe tải lạc nhẹ tay lái là đủ hất chúng tôi xuống vực sâu. Chúng tôi dừng lại ba, bốn chỗ trên đèo để chụp h́nh nên mất nhiều thời gian, cũng để thay cho nghỉ ngơi luôn.
 

Gần trưa chúng tôi đến thị xă Tuy Hoà, tỉnh Phú Yên. Thị xă bắt đầu từ ven quốc lộ 1A, gần thắng cảnh Núi Nhạn, trải dài về hướng đông đến bờ biển khoảng ba cây số. Đường phố Tuy Hoà rộng, thẳng và sạch sẽ. Người lái các loại xe chấp hành tín hiệu giao thông rất nghiêm chỉnh dù đường vắng.
 

Dọc bờ biển, một con đường mới mở rộng và rất dài, chúng tôi chạy khoảng vài cây số vẫn chưa hết nên quay lại. Cách con đường một rừng dương liễu hẹp có thể thấy sóng vỗ ngoài kia chỉ xa khoảng hơn 100 mét. Dưới rừng dương liễu, các hàng quán thưa thớt có lẽ mới mọc lên, xây dựng c̣n tạm bợ, phần lớn vách gỗ mái lá, thỉnh thoảng mới có một nhà gạch đàng hoàng. Chúng tôi chọn một quán có vơng dưới hàng dương để vào nghỉ.
 

Tôi đi ra băi cát nh́n dọc theo bờ biển dài ngút mắt. Một băi biển sạch và tuyệt đẹp không thua ǵ Nha Trang, Mũi Né hay Vũng Tàu, nếu không nói là sạch đẹp hơn. Tuy nhiên băi biển này lại ít khách và không nổi tiếng. Nguyên nhân có lẽ do vị trí địa lư. Nha Trang và Vũng Tàu là hai thành phố du lịch biển lâu đời. Mũi Né mới nổi lên do cảnh biển c̣n hoang sơ, được đầu tư tốt nhưng cũng c̣n do vị trí nằm ở giữa khu tam giác du lịch Sài G̣n - Nha Trang - Đà Lạt, thuận tiện cho việc tổ chức các tour du lịch, nhất là cho khách nước ngoài.
 

Trời nóng, đă chạy hơn 120 cây số, chúng tôi rất muốn tắm nhưng đành chịu v́ quán không có pḥng thay đồ và tắm nước ngọt. BY hỏi thăm mấy quán gần đó, có nơi tắm được nhưng với điều kiện phải “nhậu” mà chúng tôi không muốn “nhậu” vào lúc này. Ngay cả cơm trưa b́nh thường cũng không có. Đành phải ăn qua quưt mấy thứ mang theo, uống nước dừa rồi nằm vơng nghỉ.
 

Đoạn đường tiếp theo tiếp tục xấu. Cứ một quăng đường nhựa lại đến một quăng đường đất hay đang rải đá, bụi mờ mịt. Phần lớn các cầu đều đang thời kỳ làm lại, phải chạy qua cầu tạm. Đi du lịch mà cứ gặp đường kiểu này cũng nản. May đến gần Qui Nhơn th́ thoát nạn. Ở một ngă ba, một bảng chỉ dẫn cho thấy con đường rẽ phải chạy vào thành phố Quy Nhơn cách 30 cây số. Hỏi thăm mấy người lái xe ôm đứng đó, họ bảo đây là con đường mới mở để vào thành phố, khỏi đi qua đèo Cù Mông nguy hiểm trên quốc lộ 1A.
 

Sau bao nhiêu dằn xóc, quăng đường trước mắt thật tuyệt vời. Đường nhựa láng mới tinh thẳng tắp giữa hai bờ cát rộng, ít xe nên có thể phóng tới 70, 80 cây số/giờ. Gần tới thành phố, đường bắt đầu vào đèo. Đèo cao quanh co, đường rộng, ít khúc ngoặt nguy hiểm nên vẫn có thể chạy với tốc độ cao. Chúng tôi dừng lại một nơi giữa đèo có đề bảng “Băi Bằng”. Một con đường dốc nhỏ dẫn xuống một băi biển xinh xắn rợp bóng cây với vài hàng quán không sang trọng nhưng rộng răi, lịch sự. Chúng tôi đứng ngắm cảnh, nói chuyện với cô chủ quán một lúc rồi tiếp tục đi. Dọc đèo, lại gặp một “Băi Dâu” và một băi ǵ đó nữa, là những băi tắm đă được đầu tư xây dựng, có lẽ cũng tương tự như “Băi Bằng”. Sau khi vào Quy Nhơn rồi chúng tôi mới thấy các băi ở đây đẹp hơn băi biển ở thành phố nhiều và tiếc là đă không nghỉ đêm ở đây.
 

Cũng như ở Vũng Tàu, Phan Thiết, Nha Trang, Phú Yên, các thành phố ở ven bờ biển, Quy Nhơn cũng có một con đường dài dọc băi biển, tuy không đẹp bằng. Các khách sạn dọc đường này cũng thuộc loại đắt tiền, sang trọng và chúng tôi phải vào trong phố, hỏi thăm t́m măi mới có một chỗ nghỉ vừa túi tiền của ḿnh, tuy không ưng ư v́ căn pḥng hơi ẩm mốc.
 

Tắm rửa, nghỉ ngơi và đi ăn tối xong, chúng tôi về khách sạn gọi điện thoại cho LG và LVN, hai người bạn cũ nhưng không thân lắm. Cả hai đều là nhà thơ và là thành viên của nhóm Việt, nhóm văn nghệ do tôi tham gia sáng lập từ năm 1965 ở Đại học Huế. LG trước làm Trưởng Đài Phát Thanh nay nghe nói chuyển sang làm tờ báo của tỉnh, không rơ chức vụ ǵ. LVN đang chuẩn bị nghỉ hưu, trước đó là Phó chủ tịch Hội Văn nghệ B́nh Định. Hai người đều là đảng viên cộng sản và đă lâu tôi không gặp họ.
 

Tuy đă 9giờ đêm, hai người rủ nhau đến gặp chúng tôi ngay. Họ mời chúng tôi đi uống bia ở một quán gần khách sạn. Chúng tôi hỏi thăm nhau về gia đ́nh và tin tức các bạn bè cũ. Nhắc lại chuyến đi của BMQ và tôi năm 1988, LG nói anh rất quư trọng chúng tôi nhưng không tán thành cách làm đó. Tôi trả lời mỗi người có cách nghĩ và lựa chọn của ḿnh, tôi cũng tôn trọng thái độ và quyết định của các bạn. Chúng tôi chỉ nói qua chứ không đi sâu vào việc này. LVN nói chuyện vui linh tinh. Hai người c̣n nhiệt t́nh lấy điện thoại di động gọi cho các bạn ở Huế để tôi nói chuyện và hẹn gặp khi chúng tôi ra đó. Thật không ǵ vui khi đến đâu cũng gặp bạn bè. 11 giờ đêm chúng tôi chia tay.
 

Sáng hôm sau, chúng tôi ra bờ biển uống cà-phê ăn sáng trước khi rời Quy Nhơn. Băi biển không mấy sạch, cát màu vàng bẩn, dọc về phía Gành Ráng vô số tàu thuyền neo đậu. BY muốn tắm nhưng tôi ngăn cản, sợ mất thời gian v́ c̣n về chuẩn bị đi. Quăng đường kế tiếp Quy Nhơn - Quảng Ngăi 175 cây số nghe nói là quăng đường tệ hại nhất miền Trung hiện nay. BY đành nghe lời.

 

 

5.
 

B́nh Định, Quy Nhơn là nơi thuở bé BY đă cùng gia đ́nh sống vài năm v́ theo bố là lính thay đổi đơn vị đóùng quân. Tối hôm qua tôi đưa BY đến con đường phố cũ ở Quy Nhơn, BY chỉ c̣n nhận ra được ngôi chùa gần nhà c̣n phố xá đă thay đổi hoàn toàn. Sáng nay trên đường đi, chúng tôi chú ư t́m Phù Cát cũng là nơi BY đă từng ở nhưng chạy qua rồi vẫn không hay v́ trên đường không có bảng ghi tên thị trấn trong khi những địa danh khác lại ghi rất rơ.
 

Chặng đường này chạy quá mệt. Không hiểu người ta làm đường kiểu ǵ. Cứ cày lên hay rải đá sơ sài rồi để đó. Lại cứ làm từng khúc, từng khúc. Vậy mà chúng tôi đọc báo biết quốc lộ 1A đă được sửa chữa từ nhiều năm trước với số tiền rất lớn được viện trợ và vay của nước ngoài. Quả thật đường từ Phú Yên trở vào Sài G̣n cũng như các đường Sài G̣n - Cần Thơ, Sài G̣n - Vũng Tàu rất tốt, chạy vài trăm cây số không hề gặp một ổ gà, nhưng “khúc ruột miền Trung” này lại bị bỏ rơi thảm hại. Dân miền Trung đă khổ nhiều thứ c̣n khổ thêm v́ nạn bụi mù. Lại c̣n điều lạ là dọc đường này rất nhiều vùng trồng dừa, như Tam Quan - xứ dừa nổi tiếng, nhưng chúng tôi không t́m ra một quán bán dừa, lại chỉ bán toàn các loại nước ngọt có gaz, những thứ chúng tôi không uống được, đành phải uống nước suối mang theo.
 

Chạy tới Sa Huỳnh, cách thị xă Quảng Ngăi 60 cây số về phía Nam, chúng tôi dừng lại ăn trưa và nghỉ ngơi. Ở đây ngay bên đường có một băi tắm và tỉnh đă xây dựng khu du lịch Sa Huỳnh từ lâu.
 

Trước cổng khu du lịch có  Restaurant” với số điện thoại và số fax,&một bảng lớn ghi chữ “Sa Huỳnh Hotel  bên dưới có phù điêu h́nh một chiếc muỗng và một chiếc nĩa chéo nhau. Cũng ngộ! Bên trong cổng, một bảng lớn khác ghi “Bản đồ quy hoạch chi tiết khu du lịch Sa Huỳnh” với sơ đồ và chú giải mấy chục hạng mục công tŕnh. Chúng tôi chạy xe vào trong: Một băi biển nhỏ vắng người. Bên trên vài công tŕnh gồm nhà ăn, dăy pḥng trọ và mấy nhà cḥi sát biển. Chỉ có thế. Nhiều hạng mục công tŕnh khác chưa được thực hiện. Tuy nhiên toàn khu vực phủ bóng dừa và dương liễu xanh mát.
 

Đă quá mệt, quăng đường c̣n lại không xa, nên dù quen tiết kiệm, BY cũng đồng ư thuê pḥng nghỉ lại buổi trưa và tắm biển. Có lẽ ít khách nên các cô tiếp tân đi ngủ, gọi măi mới có mấy cô chạy ra. Tiền pḥng 60.000đ cho một buổi ban ngày. Pḥng đơn giản nhưng rộng răi, hai giường, có quạt máy, pḥng tắm có ṿi hoa sen. Thế là đạt yêu cầu.
 

Chúng tôi tắm sơ nước ngọt, ngủ một giấc, rồi mới ra tắm biển. Chỉ có hai chúng tôi tắm. Trên bờ, trong một nhà cḥi, một đám thanh niên có lẽ là dân địa phương ngồi nhậu lai rai, cười nói ầm ĩ. Buổi chiều ở đâu biển cũng sóng lớn nhưng BY chỉ được nhúng nước và ngồi trên băi cũng thích thú rồi. Tôi hơi mệt nên chỉ bơi một đoạn ngắn, nhảy sóng một lúc rồi lên bờ nằm nghỉ.
 

Buổi tắm và nghỉ ngơi giúp chúng tôi lại sức. Ỷ y quăng đường c̣n lại không xa, 5 giờ chiều chúng tôi mới lên đường, hi vọng sẽ đến thị xă trước trời tối. Chúng tôi đă lầm. Đường tiếp tục rất xấu nên khi trời sụp tối phải bật đèn xe, chúng tôi vẫn c̣n cách thị xă đến gần 30 cây số. Chúng tôi đă vi phạm nguyên tắc tự ḿnh đề ra là không chạy xe ban đêm. Đúng là nguy hiểm. Các xe tải, xe đ̣ lớn giờ này lại chạy rất nhiều, chói đèn vào mặt làm tôi không thấy ǵ cả. Tôi phải giảm tốc độ c̣n 20 cây số/giờ và măi đến tận 8 giờ tối mới đến thị xă.
 

Về Quảng Ngăi chúng tôi không lo chuyện t́m chỗ trọ. Đây là nơi gia đ́nh thầy mẹ tôi đă sống trước đây, hiện vẫn c̣n căn nhà và em gái tôi – CT đang ở. Tôi cũng đă học bảy năm trung học ở trường Trần Quốc Tuấn nơi đây, trước khi ra Huế học đại học. V́ đă được báo trước, CT đang sốt ruột chờ với một bữa cơm tối thịnh soạn.
 

Sáng hôm sau, CT rủ chúng tôi đi uống cà-phê ở quán vườn rồi đi biển Mỹ Khê. Hệ thống quán cà-phê vườn ở đây làm chúng tôi kinh ngạc. Đi về hướng tây nam của thị xă, từ một đường phố lớn rẽ vào con hẻm nhỏ, ngoằn ngoèo, trong đó có rất nhiều quán cà-phê. Quán nào cũng rộng từ vài trăm đến cả ngàn mét vuông, cây cối xanh tươi, trang trí đủ kiểu hoa lá cành. CT giải thích trước đây khu vực này là vườn và ruộng, sau khi thị xă mở rộng, đất lên giá và dân cư tự nhiên giàu có lên. Mở quán cà-phê vườn thành phong trào. Người ta thuê cả kiến trúc sư từ Sài G̣n ra thiết kế xây dựng vườn đàng hoàng chứ không phải làm ẩu.
 

CT dẫn chúng tôi vào một quán tiêu biểu. Trong khu vườn rộng rợp bóng mát, có nhà sàn lớn ở giữa trang trí các tượng gỗ và gị phong lan. Chung quanh rải rác có các lều tranh và các chỗ ngồi bên cạnh bồn hoa, khóm trúc hay ḥn non bộ. Tôi uống cà-phê phin đen, chiếc tách lịch sự và hương vị đậm đà thơm ngon. Dân Quảng Ngăi kể cũng sành điệu. Khác với hôm ở băi biển Quy Nhơn, gọi cà-phê đen, người ta mang ra một ly cối pha sẵn loăng phệch. C̣n ở công viên Cần Thơ dạo nào, cà-phê rẻ nhất nước, chỉ có một ngàn rưỡi một tách, nhưng nhạt thếch và chẳng mùi mẽ ǵ cả.
 

Dĩ nhiên tôi biết những nơi đó không phải là các quán cà-phê tiêu biểu của địa phương nhưng v́ chỉ uống ở đó nên có ấn tượng không tốt.
 

Uống cà-phê xong, chúng tôi về nhà lấy đồ đi tắm. Qua cầu Trà Khúc rẽ phải, đi ngang núi Ấn (người Quảng Ngăi tự hào gọi là “Thiên Ấn niêm hà”, nơi có ngôi chùa xưa và mộ Huỳnh Thúc Kháng), theo con đường nhỏ chạy dọc bờ sông mười cây số, chúng tôi đến băi biển Mỹ Khê. Con đường này thời c̣n đi học tôi và các bạn vẫn đi chơi bằng xe đạp, đường đất, dân cư nghèo nàn, thưa thớt. Bây giờ đường đă được tráng nhựa, nhà cửa hàng quán bên đường đông đúc. Có lẽ khu vực này được nhà nước chú ư đầu tư v́ có khu di tích Mỹ Lai, và cảng biển mới mở.
 

Băi biển Mỹ Khê là một ṿng cung lặng sóng, phía Bắc chạy dài đến mũi Ba Làng An nhô ra biển. Băi này dễ tắm cho người không biết bơi v́ thoai thoải ra xa đến trăm mét vẫn c̣n đứng được. Băi tương đối sạch, cát vàng khá mịn. Các hàng quán chỉ là những dăy nhà dài cột gỗ, lợp bạt, chia ra thành lô cho từng chủ quán, đánh số 1,2,3… Thức ăn biển ở đây tươi ngon nhưng khá đắt, không thua ǵ các nơi khác, tuy chỉ là một băi nhỏ, ít khách du lịch, phục vụ cho dân địa phương là chính. Tuy vậy, theo chủ quán nơi chúng tôi ngồi, ngày nào cũng có khách lai rai và đến những ngày nghỉ, lễ tết, khách từ thị xă về rất đông.
 

Chúng tôi ngồi đến gần chiều mới về, trên đường ghé vào tham quan khu chứng tích Sơn Mỹ, ngay cạnh đường, nơi cách thị xă khoảng năm cây số. Khu chứng tích này rộng khoảng một ha, được xây dựng ngay trên địa điểm năm xưa xảy ra thảm kịch, nơi có 504 người dân bị lính Mỹ giết chỉ trong một trận càn. Sự kiện này do chính những người lính Mỹ tố cáo và góp phần đưa ra công luận đă trở thành một vụ chấn động cả nước Mỹ và toàn thế giới. Lối vào khu chứng tích trải đá giữa hai hàng dương liễu thấp cắt tỉa đều đặn dẫn đến tượng đài lớn màu trắng: Một phụ nữ tay bế xác con, tay kia đưa lên trời thét căm hờn, dưới chân một phụ nữ khác đang ôm một cụ già hấp hối và một người đàn ông nằm gục dưới chân cụ già. Bên trái là dăy nhà trưng bày các chứng tích. Bên phải là con mương nơi hơn 200 người bị dồn xuống bắn chết. Phía sau và rải rác đây đó có các căn nhà tượng trưng ghi dấu nơi từng là ngôi nhà của người dân trong làng đă bị thảm sát, ghi rơ số lượng và tên họ từng người. Ngoài vài cây cổ thụ c̣n sót lại, toàn khu được trồng dừa và dương liễu với băi cỏ xanh bên dưới. Trước nhà trưng bày chứng tích là một vườn hoa nhỏ có ghế đá cho khách tham quan ngồi nghỉ. Nh́n chung toàn cảnh có vẻ xanh mát, êm đềm nếu không đọc những câu chú giải về tộâi ác đă xảy ra và nhất là câu khẩu hiệu lớn ghi trên nhà trưng bày: “Măi măi khắc sâu ḷng căm thù giặc Mỹ xâm lược.”
 

Trong khi BY, CT cùng một đoàn khách mới vào đi xem kỹ từng chứng tích trong nhà trưng bày, tôi chỉ đi lướt qua và ra ngồi trên ghế đá ở vườn bên ngoài suy ngẫm. Những chứng tích đó tôi đă từng thấy, từng biết, từng đọc và bây giờ không muốn xem lại nữa. Tôi kinh sợ và lên án tội ác, nhất là tội ác giết người, lại là giết người hàng loạt, những thường dân không có khả năng tự vệ. Đây là một tội ác điển h́nh nhưng không phải là tội ác duy nhất trong cuộc chiến đă qua. Vụ tàn sát này xảy ra sau biến cố Mậu Thân 1968. Tôi liên tưởng đến những tội ác giết người khác, từ cả hai phía của chiến tranh, từ những lời cao rao chính nghĩa với những mồ chôn tập thể, những xác người tan nát, què cụt, sâu hoắm vết thương.
 

Tôi nghĩ khi lịch sử đi qua, các phe tham chiến và những người trong cuộc, những người dân thường không nên măi măi ghi khắc ḷng căm thù mà nên phản tỉnh, sám hối và cả thao thức, bao dung để xây dựng một tương lai không bao giờ c̣n có chiến tranh.
 

Buổi tối, CT dẫn chúng tôi đi ăn cơm hến, có hương vị gần giống món “doong” đặc biệt của Quảng Ngăi. Chúng tôi cũng vào một tiệm dịch vụ Internet lớn có khoảng 30 máy, phần đông khách hàng là học sinh vào chat, chơi game ầm ĩ. Rải rác một số đường phố có loại tiệm này phản ánh nhu cầu có mức độ của người dân ở đây.
 

Ở Quảng Ngăi chúng tôi không đi thăm ai. Người bạn thân duy nhất của tôi ở đây - HC, bạn từ thời trung học, học chung lớp ở đại học, nổi tiếng học giỏi, đă qua đời mấy năm trước v́ bệnh ung thư. Các bạn thân khác thuở nhỏ đă ra đi mỗi người một phương. Tôi cũng quen một số người trong Hội Văn nghệ tỉnh nhưng không cảm thấy hứng thú đến thăm, vả lại thời gian quá ít.
 

Ngày mai chúng tôi sẽ lại tiếp tục lên đường.

 

 

6.
 

Từ Quảng Ngăi trở ra, đường tương đối tốt, chỉ trừ một vài vùng trũng bị ngập nước vào mùa mưa lũ làm hư đường, c̣n lại đường tốt như ở trong nam nhưng có phần hẹp hơn. Tấm bảng “Căn cứ Chu Lai” trên chiếc cổng lớn bằng sắt hoen rỉ từ thời trước 75, nơi đóng quân của lính Mỹ ngày xưa là một dấu vết hiếm hoi c̣n sót lại. Vùng này là trảng cát, c̣n khá hoang vắng tuy rẽ về phía đông ra bờ biển là khu công nghiệp Dung Quất lớn đang h́nh thành nhưng từ ngoài quốc lộ 1A chẳng nh́n thấy ǵ.
 

Chặng đường Quảng Ngăi - Đà Nẵng chỉ có 120 cây số nên chúng tôi không có ǵ phải vội. Qua Tam Kỳ, (xưa thuộc tỉnh Quảng Tín, mới đây trở thành thị xă của tỉnh Quảng Nam sau khi Đà Nẵng tách thành thành phố trực thuộc Trung Ương) tôi chạy chầm chậm t́m Chùa Tịnh Độ để ghé vào thăm. Đây là nơi có một kỷ niệm khó quên trong đời sinh viên của tôi. Năm 1966 tôi làm đoàn trưởng Đoàn 3 Sinh viên Quyết tử của phong trào đấu tranh của sinh viên Đại Học Huế, đưa hơn 100 sinh viên vào đóng quân ở chùa này để hỗ trợ cho phong trào tranh đấu tại chỗ. Chúng tôi đă ở đây gần một tháng, đă tạo ra một sinh khí mới và có lẽ cũng để lại một ấn tượng khó quên cho người dân ở thị xă hiền hoà này.
 

Thời gian ở trong chùa, điều làm tôi cảm động nhất ngoài việc bà con chăm sóc chuyện ăn uống, là những đêm ngủ ở chùa. Mùa hè, trời nóng, sinh viên nằm la liệt trên sàn chính điện. Sáng sớm, các thầy dậy tụng kinh làm lễ trong khi sinh viên vẫn ngủ. Tôi cảm nhận rơ nhất sự từ bi, và phóng khoáng của đạo Phật không phải qua kinh sách hay bài thuyết giảng mà chính là lúc nằm lơ mơ ngủ nghe tiếng chuông mơ và tụng kinh trong chính điện này, một khung cảnh nửa hư nửa thực và b́nh yên lạ lùng trong thời tao loạn.
 

Chùa nằm trong hẻm cách đường quốc lộ 1A khoảng 50 mét. H́nh như chiếc cổng lớn với ba chữ Hán “Tịnh Độ Môn” và ngôi chính điện với bực thềm cao phía trước vẫn như xưa. Trong sân chùa rộng dưới gốc cổ thụ cao lớn rợp bóng mát, một nhóm người đang làm việc, trộn hồ, bẻ sắt h́nh như để xây dựng mấy chiếc tháp và công tŕnh mới ǵ đó phía bên hông chùa. Tôi chào họ và hỏi thăm, nhắc lại chuyện xưa, mấy người già trong số họ từ lâu ở đây vẫn c̣n nhớ. Thế mà đă gần 40 năm. Biết bao nhiêu dâu biển. Một thoáng ghé qua đây làm tôi bồi hồi nhớ lại thời trẻ tuổi của ḿnh. Sống như thế mới thật là đáng sống. Tôi đề nghị chụp chung với họ một tấm ảnh, họ vui vẻ nhận lời.
 

Rời Tam Kỳ, chúng tôi quyết định rẽ qua thị xă Hội An trước khi ra Đà Nẵng để sau này khỏi trở lại. Từ quốc lộ 1A rẽ phải chạy khoảng 20 cây số về phía đông đến một ngă ba, có bảng đề “Nội thị Hội An”. Bên trong lề đường, trên một bệ xi măng người ta dựng một công tŕnh điêu khắc bằng gỗ có mái che, h́nh như là biểu tượng của thị xă với h́nh một đồng tiền cổ ở giữa.
 

Vào trung tâm thị xă, chưa biết khu phố cổ ở hướng nào, chúng tôi chạy ḷng ṿng t́m chỗ nghỉ, ăn trưa trước khi đi tham quan. Chúng tôi ghé vào một quán sạch sẽ yên tĩnh trên con đường phố hẹp gần ngă ba. Quán này mới xây dựng nhưng phần trước ốp gỗ mầu nâu cho có vẻ cổ. Bàn ghế bên trong và cả mấy bộ đặt ngoài thềm dưới bóng cây đều bằng gỗ, kiểu dáng đơn giản và thanh nhă. Sát tường là một dàn máy vi tính để truy cập Internet. Trước quán treo bảy chiếc lồng đèn kiểu dáng và mầu sắc khác nhau. Quán không có tên riêng, bảng hiệu đề “Quán ăn 62. Café - Breakfast - Lunch- Dinner”. Cô chủ quán nói hiện nay các quán tương tự mở ra rất nhiều. Rơ ràng loại quán này nhằm phục vụ khách du lịch nước ngoài và dân cư ở đây cũng hiện đại hoá rất nhanh với việc tiếp đón khách du lịch bốn phương từ khi Hội An được Unesco công nhận là Di sản văn hoá thế giới.
 

Chúng tôi gọi món cao lầu, một đặc sản của Hội An. Cô chủ giới thiệu sợi bánh của món ăn này do một cơ sở sản xuất làm với nước của một cái giếng đặc biệt duy nhất ở Hội An nên rất ngon. Giếng này hiện nay do nhà nước độc quyền quản lư. Tuy vậy chúng tôi ăn thấy không có ǵ đặc biệt lắm. Cô em CT của tôi ở Quảng Ngăi đă ra đây nhiều lần có dặn chúng tôi phải ăn cao lầu ở mấy quán b́nh dân nào đó vừa ngon, vừa rẻ, đúng vị cao lầu truyền thống nhưng chúng tôi không biết quán đó ở đâu. Dù sao chúng tôi cũng đă đến Hội An, ăn cao lầu tại chỗ, khi về cũng có thể nói dóc với thiên hạ được rồi.
 

Ngoài đường khách tây lác đác đi qua. Cô chủ thấy ai cũng chạy ra chào mời bằng tiếng Anh. Hai cô gái rất xinh vào ngồi cạnh chúng tôi. Hỏi chuyện xă giao, hai cô cho biết là người Đức, lần đầu tiên đến Việt Nam. Thấy xe chúng tôi chất đồ đạc lỉnh kỉnh, họ hỏi chúng tôi đi từ đâu, khi biết chúng tôi chạy từ Sài G̣n ra và sẽ tiếp tục đi đến Hà Nội, họ có vẻ rất ngạc nhiên và thán phục.
 

Nghỉ ngơi xong chúng tôi hỏi thăm đường đi đến khu phố cổ, hoá ra ngay gần đó, là mấy con phố nhỏ song song bờ sông. Muốn thấy, hiểu rơ thế nào là nhà cổ ở đây, phải đi bộ và vào xem tận nhà, có nhà phải mua vé tham quan. Chúng tôi chạy xe trên mấy đường hẹp, nhà thấp, nhiều mái ngói rêu phong và hầu hết các nhà đều có bán đồ lưu niệm hay hàng hoá ǵ đó. Nhiều nhà đáng vào xem nhưng chúng tôi không có nhiều thời gian v́ phải ra Đà Nẵng trong ngày.
 

Một trong những điểm tham quan đáng chú ư ở đây là chùa Cầu, một kiến trúc do người Nhật xây dựng cách nay bốn thế kỷ. Chùa xây trên chiếc cầu dài 12 mét bắc qua con sông nhỏ nước đục, chảy ra sông Hoài gần đó. Chùa có ba mái ngói hẹp tương ứng với các trụ cầu phía dưới, một phía để trống có lan can là mặt chùa nh́n ra sông. Hai đầu cầu là hai cửa chùa, có tượng thú bằng gỗ đứng chầu, một đầu là tượng chó, một đầu tượng khỉ, có bậc chắn không cho xe qua lại, dẫn ra hai con đường phố cổ. Gian chính giữa là chùa, thấp và tối. Có hai đoàn du khách tây đứng dày đặc nghe thuyết minh, một đoàn nghe tiếng Anh, đoàn kia nghe tiếng Pháp. Một đoàn khách Nhật đi xe xích lô chạy hàng một vừa đậu lại bên ngoài.
 

Chúng tôi chụp h́nh chùa Cầu rồi chạy ra sông Hoài, nơi có cầu lớn bắc qua sông. Dọc hai bên bờ sông có mấy quán rộng, khách ngồi ăn uống khá đông v́ nơi này mát và thoáng đăng. Chúng tôi tiếc đă không biết nơi này trước.
 

Trên một số đường cổ, đèn lồng đủ kiểu treo thành dăy trước mỗi nhà đem lại một phong cách thi vị riêng. Tuy nhiên những hàng cờ đỏ và các băng rôn khẩu hiệu vải đỏ cắm dọc đường để cổ động cho một chiến dịch hay ngày lễ ǵ đó do chính quyền phát động lại rất chỏi với khung cảnh cổ kính, mầu nâu hay đen trầm của các dăy phố này. H́nh như người ta chưa chú ư đến sự hoà hợp thẩm mỹ ở đây v́ quá chú trọng khía cạnh chính trị. Tôi nghĩ giá trị văn hoá tự thân nói lên tất cả, không cần khoác vào chiếc áo chính trị. Sự áp đặt chính trị một cách thô thiển lại tạo ra khiên cưỡng, không tăng thêm mà c̣n làm giảm giá trị của văn hoá.
 

Xế chiều chúng tôi từ giă Hội An đi Đà Nẵng theo một con đường mới mở (không trở lại đường cũ ra quốc lộ 1A) chạy qua khu đô thị mới Điện Ngọc và thắng cảnh Ngũ Hành Sơn. Đường này vào Đà Nẵng từ phía đông nam, tiếp giáp với một đại lộ cũng mới mở với bốn làn xe và hai dăy nhà phố mới. Tất cả c̣n bụi bặm, nhiều đoạn lề đường, cống chưa làm xong, nhà xây dựng dở dang nhưng con đường này hứa hẹn sẽ trở thành một đại lộ hiện đại. Đại lộ này chạy dọc hữu ngạn sông Hàn, có đường rẽ vào cầu Trịnh Minh Thế cũ và cầu Quay mới xây dựng bắc qua sông để vào trung tâm thành phố.
 

Chúng tôi qua cầu Quay, chiếc cầu xây dựng theo kỹ thuật hiện đại với những nhịp ở giữa rời, có dây văng có thể quay dọc mở cầu cho tàu lớn qua lại không bị vướng. Công tŕnh này là một niềm tự hào của cư dân Đà Nẵng. Qua cầu, rẽ phải, chạy dọc theo con đường Trần Phú song song với đường bờ sông Bạch Đằng, chúng tôi gặp may v́ t́m ngay được khách sạn ưng ư, giá cả khá b́nh dân, không phải chạy ḷng ṿng mệt mỏi như một vài nơi khác.
 

Buổi tối tôi gọi điện thoại t́m ĐT, bạn học cùng ban Việt văn, Đại học Sư Phạm Huế, cũng là thành viên sáng lập nhómViệt. Từ thời sinh viên ĐT đă là nhà thơ phản chiến, thiên tả. Sau khi ra trường, dạy học ở đây, anh tham gia hoạt động cách mạng. Anh không là đảng viên nhưng rất nhiều học tṛ anh là đảng viên cộng sản. Sau 75 anh được coi như một trong những trí thức, văn nghệ sĩ tiêu biểu của miền Nam ủng hộ cách mạng, được đưa vào ban lănh đạo của Mặt Trận Tổ Quốc, Hội Văn học nghệ thuật của tỉnh, kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam, được đưa đi tham quan các nước xă hội chủ nghĩa.
 

Từ trước 75 anh đă có nhiều bài thơ nổi tiếng như Hoa đă hướng dương, Tiếng đàn bầu… Tôi thích thơ của ĐT hơn nhiều bạn khác trong nhóm Việt v́ ngoài ư tưởng độc đáo, nghệ thuật thơ anh điêu luyện, âm điệu lôi cuốn, hào sảng, nhất là loại thơ bảy chữ. Anh sáng tác nhiều, cho đến nay đă có năm, bảy tập thơ được xuất bản.
 

Hơn mười năm trước, tôi có viết một bài tiểu luận dài tựa đề ”Đọc thơ ĐT, suy nghĩ về văn nghệ và chính trị”. Trong bài viết này tôi đặt vấn đề chung cho những văn nghệ sĩ, trí thức đă từng tham gia phong trào đấu tranh đô thị trước đây để chống bất công, áp bức và băng hoại xă hội, tại sao bây giờ không đủ dũng cảm để tiếp tục khi những điều đó c̣n trầm trọng hơn trước. Khi bài viết này được công bố, tôi nghe nói ĐT cũng đă bị công an kêu lên hạch hỏi.
 

Sau này tôi nghe nói nhiều người không thích anh v́ anh hơi kiêu ngạo và” tả” trong cách sống, quan hệ với bạn bè cũ. Gia đ́nh anh con đông, kinh tế khó khăn, gặp nhiều chuyện buồn. Vợ anh bị tâm thần, mất trong một tai nạn bi thảm. Con gái lớn của anh cũng bị tâm thần. Mấy chục năm qua anh và tôi ít gặp nhau nhưng vẫn có sự cảm thông và giữ được thân t́nh xưa.
 

ĐT trả lời điện thoại. Tôi kinh ngạc khi nghe anh nói mấy năm nay anh bị bệnh nhũn năo, thường xuyên bị choáng váng, ít khi ra ngoài nên không đến gặp chúng tôi được. Tôi nói vậy th́ sáng mai chúng tôi sẽ đến thăm anh. Tuy vậy khoảng nửa giờ sau anh gọi lại, hỏi rơ địa chỉ khách sạn và báo sẽ đến gặp chúng tôi ngay.
 

Cứ tưởng phải có người chở đến nhưng anh lại đi honda một ḿnh. Vẫn dáng người thấp lùn, cặp kính cận thị dày cộp, anh nặng nề từng bước lên cầu thang. Anh bảo bệnh của anh phát thất thường. Cơ quan cho nghỉ ở nhà, mỗi tuần chỉ đến một, hai buổi khi có việc ǵ cần thiết. Anh mời chúng tôi ra uống bia ở một quán lề đường gần khách sạn. Chúng tôi nói chuyện khá lâu.
 

ĐT bảo hiện nay anh rất bi quan, không muốn sáng tác nữa v́ thấy tất cả mọi sự đều rất phù du, vô nghĩa. Tôi đồng ư chuyện cuộc đời phù du nhưng không thể thiếu đam mê v́ không đam mê rất khó sống. Tuy nhiên lại không nên coi trọng quá bất cứ vấn đề ǵ v́ dễ dẫn đến thất vọng. Tôi biết anh có xu hướng bi quan từ thời trẻ nhưng bây giờ do hoàn cảnh riêng nên tâm trạng nặng nề hơn.
 

Đây là một kinh nghiệm cuộc sống mà mỗi người nếm trải theo cách riêng. Thời sinh viên tôi tham gia đấu tranh hết ḿnh cho độc lập dân tộc, công bằng xă hội để rồi chán chường với sự thối nát của chính trường miền Nam và sự bi thảm của cuộc chiến. Tôi tham gia hoạt động cách mạng như tiếp tục dấn thân cho một lư tưởng cao đẹp để rồi vỡ mộng v́ thực tế cách mạng phản lư tưởng. Tôi lại tiếp tục đấu tranh cho dân chủ tự do nhưng không thôi khắc khoải v́ những thủ đoạn chính trị xấu xa làm vấy bẩn những con người trong sáng nhất. Tôi trầm tư thao thức trên những nẻo tâm linh nhưng vẫn không ngớt hoài nghi về chân lư và hiệu quả thực tế trong cuộc sống làm người… Có phải sẽ không bao giờ có lời đáp cuối cùng cho cuộc đời đa đoan ngắn hạn này? Và ư nghĩa cuộc sống phải chăng là cứ măi lên đường, luôn ở trên đường?
 

Về một phương diện khác, ở lứa tuổi của tôi, nhiều bạn bè đă ra đi, có người bệnh tật quanh quẩn ở nhà, tôi vẫn c̣n khỏe mạnh chạy xe gắn máy được hàng ngàn cây số, tại sao tôi không đi để ngắm nh́n, suy ngẫm và hưởng thụ cuộc sống? Tôi sẽ không bi quan dù trong bất cứ hoàn cảnh nào.
 

ĐT chia tay chúng tôi lúc gần 11giờ đêm. Tôi cảm thấy ấm ḷng v́ đă cùng bạn xưa chia sẻ những điều tâm sự. Đâu phải dễ ǵ với ai ḿnh cũng mở ḷng ra và được đón nhận.
 

Sáng hôm sau chúng tôi đi Ngũ Hành Sơn, thắng cảnh nổi tiếng của Quảng Nam – Đà Nẵng từ xưa, gồm năm ngọn núi (Kim, Mộc, Thủy, Hoả, Thổ) nằm cạnh nhau, cách thành phố khoảng gần mười cây số về phía đông nam. Đây là những ngọn núi đá hoa cương biệt lập, đột khởi giữa vùng đồng bằng gần biển với hàng cây cối rậm rạp bên ngoài và hang động luồn lỏi bên trong.
 

Theo một bảng chỉ đường ở ngă ba, chúng tôi rẽ phải thăm Kim sơn và Hoả sơn trước. Tôi gởi xe ở một cửa hiệu bán đồ đá mỹ nghệ và xem qua các mặt hàng khá phong phú. Từ các vật đơn giản như ṿng đeo tay, nhẫn, dây chuyền, gạt tàn thuốc cho đến các loại phức tạp hơn như bộ ấm chén, sư tử, tượng thần Phật, tượng người, tượng muông thú làm bằng nhiều loại đá khác nhau, tất cả đều được gia công rất tinh xảo, có tính thẩm mỹ cao, theo nhiều loại mẫu mă truyền thống hoặc sáng tạo. Chủ hiệu nói khách muốn đặt hàng gởi đến địa chỉ nào trong nước hay nước ngoài đều đáp ứng được, chỉ trong vài ngày sẽ giao hàng tận nơi và nhận hàng xong mới thanh toán. Mua bán đạt đến tŕnh độ này với những mặt hàng đá nặng nề quả là một tiến bộ lớn.
 

Mấy đứa bé ở đâu xuất hiện cầm đèn pin trong tay gạ chúng tôi để chúng dẫn đi xem hang động. Chúng tôi từ chối nói để tự đi nhưng khi t́m hang động, mới thấy chúng có lư v́ chúng tôi chưa biết đường, vả lại đường vào hang rất tối. Tôi chọn một cô bé khoảng mười mấy tuổi có vẻ lanh lẹ làm hướng dẫn viên. Nó lập tức làm nhiệm vụ một cách thành thạo, soi đèn đi trước, luôn mồm nhắc chúng tôi đi cẩn thận khi lên xuống các bậc cấp, cúi đầu ở những ṿm thấp và giới thiệu các h́nh tượng thạch nhũ bên trong. Chúng tôi xem động Quan Âm ở khu Kim sơn rồi qua động Huyền Vi ở Hoả sơn gần đó.
 

Các hang động vùng này không lớn và sâu nhưng hơi ngoằn ngoèo, các thạch nhũ kết tủa khá lạ lùng, có h́nh tượng được bàn tay người chế tác thêm và được các câu chuyện truyền kỳ thêu dệt đượm vẻ kỳ bí. Cô bé dẫn đường có vẻ đă thành chuyên nghiệp, nói năng lưu loát, nghe cũng hấp dẫn tuy có chi tiết không chính xác. Làm nhiệm vụ xong, hỏi trả tiền, cô bé nói một giá BY bảo hơi cao nhưng tôi cho là xứng đáng, cứ trả cho cháu. C̣n bé thế mà đă biết làm việc kiếm tiền giúp bố mẹ thật đáng khen. Cháu nói đang học cấp hai và chỉ làm thêm giờ rảnh. Xem hai núi bên này xong, chúng tôi chạy ngược lại, qua bên kia đường lớn xem các núi khác.
 

Trên những con đường chạy ṿng quanh gần các núi này có vô số cửa hiệu và xưởng làm đá mỹ nghệ, có thể nói là một đại công trường. Đây chính là làng đá mỹ nghệ Non Nước. Thợ vừa làm bằng máy vừa làm tay, tiếng cưa xẻ, đục đẽo vang rền khắp nơi. Quả là một nghề kỳ diệu, tuy nhọc nhằn. Bao nhiêu phiến đá thô nháp vô tri thoắt biến thành những tác phẩm nghệ thuật. Có những con sư tử đá vĩ đại gấp ba, bốn lần sư tử thật, vươn ḿnh oai phong trong lớp bụi mù. Có lẽ phải dùng xe cần cẩu mới đưa chúng lên xe tải được. Tết vừa rồi chúng tôi đă thấy một số con xuất hiện ở công viên chợ hoa Sài G̣n. Những tác phẩm điêu khắc này sẽ tồn tại lâu dài, phô bày tŕnh độ và sự tài hoa của nghệ nhân Non Nước xứ Quảng.
 

Thủy sơn là núi lớn nhất trong Ngũ Hành Sơn, có h́nh dáng một khối đá dựng đứng, đỉnh núi chia thành ba ngọn. Trên núi có các chùa Tam Thai, Linh Ứng và nhiều động dẹp như Linh Nham, Vân Thông, Tâm Chơn, Huyền Không…
 

Nếu đi hết các chùa, hang động sẽ mất rất nhiều thời gian. Trước đây tôi đă có lần đi nên không muốn đi nữa c̣n BY hơi mệt sợ không đủ sức đi nên cũng như ở Hội An chúng tôi chỉ “cỡi ngựa xem hoa” và chụp h́nh bên dưới.
 

Buổi chiều chúng tôi đi xem phố. Đà Nẵng rất rộng, phố xá hàng hoá nhiều, cũng có những khu tập trung bán từng loại mặt hàng. Đặc biệt khu vực phía Tây Nam mới mở, đường rộng thênh thang, có một con đường tập trung nhiều cửa hiệu vi tính. Phần lớn các cửa hiệu này đều có hai căn, một căn bán hàng và một căn dùng làm trung tâm bảo hành, hàng ngày đều phát bảng quảng cáo giá cập nhật cho khách. Xem ra cách làm ăn cũng khá năng động theo kiểu Sài G̣n.
 

Chúng tôi cũng dành thời gian để xem Bảo tàng Chăm. Đây là một địa chỉ hấp dẫn đối với du khách, nhất là khách nước ngoài, lại dễ đi v́ ở ngay trong trung tâm thành phố, cạnh bờ sông Hàn. Bảo tàng này do người Pháp xây dựng từ lâu, sưu tập các hiện vật từ khắp các tỉnh miền Trung. Đáng chú ư là các linh vật Linga, Yoni (biểu tượng bộ phận sinh dục nam, nữ) nhiều kích cỡ, các tượng thần, Phật, vũ nữ, muông thú…
 

Ngoài Bảo tàng Chăm, Quảng Nam – Đà Nẵng c̣n tự hào về thánh địa Mỹ Sơn mới được Unesco công nhận là di sản văn hoá thế giới. Cùng với nhiều lợi thế khác, nền văn hoá và kiến trúc Chăm sẽ giúp Quảng Nam - Đà Nẵng trở thành một khu du lịch hấp dẫn lớn nhất miền Trung.
 

Khi nh́n các tháp Chăm trơ trụi hư hao trong nắng gió suốt dọc các tỉnh miền Trung, tôi không nh́n như chiêm ngưỡng thắng cảnh mà luôn nghĩ về một đất nước đă mất dù dân tộc vẫn c̣n. Tôi không thương vay khóc mướn theo kiểu thơ “Điêu tàn” hay nhạc «Hận Đồ Bàn”. Tôi cũng không nghĩ về chính sách đại đoàn kết với các dân tộc ít người nghe tuyên truyền nhiều nhưng làm được rất ít. Tôi cũng không tự hào về quá khứ của cha ông thuở nào “mang gươm đi mở nước” để biết ơn tiền nhân. Trong tôi chỉ có mặc cảm tội lỗi dù tôi không dính dáng ǵ đến tội lỗi.
 

Các công tŕnh kiến trúc, điêu khắc Chăm c̣n sót lại, những trang sử hào hùng của dân tộc Việt đă hé lộ, phơi mở, ghi dấu lịch sử và văn hoá của một dân tộc đă mất nước. Đó là hệ quả của cuộc đấu tranh sinh tồn theo luật rừng, mạnh được yếu thua.
 

Trung quốc nam tiến và Việt Nam vừa cố chặn xâm lược phương bắc vừa đẩy mạnh xâm lược về phương nam. Lịch sử đă qua rồi, đă định h́nh nhưng không phải đă chấm hết. Nhận thức lại lịch sử là điều tối cần thiết trong xây dựng tương lai. Chúng ta lên án mọi h́nh thức xâm lược của nước khác đối với ḿnh nhưng sao lại không biết tự phán hành động xâm lược của ḿnh đối với đất nước khác, nhất là sự xâm lược của ta c̣n triệt để hơn, đưa một quốc gia đến tiêu vong. Dân tộc nào có quyền sống và sung sướng hạnh phúc hơn dân tộc khác? Tất cả chỉ xuất phát từ ḷng tham lam và độc ác, không xứng với danh nghĩa con người. Chủ nghĩa quốc gia hẹp ḥi chỉ là liều thuốc kích thích sự dă man và ḷng ích kỷ.
 

Có lần t́nh cờ tôi gặp nói chuyện với một vị sư Phật giáo người Chăm. Tôi đánh bạo hỏi ông dân tộc Chăm hiện nay có mặc cảm vong quốc hay không? Ông trả lời đại ư: Người Chăm không cần chiếm đất không cần lănh thổ. Người Chăm chỉ cần không gian cho đời sống tâm linh.
 

Một cách trả lời lạ lùng. Tôi không hiểu hết ư ông. Đó là cách nghĩ khác thường, thoát tục hay chỉ là cách né tránh hiện thực đau buồn không c̣n cơ cứu văn của một dân tộc vong quốc ngay trên chính đất nước ḿnh. Tuy nhiên nếu con người thực sự nghĩ và sống như thế chắc chắn nhân loại sẽ thái b́nh.
 

Tôi không có dịp t́m hiểu về đời sống, tâm t́nh của dân tộc Chăm đang sống tập trung một vài nơi và lưu lạc nhiều nơi khác trên đất nước này nhưng về phần ḿnh tôi luôn có mặc cảm về tội lỗi của dân tộc ḿnh trong quá khứ. Cuộc tham quan bảo tàng Chăm lần này chỉ làm tôi thêm chạnh ḷng.
 

Buổi tối tôi đă hẹn gặp mấy người bạn cũ cùng ban Việt văn ở Đại học sư phạm Huế: Vợ chồng NTH - LĐTA, HSPH, TCB. Chúng tôi họp mặt tại nhà H - A, có người hơn 30 năm mới gặp lại. Chúng tôi hỏi thăm nhau về gia đ́nh và bạn bè cũ, nhắc lại những kỷ niệm xưa thời sinh viên.
 

Cho đến bây giờ các bạn vẫn c̣n đi dạy học. Thoáng chốc mà họ đă thành những ông bà giáo già sắp về hưu. Ôn lại thời sau 75, các bạn đều ngán ngẩm với các tṛ miệt thị, tẩy năo đối với các giáo sư văn chương miền Nam bị cho là nhiễm độc tư tưởng tư sản phản động và văn hoá đồi trụy. Họ đă phải nén ḷng lắm mới có thể tiếp tục hành nghề. Bây giờ t́nh h́nh có đổi khác. Việc quy chụp, đánh giá một chiều có giảm đi, một số giá trị văn học được khôi phục, thẩm định lại nhưng họ buồn v́ nội dung chương tŕnh vẫn c̣n quá giáo điều cứng nhắc, tŕnh độ của giáo viên mới đào tạo quá thấp và nhất là tŕnh độ của học sinh quá tệ hại do hậu quả của một quá tŕnh dạy và học nhiều sai lầm. Họ thấy rất rơ nhưng bây giờ họ không buồn lên tiếng, góp ư ǵ nữa v́ tiếng nói của họ những người lănh đạo không muốn nghe. Họ dạy học như một nghề kiếm sống, không c̣n chút nhiệt t́nh và chuẩn bị về hưu.
 

Tṛ chuyện chán, các bạn mời chúng tôi đi ăn ḿ quảng ở một tiệm nổi tiếng nhất ở đây. Tiệm đông khách, bàn nào cũng chật cứng người. Không hiểu sao chúng tôi ăn không thấy ngon, cũng như món cao lầu Hội An.
 

Sáng hôm sau, từ giă Đà Nẵng, theo lời chỉ dẫn của bảo vệ khách sạn, chúng tôi theo con đường mới mở tiếp nối đường Bạch Đằng cạnh Sông Hàn, chạy dọc theo bờ biển ra đến tận Liên Chiểu gần chân đèo Hải Vân. Đây là một đại lộ bốn làn xe có giải phân cách ở giữa. Tôi có đọc một bài báo thấy đưa số liệu: Đường dài hơn 12 cây số với sáu cây số kè bảo vệ bờ biển và tổng kinh phí đầu tư hơn 488 tỷ đồng. Phải giải toả 2523 hộ dân sống trong những căn nhà lụp xụp, ổ chuột và bố trí vào sáu khu tái định cư có cơ sở hạ tầng khang trang sạch đẹp. Đây là chủ trương quy hoạch tổng thể của thành phố, xác định không gian phát triển đô thị về phía bắc. Con đường này sẽ nối liền khu du lịch Cảnh Dương - Lăng Cô - Hải Vân - Non Nước - Hội An, tạo điều kiện thu hút đầu tư và cải thiện môi trường dân sinh trong khu vực.
 

Lúc chúng tôi chạy qua, con đường sắp hoàn thành. Mặt đường nhựa đă làm xong. Một số công nhân đang tiếp tục làm lề đường và trồng cỏ, trồng hoa ở giải phân cách. Điều thú vị là có thể vừa chạy xe thong dong hít thở gió biển vừa nghe tiếng sóng vỗ ầm ́, thỉnh thoảng có thể ngừng lại, đi vào một ban-công nhỏ có lan can nhô ra từ bờ kè để đứng ngắm biển.
 

Có lẽ đây là con đường ven biển dài nhất, tốn kém nhất và tương lai có thể đẹp nhất miền Trung. Đi qua một số tỉnh, thành phố, chỉ nh́n bên ngoài cũng thấy rơ Quảng Nam - Đà Nẵng là nơi phát triển năng động và có nhiều công tŕnh vĩ đại nhất. T́nh h́nh đó do lợi thế địa lư, cơ sở hạ tầng cũ nhưng một phần cũng do những người lănh đạo ở đây có tầm nh́n, dám nghĩ dám làm. Điều này cho thấy bất cứ ở đâu ngoài vấn đề đạo đức, trong sạch nếu người lănh đạo có năng lực và trí tuệ, cuộc sống người dân cũng sẽ đỡ khổ.
 

 

7.
 

Đèo Hải Vân nằm ven biển, dài 20 cây số có vị trí tương tự đèo Cả nhưng dài và ít âm u hơn. Con đường ngoằn ngoèo lên cao dần, có khi chạy theo hướng ngược lại v́ phải men theo địa thế sườn núi rồi lại lên cao hơn cho đến khi tới đỉnh. Đỉnh đèo là một nét đặc biệt của Hải Vân mà các đèo khác không có. Đỉnh có một mặt bằng rộng gần như nằm chính giữa đèo, chia đèo thành hai phần bắc nam rơ rệt với độ dài gần bằng nhau. Ngày xưa có dạo người ta chỉ cho xe lên xuống đèo một chiều theo giờ để bớt nguy hiểm. Xe từ hai đầu đèo chạy lên đỉnh dừng lại nghỉ. Đến hết giờ xe lên, có lệnh xe mới được phép đổ đèo. V́ thế đây là nơi tập trung hàng quán phục vụ cho khách. Khách cũng có dịp nghỉ ngơi và xuống xe ngắm cảnh là điều rất thú vị.
 

Bây giờ đường chạy hai chiều v́ đèo đă được mở rộng trải nhựa láng, những bức tường và rào cản an toàn được xây thêm, nhiều kính lồi dựng ở các khúc quanh khuất tầm nh́n. Sau khi đă đi qua nhiều đèo khác, Hải Vân đối với chúng tôi chẳng có ǵ nguy hiểm, chúng tôi chạy thong dong ngắm cảnh và dừng lại chụp h́nh những nơi có địa thế đẹp.
 

Ở đỉnh đèo tuy không bị bắt buộc nhưng phần lớn xe đều dừng lại, nhất là các xe du lịch. Các đoàn khách nước ngoài túa ra chụp ảnh. Ở ngọn núi nhỏ gần mặt bằng đỉnh có một pháo đài xưa và một lô cốt thời chiến tranh. Nhiều khách tây cố leo lên đó để xem. Từ đỉnh đèo lộng gió và mây mù phảng phất này, ta có thể phóng tầm mắt về hai hướng bắc nam để nh́n toàn cảnh hai đường dốc xuống khi ẩn khi hiện giữa núi rừng trùng điệp. Đó là một cảm giác ngây ngất đặc biệt khi đứng trên cao giữa trời mây phóng khoáng trên một đỉnh núi rừng.
 

Cảm giác này chắc chắn sẽ gây ấn tượng hơn nếu khách không bị những người bán hàng chèo kéo quấy rầy. Cũng như mọi nơi khác, đâu có khách du lịch là ở đó có đội ngũ những người bán hàng này. Dĩ nhiên đây là nhu cầu về cả hai phía nhưng cái cung cách làm ăn tự phát này quả thật kém văn minh. Người Việt Nam chúng ta c̣n chán ngấy huống ǵ khách nước ngoài. Làm sao thoải mái được khi muốn yên tĩnh thả hồn vào cảnh vật, một tay lại phải lo giữ túi, tay kia xua xua từ chối những lời chào mời riết róng đến cưỡng ép.
 

Nghe nói sau khi làm xong công tŕnh đường hầm xuyên qua Hải Vân, con đường đèo này sẽ trở thành nơi phục vụ du lịch. Hi vọng lúc đó hoạt động ở đỉnh đèo này sẽ được tổ chức tốt hơn. Hiện tại chỉ có mấy hàng quán tư nhân tạm bợ và chỉ có một nhà vệ sinh cũng của tư nhân, sử dụng phải trả tiền nhưng khá bẩn thỉu.
 

Xuống khỏi đèo Hải Vân là đầm nước Lăng Cô rộng bát ngát. Băi tắm nằm ở phía đông không xa đường lắm nhưng bị che khuất bởi các đồi cát và rừng dương. Thỉnh thoảng có những con đường dẫn vào băi với bảng hiệu của một khu resort ǵ đó nhưng chúng tôi không ghé vào v́ đă nghỉ trên đỉnh đèo khá lâu.
 

Hai đèo ngắn Phú Gia và Phước Tượng tiếp theo đối với chúng tôi chỉ là những con dốc dài hơi quanh co. Dù sao cảm giác chạy xe tốc độ nhanh trên đường đèo uốn lượn quả thú vị hơn chạy trên đường thẳng rất nhiều.
 

Quăng đường tiếp theo vào giờ trưa khá trống trải. Tôi đang chạy với tốc độ 60 cây số /giờ, có một chiếc xe ben chạy phía trước. Chiếc xe ben từ từ giảm tốc độ rồi ép vào lề. Tôi tăng ga để chuẩn bị qua mặt nó. Th́nh ĺnh không báo hiệu ǵ, chiếc xe ben ngoắt ngang qua đường h́nh như để quay đầu lại. Cả tôi và BY đều thét lên kinh hoàng. Tôi phản xạ vừa thắng xe vừa bóp c̣i. Xe tôi lết siết trên mặt đường loạng choạng, rít lên và dừng lại sát ngay đầu xe ben lúc nó choán ngang ba phần tư mặt đường. Gă lái xe tḥ đầu ra nh́n. Tôi lách qua trái và sang số chạy luôn, quên cả chửi gă lái xe ẩu tả. Thật hú vía. Chỉ một tích tắc nữa chúng tôi sẽ lao vào đầu xe ben – một khối sắt khổng lồ - như một quả trứng ném vào đá.
 

Phản xạ đối phó với t́nh huống chớp nhoáng làm tôi quên cả sợ hăi trong khi BY trống ngực đập th́nh thịch, mặt tái mét và không ngớt tạ ơn Đức Mẹ. Tay hơi run nhưng tôi vẫn tiếp tục chạy với tốc độ chậm và đến một chỗ vắng có bóng mát mới dừng nghỉ để lấy lại b́nh tĩnh.
 

Từ đó về đến Huế, BY chỉ cho tôi chạy tối đa 40 cây số/giờ và thoáng thấy xe ben, xe tải từ xa BY đă bảo tôi né tránh trước. Đúng là tai nạn không thể lường trước. Nếu ta chạy cẩn thận, đúng luật và nghĩ ai cũng như ḿnh sẽ rất dễ gặp tai nạn. Phải luôn cảnh giác có những người lái xe không biết luật hay không cần tôn trọng luật, chỉ cần một chút sơ sẩy ta có thể làm mồi ngon cho những “hung thần quốc lộ” này. Trên những chặng đường vừa qua, có nhiều tai nạn giao thông nhưng tôi không dừng lại xem v́ sợ tác động xấu đến tâm lư BY, mất thoải mái trên đường đi. Tôi tin ở số mạng nhưng đúng là phải cẩn thận gấp hai lần. BY không sao quên sớm được chuyện đó, cằn nhằn tôi liên tục và khẳng định nếu không có Đức Mẹ phù hộ th́ chúng tôi đă tiêu tùng rồi. Tôi phải hùa theo nói chúng tôi phước lớn mạng lớn và có Đức Mẹ cứu giúp, nhất định sẽ được an toàn.
 

Quá trưa đến Huế, tôi chạy thẳng ra đường Lê Lợi dọc hữu ngạn sông Hương. Con đường Áo Trắng ngày xưa này đối với tôi có biết bao kỷ niệm thời sinh viên. Con đường vẫn êm ả như ngày nào với hai hàng long năo phủ bóng ra mặt đường song song với ḍng sông dịu dàng xuôi chảy. Tôi chạy lên xuống con đường này hai ṿng để ngắm cảnh, hưởng gió mát và cũng để t́m khách sạn. Con đường không thay đổi nhưng quang cảnh, nhà cửa hai bên đường thay đổi nhiều.
 

Toà Viện trưởng Viện Đại học Huế nay vẫn là trụ sở của Viện Đại học. Năm 1963, tôi thường lên đây để lấy thư của một người yêu phương xa v́ lúc đó Viện c̣n nhận giúp thư của sinh viên. Tôi đă từng thất vọng ngồi bệt xuống bậc thềm của Viện hàng giờ liền v́ không có thư như mong đợi. Đối diện với Viện là khu cư xá của giáo sư đại học, nay trở thành nhà khách của Ủy Ban Thành phố.
 

Ngoài hai khách sạn Hương Giang sang trọng phía bờ sông, bên kia đường và những con đường nhỏ bên trong, vô sô khách sạn, nhà nghỉ, nhà trọ và nhà khách (của các cơ quan nhà nước) mọc lên. Nhiều nhà ở tư nhân biến thành nhà trọ, khách tây ra vào khá đông, chứng tỏ khu vực này đang sôi động với dịch vụ du lịch. Tuy nhiên giá cả ở đây lại khá đắt, so với Đà Nẵng, Nha Trang nên chúng tôi không thuê pḥng ở khu vực này mà chạy qua bên tả ngạn để t́m nơi thích hợp.
 

Lần đầu thấy lại cầu Trường Tiền sau nhiều năm tôi hơi thất vọng. Chiếc cầu quá nhỏ và chật chội so với số lượng xe đạp, xe gắn máy xuôi ngược quá đông (h́nh như cấm xe hơi?). Tôi quen chạy xe ở Sài G̣n mà ở đây nhiều lần suưt va quẹt vào xe khác. Chiếc cầu trắng xinh đẹp thơ mộng này có lẽ chỉ nên dành cho người đi bộ. Ấn tượng của tôi về chiếc cầu và có lẽ cũng của nhiều người khác cùng thời, là h́nh dáng thanh bai dịu dàng của nó khi nh́n từ xa và cảm giác phơi phới thanh thản khi đi bộ và dừng lại nơi những ṿng cung nhô ra ở thành cầu để ngắm suốt dọc dài con sông lặng lờ xuôi chảy bên dưới. Tôi chưa nh́n được v́ đang chạy xe nhưng trước đây đọc báo chí, thấy nói khi sửa lại cầu, người ta đă đập bỏ những ṿng cung này và nẹp nó lại bằng sắt thẳng như bó nẹp xương găy. Sửa chữa một cây cầu dịu dàng như cầu Trường Tiền bằng cách đó sẽ làm nó măi măi bị thương tích. Việc như thế người ta c̣n làm được th́ chuyện tôi mơ ước dành chiếc cầu cho người đi bộ chỉ là mơ ước hăo huyền. Dĩ nhiên muốn làm thế phải xây dựng thêm cầu khác (dù đă có một cầâu mới phía trên không xa) hoặc giải quyết việc giao thông qua lại giữa đôi bờ bằng một cách nào đó nhưng vấn đề là những người lănh đạo có ai nghĩ tới chuyện này không. Vấn đề là tầm nh́n và tâm hồn của người lănh đạo, những điều rất ít được chú ư trong bối cảnh hiện nay.
 

Qua khỏi cầu Trường Tiền, tôi rẽ vào đường cửa Thượng Tứ và gặp ngay mấy nhà trọ ở quăng đường ngắn này. BY vào hỏi và thuê luôn dù không ưng ư lắm. Dù sao giá cả phải chăng hơn và nơi đây đi lại ăn uống cũng tiện.
 

Tôi gọi điện t́m HH, H báo đang bận chiêu đăi cán bộ cấp trên, hẹn khoảng nửa giờ sau sẽ đến. Chờ gần một giờ, H vẫn chưa đến, chúng tôi đi ăn tối ở bến xe gần đó. Bến xe này có quán cơm bà Nhơn nổi tiếng ngon, rẻ và thức ăn đúng đặc trưng và tiêu chuẩn của Huế. Ăn xong chúng tôi đi bộ tà tà và ghé vào một quán chè lề đường. Loại quán này đến tối người ta mới bày ra, bán đủ loại chè Huế và khách khá đông. Ăn ở vỉa hè kiểu này mới thưởng thức hết cái thú và hương vị của những đặc sản b́nh dân tuy hơi ngại vấn đề vệ sinh. Đành vậy thôi. Dân bụi đời như chúng tôi có lẽ khả năng miễn nhiễm tốt, dù vậy chúng tôi thường hết sức cẩn thận trong ăn uống.
 

9 giờ tối, chúng tôi trở về, gặp H đang ngồi uống bia với mấy người bạn ở một quán đầu đường chờ chúng tôi. Chúng tôi nói chuyện thăm hỏi qua loa v́ có mấy người kia chúng tôi không quen. Khi biết chúng tôi chỉ ở Huế đêm nay và sáng mai, H rất ngạc nhiên. Tôi giải thích v́ thời gian có hạn và chuyến đi này chúng tôi dành nhiều thời gian hơn cho các tỉnh phía Bắc, các tỉnh miền Trung và Huế BY cũng đă biết nên chúng tôi chỉ ghé qua, gặp gỡ một vài bạn bè cũ chứ không ở lâu được. Trưa mai chúng tôi sẽ đi Quảng Trị và ngủ lại đó một đêm để thăm ĐTN, hôm sau sẽ từ Quảng Trị đi tiếp Quảng B́nh để chặng đường không quá xa.
 

H hỏi tôi muốn gặp ai vào sáng mai H sẽ hẹn giúp v́ bạn bè và những người quen của tôi H đều biết cả và họ cũng thường gặp nhau. H cùng học với tôi ở Đại Học Sư Phạm nhưng khác ban. H học toán, là thành viên của nhóm Việt và lúc đi học H đă là đảng viên cộng sản nhưng lúc đó chúng tôi không biết. Sau vụ tranh đấu năm 1966 H bị bắt đưa đi Côn Đảo và măi đến 1975 mới được giải thoát. Sau đó H tiếp tục đi học lại và hiện nay làm hiệu trưởng một trường trung học phổ thông bán công.
Tôi nói với H tên mấy người bạn, nếu H hẹn được th́ tốt, c̣n không đợi dịp khác, v́ lần này tôi ở lại Huế thời gian quá ít.
 

Trước khi về nghỉ, chúng tôi dạo một ṿng bên tả ngạn sông Hương để ngắm cầu Trường Tiền trong ánh sáng đổi màu. Đây là một nét mới của Huế từ sau Festival. Một công ty của Pháp đă thiết kế hệï thống chiếu sáng đổi màu để tôn vẻ đẹp của cầu Trường Tiền về đêm. H́nh ảnh cây cầu nổi bật trên ḍng sông đêm cứ vài phút lại chuyển sang một màu khác, vàng, đỏ, cam, tím… trông cũng ngoạn mục. Việc chiếu sáng này khá tốn kém nên lúc đầu thực hiện hằng đêm nhưng gần đây chỉ duy tŕ ba buổi trong tuần và chúng tôi may mắn đă ở lại Huế đúng đêm cầu được chiếu sáng. Đối với tôi, chiếc cầu trong màu sắc hiện đại tuy có vẻ đẹp riêng nhưng không thay thế được h́nh ảnh chiếc cầu trắng dịu dàng mờ ảo trong sương sớm hay trăng khuya đă gắn bó với tôi một thời trẻ tuổi cùng với những cuộc t́nh lăng đăng đă quá xa rồi nhưng không bao giờ mất.
 

Buổi sáng chúng tôi ăn bánh xèo ở quán trên đường trước cửa Thượng Tứ, quán bánh xèo nổi tiếng từ xưa tuy vị trí có thay đổi mấy căn phố, nhưng không thấy ngon như trước. Quán này cũng có thực đơn ghi tiếng Anh và đang có một ông khách người nước ngoài ngồi dùng tay ăn chả ram. Tuy nhiên món bánh nậm quả thật ngon tuy phải chờ đợi hơi lâu v́ giờ đó người ta mới bắt đầu hấp.
 

Trước giờ hẹn với H, chúng tôi chỉ đủ thời gian chạy sang trường Đại Học Sư Phạm, nơi tôi học ngày nào và nhà thờ Phú Cam để chụp h́nh.
 

Nh́n từ bên ngoài trường Đại Học Sư Phạm vẫn như xưa. Đây là một công tŕnh kiến trúc khá độc đáo do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, với mặt tiền là những ô vuông quét vôi trắng che chắn bên ngoài hành lang các tầng lầu. Tôi chỉ đứng trước cổng chụp h́nh bên cạnh các sinh viên đang ra vào nhốn nháo rồi qua bên kia đường xem vườn tượng. Vườn tượng đặït ở công viên chạy dài từ chân cầu Trường Tiền đến khách sạn Hương Giang, với nhiều cây cao xanh mát. Festival Huế 2002 có tổ chức một trại sáng tác mỹ thuật quốc tế gồm tác giả của nhiều nước tham gia và sau đó tác phẩm được để lại làm vườn tượng. Tôi chụp cho BY hai ảnh đứng cạnh hai tác phẩm độc đáo. Tác phẩm “Gia đ́nh” của một tác giả nước ngoài với h́nh tượng một người cha nằm sấp ôm đứa con nhỏ và người mẹ nằm áp lên lưng chồng âu yếm, tất cả đều khoả thân. Tác phẩm thứ hai “Tắm mưa “ của một tác giả Việt Nam với h́nh tượng một trai một gái hoàn toàn trần truồng đứng bên nhau giơ hai tay lên trời hứng nước mưa.
 

Tôi nghĩ Huế chấp nhận và trưng bày hai tác phẩm này cũng đă là tiến bộ lắm. Quần chúng sẽ quen dần đi, từng bước nâng cao thị hiếu thẩm mỹ và sẽ không c̣n thích thú với những loại công tŕnh nghệ thuật chỉ có súng, gươm, búa liềm, giơ tay, dang chân hao hao như nhau có mặt ở khắp mọi nơi. Đó là thứ nghệ thuật bị lănh đạo, chỉ đạo trực tiếp để thể hiện tư tưởng chính trị một cách dễ dăi, hời hợt và đồng dạng. Tư tưởng chính trị đó là đề cao ḷng căm thù, chiến đấu và chiến thắng. Đó cũng là cách người cộng sản tự ghi khắc công trạng ḿnh, làm cho thời đại của những người cộng sản vượt trội và che phủ lên hàng ngàn năm lịch sử. Đó là thời đại huy hoàng nhất, oai hùng nhất, có công lao với đất nước nhiều nhất. Điều này không chỉ thể hiện trong các tượng đài, các công tŕnh nghệ thuật mà ở khắp tất cả các lĩnh vực, từ cương lĩnh của đảng, hiến pháp, sách dạy chính trị, lịch sử, văn học và cả đến việc tổ chức các ngày kỷ niệm, viết các câu khẩu hiệu, làm bàn thờ tổ quốc, xây dựng nghĩa trang, đặt tên đường phố… Đó là một lối tuyên truyền nhồi sọ ảnh hưởng đến nhiều thế hệ, làm cho người ta chỉ nghĩ và biết một chiều. Không thấy nơi nào nói đến sám hối, ăn năn, đến chiều sâu thảm kịch, đến bao dung tha thứ, hoà giải hoà hợp hay rút ra được điều ǵ mới mẻ cho tương lai một dân tộc đă hứng chịu vô cùng đau thương mất mát.
 

Đến giờ hẹn với H, chúng tôi định chạy đến khách sạn Morin th́ nhận được điện thoại H gọi báo chuyển địa điểm đến quán cà-phê trong trụ sở Tổng Hội Sinh Viên cũ gần đó, v́ khách sạn Morin ồn ào và nhiều khách tây nói chuyện không thoải mái.
 

Khi chúng tôi đến, đă có các bạn ngồi uống cà-phê ngoài sân bên hông quán: HH, NĐ, TNS, LTT, LVN và một, hai người nữa tôi không quen.
 

Trụ sở Tổng Hội Sinh Viên cũ hầu như hoàn toàn không thay đổi, nơi đối với tôi quá quen thuộc. Trong cuộc tranh đấu năm 1966, tôi đă làm việc, ăn, ngủ ở đây hàng tháng trời. V́ các bạn khác có gia đ́nh ở Huế nên trưa, tối về nhà, chỉ có tôi tuy gốc Huế nhưng là dân trọ học nên t́nh nguyện ở lại để trực và làm việc cho tiện. Ngoài những buổi làm việc, hoạt động ồn ào, sôi nổi, đầy hào khí, nơi này tôi đă trải qua những giờ phút vắng lặng một ḿnh để suy tưởng và phản tỉnh về việc ḿnh làm, về thân phận dân tộc và những nỗi khắc khoải về sự giằøng xé, phân ly giữa con người dân tộc và con người nhân loại, giá trị giai đoạn và giá trị vĩnh cửu. Tuổi 20 của thế hệ chúng tôi đă là thế hệ dấn thân, đầy lư tưởng, trào sôi nhiệt t́nh nhưng cũng không ít băn khoăn dằn vặt.
 

NĐ trông bề ngoài quá thảm. Gầy g̣, hàm trên móm mém v́ răng rụng gần hết, cặp kính gọng nâu cũ kỹ, mái tóc muối tiêu dài không cắt buộc phía sau. Anh ít nói, chỉ mỉm cười như một ông già hiền lành. Anh có vẻ vui lên một chút khi nghe tôi nhắc đến bài thơ “Tao chưởi” của anh mới sáng tác mà BMQ đă đọc cho tôi nghe ở Đà Lạt. Q kể gần đây, trước khi bị quản chế lại, lần nào ngang Huế, Q cũng xách rượu đến nhà anh nói chuyện đọc thơ. Bài thơ “Tao chưởi” rất dài, h́nh như đến cả trăm câu, anh chưởi từ trên xuống dưới, chưởi những thằng khốn nạn làm hại đất nước và nhân dân không sót một ai, bằng giọng đặc trưng của một nhà thơ bất đắc chí đầy ḷng căm phẫn và kiểu cách, ngôn ngữ của người dân xứ Huế. Đó là một bài thơ lạ lùng chỉ có thể xuất hiện để phản ánh một thời đại mà đất nước,về một số phương diện, bị phá sản một cách tan hoang dù đă độc lập thống nhất. Tôi tiếc đă không có thời gian đến nhà nói chuyện riêng với anh.
 

NĐ là một trong những sinh viên Huế “giác ngộ cách mạng” và thoát ly ra rừng sớm nhất. Anh bị thương trong chiến đấu và được đưa ra Bắc điều trị. Tại trại điều dưỡng, anh bị một “đồng chí” bán đứng khi lén đọc nhật kư của anh và đem nộp cho lănh đạo để lập công. Trong nhật kư anh có ghi những nhận định “động trời”: Chủ nghĩa Mác - Lênin giáo điều và thiếu khoa học, thủ đô Hà Nội nếu không có cuộc kháng chiến chống Mỹ th́ chỉ là một vũng bùn lộn cứt, trí thức miền Bắc hèn nhát và không có tư duy độc lập… Anh bị đưa ra đấu tố, quy tội phản đảng, phản động, làm gián điệp và bị cách ly, quản chế chặt chẽ. Sau 75 anh cầy cục xin về Huế nhưng không được sử dụng, sống phất phơ lạc lơng, bạn bè “ngụy” không dám gặp mà bạn bè “cách mạng” cũng xa lánh. Gia đ́nh anh rất nghèo. Ngày xưa mẹ anh bán bún ḅ vẫn cố nuôi anh học đại học và làm cách mạng. Bây giờ anh lấy vợ, có con nhỏ, vợ anh cũng bán bún ḅ để nuôi anh thất nghiệp. Tôi có đọc tập hồi kư của anh và thực sự cảm thông sâu sắc với hoàn cảnh và tâm trạng của anh. Anh là người sinh viên - trí thức dấn thân, can đảm, bị đày đoạ và cùng khổ nhất mà tôi đă từng gặp. Trước đây anh nổi tiếng với “Bài thơ của một người Việt Nam yêu nước ḿnh”, một bài thơ cách mạng. Dạo 1988, anh bị báo công an và báo đảng ở Huế mở chiến dịch đánh tơi tả v́ bài thơ “Người đàn ông 43 tuổi tự nói về ḿnh” đăng trên Sông Hương, tiếp tục bị quy chụp là phản động. Tôi chỉ gặp anh một lần trong dịp Hội Văn Học Nghệ Thuật Thừa Thiên - Huế tổ chức hội thảo bênh vực thơ anh trong chuyến đi xuyên Việt của chúng tôi năm đó.
 

Các bạn cùng ngồi uống cà-phê ở đây có quan hệ với tôi theo những cách khác nhau nên chúng tôi chỉ nói chuyện xă giao chung chung. Nghe nói chúng tôi sắp đi, họ lần lượt cáo từ, chỉ có H và T c̣n ở lại nói chuyện thêm một lúc nữa trước khi chia tay.
 

Chúng tôi ghé lại nhà NVD gần đó hi vọng gặp anh một lát trước khi đi v́ chiều hôm qua chúng tôi đă đến nhưng không gặp. D học cùng ban, trước tôi một khoá ở Đại Học Sư Phạm. Anh nguyên là giáo sư văn chương nhưng nay là vơ sư huyền đai thất đẳng, chưởng môn phái Karaté Suzuki ở Việt Nam, sáng lập vơ đường Nghĩa Dũng ở Huế và có chi nhánh, môn sinh ở nhiều tỉnh. Những năm trước, mỗi lần đến Đà Lạt chấm thi lên đai đen cho môn sinh karaté anh đều đến thăm tôi.
 

D vừa về đến nhà. Anh nói hôm qua anh cùng NĐX và gia đ́nh về quê, thăm mộ, ở lại đêm, sáng nay mới lên. Anh nhất định bắt chúng tôi đợi anh tắm rửa rồi dẫn đi thăm mộ TĐV và đi ăn trưa với anh trước khi rời Huế.
 

TĐV là bạn thân học cùng lớp, ở cùng pḥng với tôi và cũng là bạn thân của D. V đă mất trong cuộc đấu tranh năm 1966 v́ một lư do bí ẩn lúc đi biển Thuận An cùng hai người bạn. Thời đó có nghi vấn anh bị sát hại. V quê Quảng Nam, thích hoạt động chính trị và văn học, có mộng lấp bể vá trời. V cùng với TDP và tôi, ba người học cùng lớp là sáng lập viên của Hội Hồng Sơn, tiền thân của Nhóm Việt sau này.
 

D gọi điện hẹn TCT, bạn học chung lớp với tôi và V cùng đi. Thời dạy học, T bị động viên đi học lớp sĩ quan dự bị, tốt nghiệp lại biệt phái về dạy học nhưng mang lon sĩ quan nên sau 75 phải đi cải tạo rồi “mất dạy”. (Một số bạn bè khác của tôi rơi vào trường hợp này, trong đó có HC ở Quảng Ngăi, trong khi tôi và những người khác lại chỉ đi học quân sự 9 tuần, cấp bậc binh nh́, rồi về dạy học với tư cách dân sự. Có sự khác biệt này v́ việc động viên đơn thuần căn cứ vào năm sinh và tùy t́nh h́nh chiến sự lúc đó. Những người kia được coi như là sĩ quan biệt phái nên sau 75 bị “cách mạng” cho là những phần tử nguy hiểm phải đi học tập cải tạo dài ngày.)
 

T gặp tôi rất mừng, chuyện tṛ huyên thuyên v́ kể từ khi ra trường, gần 40 năm mới lại gặp nhau. T bây giờ chỉ ở nhà loanh quanh giúp vợ làm việc nhà. Đúng là số phận con người không ai có thể lường trước. Chúng tôi vào đời cùng một điểm xuất phát, chỉ khác nhau có năm sinh mà số phận mỗi người đi một hướng.
 

D nói hai vợ chồng anh vừa đi xe gắn máy từ quê lên khá mệt nhưng sẽ chở TH - bà xă - cùng đi thăm mộ V v́ trước đây lúc c̣n sống, V có thời yêu TH nhưng TH lại yêu D. “Để cho V được chút thoả ḷng dù nó đă chết gần 40 năm“. D nói. Anh chàng giáo sư văn chương - vơ sư này kể cũng ngộ. Thế là cả đoàn chúng tôi kéo nhau đi thăm mộ V.
 

Mộ V nằm trong nghĩa trang “Đồng châu Quảng Nam” gần Đàn Nam Giao, h́nh như đă lâu lắm không có người thăm viếng. Chúng tôi thắp nhang và chụp h́nh chung bên mộ V. Tôi bồi hồi nhớ lại thời kỳ sinh viên trẻ trung, hào sảng, vẫn là thời kỳ đẹp nhất trong cuộc đời. Dù sao V cũng đă được sống ba năm làm sinh viên. Chẳng mấy chốc mà chúng tôi đă qua hơn nửa đời người, với bao thăng trầm dâu biển, và có lẽ chẳng có lúc nào vui vẻ, hồn nhiên, sống hết ḿnh như thuở đôi mươi trong môi trường đại học.
 

Thăm mộ V xong, D đưa chúng tôi đi ăn trưa trên nhà hàng nổi đậu gần cầu Trường Tiền. Ngồi ăn trên sông thật thú vị nhưng theo BY và tôi, các tàu, đ̣ dùng làm nhà hàng và phục vụ du lịch trông ḷe loẹt quá xấu và không chút hài hoà với ḍng sông Hương dịu dàng thơ mộng. Trang trí một chiếc tàu, đ̣ có ǵ là khó, thế mà chiếc nào cũng thi nhau sơn xanh đỏ và treo cờ xí, không mang dáng vẻ cung đ́nh mà cũng chẳng giản dị kiểu dân gian. Đúng là một tŕnh độâ thẩm mỹ quá thấp trong một thành phố được coi là “bài thơ đô thị” có bề dày lịch sử văn hoá nghệ thuật.
 

Ăn trưa xong, chúng tôi từ giă vợ chồng D và TCT, về nhà trọ trả pḥng kịp giờ hẹn và lên đường đi Quảng Trị ngay.
 

Buổi trưa, chạy dọc con đường lớn truớc hoàng thành ra khỏi thành phố, dù trời nắng chúng tôi vẫn có cảm giác âm u. Công viên hai bên đường quá nhiều cây dày đặc và tán lá thấp giao nhau nên trông có vẻ tối tăm, u ám chứ không thoáng mát. Tại sao người ta không tỉa bớt cây và cành để không gian được thông thoáng hơn.
 

Một điều không vui khi rời Huế là cảm nhận đối với phố xá không có được dáng vẻ cổ kính hài hoà với khung cảnh hoàng thành mà có cái ǵ đó chật chội, bức bối, lộn xộn và hơi nghèo nàn, nếu so với những thành phố lớn phát triển theo hướng hiện đại như Đà Nẵng. Đây có lẽ là một mâu thuẫn khó giải quyết cho một cố đô trong thời hiện đại, khi kinh tế c̣n kém phát triển, người dân chỉ lo kiếm sống và nhà nước chưa đủ sức, đủ tầm để xây dựng một mô h́nh thành phố hoàn mỹ với tính đặc thù không đâu có trên đất nước này.
 

Đối với tôi và có lẽ đối với nhiều bạn bè cùng lứa, Huế là một bài thơ t́nh lăng mạn và những đường phố rực lửa đấu tranh đă định h́nh diện mạo và nhân cách của cả một thế hệ sống hết ḿnh cho tuổi trẻ, tự do – và đất nước.
 

Bây giờ Huế đă phát triển theo một hướng khác, một cố đô được Unesco công nhận là di sản văn hóa nhân loại, tôi tự hỏi không biết thế hệ thanh niên hôm nay sẽ trở nên như thế nào. Tôi chưa có điều kiện để đi t́m câu trả lời nhưng tôi mong những người trẻ trí thức hôm nay sẽ góp phần xứng đáng của ḿnh chứ không chỉ trôi dạt trên ḍng cuốn của thời kinh tế thị trường và sự nhào nặn của những người nắm quyền lực chưa ngang tầm thời đại.

 

8.
 

Chặng đường Huế - Quảng Trị lại quá xấu và bụi bặm. Chưa đến 60 cây số mà chúng tôi đi mất gần ba giờ. Giữa đường may mắn chúng tôi gặp một quán giải khát hiếm hoi có vơng nằm và chúng tôi nghỉ lại đó khá lâu. Quăng đường này ở địa phận Thừa Thiên không có ǵ đặc biệt, cảnh vật chung quanh cũng chỉ là ruộng đồng thôn xóm nghèo nàn, nhưng gần ra Quảng Trị, hai bên đường toàn là trảng cát trắng. Người ta trồng phi lao để giữ cát chứ chẳng thấy loại cây ǵ khác. Chẳng trách từ xưa Quảng Trị vẫn là một tỉnh nghèo.
 

Thị xă Quảng Trị nằm bên phải quốc lộ 1, dọc hữu ngạn sông Thạch Hăn. Nơi đây tôi đă sống thời thơ ấu lúc học tiểu học và sau này thời sinh viên có ra thăm vài lần nhưng bây giờ hết sức ngỡ ngàng. Tôi đă nghe kể nhiều người lâu ngày trở lại Quảng Trị cũng có cảm giác như thế v́ trong chiến tranh thị xă này đă bị phá hủy hoàn toàn. Bây giờ Quảng Trị là một thị xă nhỏ bé, hiền hoà và hơi “quê mùa” so với các thành phố khác chúng tôi đă đi qua. Chỉ có một con đường chính trải nhựa, c̣n lại là đường đất, quy hoạch ngay thẳng theo kiểu bàn cờ. Phố xá lèo tèo, hàng hoá ít ỏi, kém sầm uất so với nhiều thị trấn nhỏ trên quốc lộ 1. Tôi đă được biết lư do v́ thị xă chính, tỉnh lỵ của tỉnh Quảng trị đă được dời ra Đông Hà, cách 15 cây số về phía Bắc nên nơi đây không phát triển được nữa. Trong tương lai có lẽ Quảng Trị cũng chỉ là một địa danh mang tính lịch sử với hồi ức một thời điểm được gọi là “mùa hè đỏ lửa” kinh hoàng chết chóc năm 1972.
 

Chúng tôi ghé vào bưu điện thị xă gọi điện thoại cho ĐTN mới phát hiện cuốn sổ điện thoại chúng tôi mang theo đă mất. Có lẽ BY đă bỏ quên ở một trụ điện thoại thẻ công cộng nào đó ở Huế v́ BY gọi rất nhiều lần. Thường BY làm nhiệm vụ này v́ tôi phải ngồi trên xe đậu ngoài đường và tính BY lại hay quên. Tôi bảo BY cứ đi t́m chỗ nghỉ trước đă rồi sẽ t́m cách liên lạc với N sau. Ở một thị xă nhỏ bé như thế này, N đă dạy học gần 40 năm, có lẽ cứ ra đứng ngoài đường hỏi, chắc chắn sẽ có nhiều người biết, nhất là đám học tṛ.
 

Cô nhân viên bưu điện chỉ đường cho chúng tôi đến nhà khách thị xă gần đó. Ở đây rất ít khách sạn tư nhân. Chúng tôi đặc biệt hài ḷng với nhà khách rộng răi bên bờ sông này. Tuy trang thiết bị không hiện đại nhưng cũng khá tiện nghi, pḥng rộng và giá lại đặc biệt rẻ. Cô tiếp viên bảo có mấy pḥng thoáng mát trên lầu, chúng tôi muốn chọn pḥng nào cũng được. Lại tha hồ giặt giũ và có chỗ phơi đồ ngoài sân thượng, điều mà các khách sạn lớn khác không dễ ǵ có. Có lẽ nơi đây rất ít khách và khách đi công tác là chính.
 

BY hỏi thăm cô tiếp tân và quả nhiên cô biết ĐTN, sau một lúc t́m kiếm đă cung cấp cho BY số điện thoại và địa chỉ của N. BY gọi điện cho N hẹn một giờ sau chúng tôi sẽ đến nhà N nhưng chúng tôi vừa thay quần áo tắm rửa chưa kịp nghỉ ngơi N đă mau mắn t́m đến gơ cửa.
 

N học ban Văn sau tôi một khoá ở Đại Học Sư Phạm, là thành viên của nhóm Việt và thời c̣n đi học chúng tôi khá thân nhau. N tính t́nh hiền lành, chân chất, ít hoạt động nhưng rất được bạn bè yêu mến. N dẫn chúng tôi về nhà nằm trên một con đường đất nhỏ. N bảo đă dựng lại nhà trên mảnh vườn xưa, nơi tôi đă từng ra chơi nhưng tôi chẳng nhớ ǵ cả. Căn nhà lợp ngói, kiểu cổ và đơn sơ như cuộc đời nhà giáo của N. T - vợ N, cũng là cô giáo dạy văn. Con gái út N mới tốt nghiệp đại học cũng là cô giáo. N bảo bằng ḷng với cuộc đời nhà giáo b́nh dị ở tỉnh lẻ quê hương này v́ không muốn bon chen, cạnh tranh trong xă hội quay cuồng bát nháo hiện nay.
 

Vợ chồng N mời chúng tôi đi ăn ở một quán bên quốc lộ 1. Thức ăn là các món đặc sản của địa phương, đặc biệt có món canh chua cá ngạnh nấu măng le rất ngon. Đang ăn điện bỗng tắt phụt. Chủ quán phải đốt nến và khoảng 20 phút sau mới có điện lại. N bảo ở đây chuyện mất điện như thế rất thường. Đúng là một tỉnh lẻ bị thua thiệt. Ăn xong, vợ N cáo mệt xin về nghỉ, N tiếp tục đưa chúng tôi đi uống cà-phê nói chuyện.
 

Dọc bờ sông Thạch Hăn, ban đêm quán cà-phê đèn mờ mọc lên thành dăy dài. Người ta chỉ câu ra mấy ngọn điện xanh đỏ, bày mấy bộ bàn ghế ni lông là đă thành quán nhưng khách khá đông, phần lớn là thanh niên nam nữ. N bảo ở đây chẳng có tṛ vui chơi giải trí ǵ nên ban đêm thanh niên chỉ biết ra ngồi quán.
 

Chúng tôi ngồi ở quán cà-phê của Nhà Văn hoá bên này đường, lịch sự hơn và không tối tăm như các quán sát bờ sông. Nhà Văn hoá này lâu lâu mới có hoạt động, b́nh thường cũng chỉ bán cà-phê. Ở đây quán để nhạc trữ t́nh tiền chiến và nhạc Trịnh Công Sơn, có cả nhạc Pháp, nghe cũng êm dịu. N nói chuyện nhiều và tỏ ra rất vui khi gặp chúng tôi. Có lẽ khá lâu N mới gặp lại bạn cũ và chỉ có chúng tôi đi du lịch ba lô kiểu bụi đời này mới lặn lội ra đây thăm N.
 

Lúc c̣n ở Huế, chúng tôi đă nghe hai chuyện về Quảng Trị đáng chú ư. Chuyện thứ nhất liên quan đến HVH. H là một nhà văn trẻ, tốt nghiệp trường viết văn Nguyễn Du, quê ở Đông Hà, Quảng Trị. H viết nhiều nhưng ít được đăng v́ tác phẩm có nội dung cấp tiến, trực tiếp đụng chạm đến chế độ. Tôi có gặp H một lần ở Đà Lạt lúc H lên đó chơi và đă được đọc một tập bản thảo truyện ngắn và lư luận phê b́nh của H. Theo tôi đó là một nhà văn trẻ khá độc đáo và nhiều triển vọng. Sau này tôi nghe nói H bất đắc chí đi ta bà khắp nơi và tu thiền theo đạo của Thanh Hải Thượng Sư. Có thời gian nhà nước đàn áp đạo này, đưa lên truyền h́nh phê phán Thanh Hải Thượng Sư và buộc các tín đồ phải bỏ đạo. H đă kịch liệt chống lại, công khai viết thư gửi các nhà lănh đạo để bênh vực Thanh Hải Thượng Sư và lên án các biện pháp trấn áp. H bị bắt giam ở Đông Hà và sau đó chết trong tù, h́nh như v́ quá căng thẳng và suy sụp.
 

Chuyện thứ hai liên quan đến Thượng Toạ THT. Thượng Toạ HT là một trong mấy nhà sư ở chùa Linh Mụ đă tổ chức biểu t́nh chống chính quyền, gây ra một vụ náo động ở Huế ( h́nh như vào năm 1989? ) và đă bị bắt giam, kết án mấy năm tù. Sau này Thượng Toạ HT ra trụ tŕ một chùa ở Quảng Trị. Thời c̣n đi học có thời gian Thượng Toạ HT là học tṛ của một cô giáo ở đây. Do đó khi ra Quảng Trị, Thượng Toạ HT có lui tới thăm cô giáo và cô cũng có đến thăm học tṛ cũ tại chùa. Chỉ có thế mà cô giáo cũng bị gọi lên kiểm điểm và bị buộc không được lui tới thăm viếng Thượng Toạ. Cô giáo đă khẳng khái bác bỏ chuyện này v́ cho rằng đó chỉ là quan hệ thầy tṛ, không liên quan đến chính trị và không thể cấm đoán mối quan hệ như thế.
 

Rơ ràng đặc biệt trong những vấn đề chính trị liên quan đến sự tồn vong của chế độ và vai tṛ lănh đạo của đảng, bộ máy trấn áp làm việc rất hữu hiệu, không có chuyện nhỏ nhặt ǵ có thể thoát qua con mắt của công an. Trong khi đó những việc nghiêm trọng khác liên quan đến tham ô, lăng phí, buôn lậu, ma túy, trộm cướp, giết người và đủ thứ tệ nạn xă hội khác vẫn ngang nhiên tiếp tục phát triển. Công bằng mà nói, nhà nước và công an cũng giải quyết được nhiều vụ nhưng các vụ được giải quyết không thấm ǵ so với vô số vụ khác diễn ra như chuyện thường ngày. Đây là vấn đề đáng suy nghĩ. Cần “ổn định chính trị” nhưng “ổn định chính trị” là ǵ? Đó có phải chỉ là đàn áp đối lập để duy tŕ vị trí lănh đạo độc tôn trong khi bộ máy nhà nước và xă hội tiếp tục băng hoại và suy đồi? Điều này về lâu về dài sẽ nguy hiểm hơn không những cho cả đất nước mà c̣n ngay cả đối với bộ máy thống trị. Vụ Năm Cam nhà nước đang đem ra xét xử mà đi đâu cũng thấy dân chúng theo dơi b́nh luận là một thí dụ điển h́nh. Một gă xă hội đen ít học có thể chi phối guồng máy từ địa phương cho đến trung ương, làm hư hỏng tha hoá một loạt cán bộ có chức quyền từ cấp thấp đến cấp cao. Đó không phải là mối nguy chí tử trước mắt và lâu dài hay sao?
 

Khi tṛ chuyện với N, chúng tôi không nói chuyện chính trị, chỉ nói nhiều đến chuyện gia đ́nh và nhắc lại kỷ niệm về bạn bè cũ. Đến tận khuya chúng tôi mới chia tay N. Sáng mai N bận một cuộc họp quan trọng ở trường không bỏ được, N nói sáng sớm sẽ đến rủ chúng tôi đi uống cà-phê nói chuyện nữa nhưng chúng tôi bảo thôi v́ sáng mai chúng tôi dự định đi thăm thánh địa La vang rồi sau đó đi ngay Quảng B́nh. Chúng tôi thật sự cảm động v́ t́nh cảm N đă dành cho chúng tôi. Quả thật một t́nh bạn chân chính sẽ măi măi bền chặt cho dù người ta có thể rất xa nhau trong không gian va thời gian. T́nh bạn trong sáng, vô vị lợi h́nh như càng ngày càng hiếm và chúng tôi chỉ c̣n t́m thấy nơi những ngừơi cũ quen biết từ thủơ thiếu thời.
 

Từ thị xă Quảng Trị, trên quốc lộ 1, có một con đường nhỏ rẽ về hướng tây dài khoảng sáu cây số dẫn vào thánh địa La Vang. Con đường nhỏ tráng nhựa chạy dọc một con sông có rất nhiều xe ben qua lại h́nh như để phục vụ cho một công trường ǵ phía trong.
 

Thánh địa Đức Mẹ La Vang là một khu đất khá rộng, phía trước là một cổng sắt lớn và hàng rào xi măng đơn giản. Bên trong một con đường lớn dẫn vào nhà thờ, hai bên là hai thảm cỏ xanh dài ngút mắt với hai hàng tượng sơn trắng, có cả hàng cột đèn huỳnh quang chiếu sáng. Chúng tôi đi ṿng sang bên phải để vào cổng phụ phía sau. Gần đến cổng chúng tôi giật ḿnh v́ một đám đông ở đâu túa ra chặn đầu xe mời chào mua hoa huệ. Ai cũng cầm mấy bó hoa ấn vào người chúng tôi. Đang bối rối, tôi chợt thấy một tấm bảng gắn cạnh cổng ghi nhà thờ yêu cầu khách hành hương không nên mua bán ǵ ngoài cổng v́ sẽ gây náo loạn mất trật tự. Thế là tôi bảo BY đừng mua và tắt máy dắt xe vào măïc cho đám đông nhao nhao ầm ĩ. Ở đâu cũng có cảnh mua bán chụp giựt thiếu văn minh này thật ngán ngẩm, đôi khi làm khách du lịch mất cả hứng thú.
 

Bên trong khuôn viên thánh địa, cảnh vật rất yên tĩnh, thoáng mát, nhà cửa bố trí hợp lư và ngăn nắp. Sát cổng phụ là nhà bảo vệ, nhà sách và nơi bán hàng lưu niệm, tiếp đến là khu vực để xe. Chính giữa là nhà thờ, sau nhà thờ phía bên phải có khu nhà ở và phía trước bên trái là công tŕnh chính: đền thờ Đức Mẹ La Vang. Giữa các công tŕnh là lối đi trải gạch xi măng với nhiều bồn hoa và cây cảnh.
 

BY đến cầu nguyện trước đền thờ Đức Mẹ, tôi loanh quanh ngắm cảnh. Đền thờ là một bệ cao có bậc cấp đi lên. Tượng Đức Mẹ không lớn lắm, thể hiện dưới h́nh tượng một phụ nữ Việt Nam mặc áo dài màu xanh ngọc, đầu đội khăn vành màu vàng, tay bế Chúa Giêsu hài đồng. Chung quanh tượng có ba cột xi măng lớn sù ś dạng thân cây tượng trưng ba gốc đa nơi ngày xưa Đức Mẹ hiện h́nh, với một số lá rộng h́nh nấm cũng bằng xi măng, chung quanh có dây leo thật mọc quấn quưt. Một vài cây lớn và các cụm hoa giấy, các chậu hoa, cây cảnh đặt rải rác tạo một không khí mát mẻ, êm dịu và thanh khiết.
 

Một vài khách hành hương kính cẩn cầu nguyện, sau đó nói chuyện ǵ rất sôi nổi, h́nh như nói về sự linh thiêng của Đức Mẹ. Người bảo vệ cho tôi biết ngày nào cũng có khách phương xa hành hương, riêng ngày nghỉ và ngày lễ khách đến đông đảo. Ở đây c̣n có dịch vụ làm bia ghi lời cầu nguyện tạ ơn.
 

BY bảo tôi tạ ơn Đức Mẹ đă phù hộ thoát khỏi tai nạn trong đường tơ kẽ tóc ở gần Lăng Cô nhưng tôi nói BY đại diện được rồi. Tôi có niềm tin khác với BY và không cản trở cách thể hiện của BY. Tôi hay nói đùa với BY là tôi không theo đạo nào nhưng không chừng sẽ lên Thiên đàng trước nhiều người nên đừng lo.
 

Trước khi rời Quảng Trị, chúng tôi c̣n cố giành một ít thời gian đi xem di tích Thành Cổ gần ngay nhà khách. “Di tích Thành cổ” thực ra chỉ là một chút bờ tường bằng gạch c̣n sót lại bên ngoài, bên trong phía sau cổng có người gác là một khu vực mới xây dựng gồm cây cảnh và một nhà bảo tàng. Nghe người gác nói thế nên chúng tôi không vào. Di tích chiến tranh thực sự c̣n lại là những bức tường của trường Bồ Đề bị đạn bắn thủng lỗ chỗ mà người ta c̣n giữ lại và ghi chú, nằm ngay trên con đường lớn nhất của thị xă, khi chạy xe qua lại chúng tôi vẫn thấy.
 

Điều vui vui khi rời Quảng Trị là nh́n thấy một h́nh ảnh hiếm có ở nơi khác. Lúc BY vào chợ để mua bánh ḿ, tôi định chạy xe vào sát cổng để nh́n một tí bỗng một sợi dây chăng ngang nằm sát đường được giật lên để chặn lại. Th́ ra có một bà bắc ghế ngồi bên đường chuyên làm nhiệm vụ này. Tôi đành phải lui xe ra xa chờ. Quả là một loại hàng rào độc đáo h́nh như tôi đă thấy đâu đó từ xưa lắm, lúc c̣n bé.
 

Chúng tôi vẫn c̣n kịp đi uống cà-phê ăn sáng ở quán dă chiến bên bờ sông Thạch Hăn. Buổi sáng mới thấy rơ người ta đang xây kè dọc hữu ngạn để ngăn đất lở. Hy vọng tương lai bờ sông trữ t́nh này sẽ làm đẹp thêm thành phố. Tôi c̣n nhớ mơ hồ thời sinh viên tôi đă trải qua một đêm tuyệt vời kỳ diệu bên bờ sông này dưới ánh trăng và tầng lá phượng đẫm sương… Bên kia sông là Nhan Biều, một tên gọi nghe âm vang thời nhỏ dại, h́nh như người ta đang trồng bắp, đậu thành một dải xanh ŕ êm ả.
 

Chúng tôi về trả pḥng và tiếp tục chặng đường đi Quảng B́nh dài 150 cây số.

 

 

9.
 

Từ thị xă Quảng Trị trở ra, ruộng đồng bắt đầu xanh tốt trù phú. Đông Hà trước là một trị trấn nhỏ, gần đây trở thành thị xă tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Trị đă nhanh chóng phát triển. Một nguyên nhân khác là Đông Hà có đường lên cửa khẩu qua Lào nên việc buôn bán sôi động, nhất là buôn lậu qua biên giới mà báo chí thỉnh thoảng vẫn nêu. Thị xă dài khoảng năm cây số dọc theo quốc lộ 1 và nghe nói sâu vào hai bên cũng mấy cây số, đường sá nhiều, nhà cửa san sát. Một người bạn quê ở đây sau mấy lần về thăm quê kể những nhà to đẹp, sang trọng nhất đều là nhà của cán bộ có chức quyền. Tuy nhiên khi chạy trên quốc lộ 1, không dừng lại, chúng tôi chỉ thấy h́nh ảnh một thị xă xô bồ, bụi bặm như một số nơi khác với tính chất tự phát vô tổ chức của phố xá thời kinh tế thị trường.
 

Chúng tôi chạy ngang qua các địa danh Cồn Tiên, Dốc Miếu nổi tiếng thời chiến tranh, nay có những tấm biển ghi: “Khắc sâu tội ác của giặc Mỹ xâm lược” và dừng lại chụp h́nh bên bờ Nam cầu Bến Hải rồi qua bên bờ Bắc nghỉ ngơi.
 

Cầu Bến Hải, được ghi tên chính thức cầu Hiền Lương đă được làm mới, rộng răi như các cầu khác trên quốc lộ 1. Bên cạnh, nơi vị trí của cầu cũ, thấy có mấy trụ móng đang xây dựng dở dang, nghe nói h́nh như người ta định phục chế lại cầu cũ để lưu niệm một thời kỳ lịch sử. Thời sinh viên, lúc sinh hoạt hướng đạo trong tráng đoàn Bạch Mă của Thừa Thiên – Huế, tôi đă từng đi du khảo với tráng đoàn và chụp ảnh tại cầu này. Bây giờ nh́n lại, thấy con sông chia cắt đất nước này quá nhỏ, chỉ cần bơi mươi sải tay đă có thể vượt sông. Không xa đầu cầu bờ Bắc, người ta có dựng một tượng đài ghi “Cột mốc giới tuyến quân sự tạm thời 54- 75”.
 

Rơ ràng “Cột mốc giới tuyến quân sự tạm thời” chỉ là một cách nói trong các văn bản chính trị. Thực chất con sông bé nhỏ tội nghiệp này đă mang tiếng chia cắt đất nước trong hơn 20 năm phân ly và thù hận, với một cuộc chiến huynh đệ tương tàn đă làm đổ biết bao máu xương của người Việt v́ những nhân danh chính nghĩa. Đất nước đă thống nhất với một giá đắt không ǵ có thể bù đắp. Bây giờ sau gần 30 năm hoà b́nh, thống nhất, con sông Bến Hải này không c̣n chia cắt đất nước nhưng đất nước đă thực sự hết phân ly chưa? Tôi e rằng chưa. V́ phân ly không chỉ trên sông núi mà c̣n phân ly trong ḷng người. Hơn hai triệu người Việt bỏ nước ra đi, đến nay có bao nhiêu người vẫn hô hào chống cộng và không dám, không được trở về đất nước? Bao nhiêu người đă trở về và lại ra đi v́ ḷng không thanh thản, không t́m thấy hơi ấm t́nh thân nơi quê hương? Bao nhiêu người không cần trở về quê hương v́ đă nhận một đất nước khác làm quê hương? Đó phải chăng là phân ly?
 

Và ở trong nước, bao nhiêu người tự nhận là lưu vong ngay trên đất nước ḿnh như HSP, dù nói ra hay không, v́ thấy ḿnh không có chút quyền ǵ trên đất nước do đă bị người khác độc quyền yêu nước, mới chỉ đưa ra vài ư kiến để xây dựng đất nước khác với quan điểm của nhà cầm quyền, lập tức sẽ bị tù đày, quản chế? Kể cả tôi bây giờ, có thể chạy xe suốt dọc đất nước để nh́n ngó nhưng một anh chàng tây du lịch ba lô cũng có thể đi đến mọi hang cùng ngơ hẻm chẳng khác ǵ. Tôi chỉ có thể nh́n ngó mà không được quyền chính thức lên tiếng về bất cứ điều ǵ nếu không muốn bị chụp lên đầu một cái mũ phản động. Đó phải chăng cũng là phân ly?
 

Đó là nói về những người có ít nhiều nặng ḷng v́ đất nước. C̣n với đa số nhân dân đang từng ngày vật lộn với miếng cơm manh áo? Họ cần ǵ đến đất nước?
 

Những người lao động làm thuê bỏ quê hương bản quán t́m vào các đô thị, đổ mồ hôi sôi nước mắt làm bất cứ việc ǵ để kiếm sống ngày hai bữa. Những người buôn bán nhỏ phơi mặt ngoài đường suốt ngày, thắp một cây nhang cắm trên cục gạch van vái ơn trên phù hộ, luôn cau có căng thẳng v́ ế khách. Những người buôn bán đồ lưu niệm hay ăn xin lẽo đẽo bám theo quấy rầy khách nước ngoài. Những người đi xuất khẩu lao động bị o ép, hành hạ nơi xứ người. Các cô gái đi làm điếm, làm vợ thuê trên đất khách. Và cả những nông dân miền Bắc mới mồng 1 Tết đă phải ra đồng “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” (Mấy năm liền Truyền h́nh Việt Nam chiếu cảnh mồng 1 Tết cán bộ mặc đồ lớn ra tận bờ ruộng mời rượu chúc Tết trước khi nông dân xuống đồng. Một cách tuyên truyền ngu dốt và phản tác dụng hết chỗ nói!)…
 

Trong khi đó, biết bao cán bộ có chức quyền lớn nhỏ tham ô, lăng phí, nhà cao cửa rộng, ăn trên ngồi trốc, chơi bời xa xỉ. Biết bao kẻ làm ăn buôn gian bán lận, móc ngoặc với người có chức quyền ḅn rút của cải của nhà nước và nhân dân, có cuộc sống sung sướng gấp vạn lần những người lao động chân chính. Đó phải chăng cũng là phân ly?
 

Đất nước độc lập thống nhất để làm ǵ? Gạt qua bên những ca ngợi hay phê phán, phải thừa nhận ông Hồ Chí Minh có những câu nói rất chí lư: “Đất nước độc lập mà nhân dân không có hạnh húc th́ độc lập cũng chẳng có nghĩa ǵ.”, “Dân đói, chính phủ có lỗi. Dân rét, chính phủ có lỗi…”.Những người cầm quyền hiện nay tự nhận theo tư tưởng HCM nghĩ ǵ và làm ǵ trước thực trạng hiện nay? Trước đây mỗi lần họp quốc hội hay chính phủ kiểm điểm công việc không thấy ai nhận lỗi, nhận khuyết điểm ǵ cả, mới gần đây tiến bộ hơn, các cán bộ đảng và chính phủ có nhận trách nhiệm nhưng cũng chẳng ai bị phê phán hay cách chức. Và năm sau cứ thế tiếp tục năm trước một điệp khúc… Ai chịu trách nhiệm về đất nước? Đất nước có ích ǵ cho mỗi người dân? Ai yêu nước và ai độc quyền yêu nước?
 

Tôi nhớ đă khá lâu tôi có viết một bài báo tranh luận với NGK đăng trên tờ Thông Luận xuất bản ở Pháp về vấn đề tổ quốc và ḷng yêu nước. Tôi đă phản bác NGK khi ông đồng hoá tổ quốc với chế độ. Mấy năm sau, trong hoàn cảnh bị quản chế, tuy vẫn không đồng ư với ông, nhưng tôi có phần nào chia sẻ tâm trạng với những người lưu vong xa đất nước không thể làm ǵ cho tổ quốc. Gần đây tôi chưa được đọc nhưng nghe nói NGK có xuất bản cuốn “Tổ quốc ăn năn” rất nổi tiếng và gây tranh căi, cũng vẫn tiếp tục luận điểm đồng hoá tổ quốc với chế độ. Tôi cho rằng tổ quốc không thể đồng hoá với chế độ v́ rơ ràng chỉ có một tổ quốc nhưng rất nhiều chế độ. Tuy nhiên đúng là có hiện tượng chiếm đoạt tổ quốc của những người cầm quyền, tổ quốc thành của riêng của một triều đại, một chế độ. Các triều đại vua chúa ngày xưa đă làm như thế và ngày nay cách nói “tổ quốc xă hội chủ nghĩa” là một thí dụ và thể hiện điển h́nh nhất. Dù đảng cầm quyền có theo đường hướng XHCN cũng không nên và không thể gọi tổ quốc là tổ quốc XHCN và buộc mọi công dân phải thừa nhận, phục tùng.
 

V́ thế đă có nhiều người có tâm trạng không c̣n tổ quốc, không yêu tổ quốc, sợ hăi kinh hoàng tổ quốc, chống đối tổ quốc. Đây không phải là một vấn đề mới. Ngày xưa bên Tàu có chuyện Sào Phủ, Hứa Do thà nhịn đói mà chết chứ không chịu ăn thóc nhà Chu. Tâm trạng đó đâu có khác một số người Việt hiện nay. Nhưng thực ra thóc nào phải của nhà Chu, tổ quốc này đâu phải của riêng ai, của chế độ nào.
 

Suy nghĩ chuyện chính trị nhiều không thích hợp với chuyến đi này nhưng tôi không thể tránh. Lẽ nào tôi chỉ thưởng thức, ngó nh́n như một người ngoại quốc trên đất nước ḿnh?
 

Thị xă Đồng Hới mới nh́n có vẻ khang trang sạch sẽ. Trên đường quôc lộ 1 có nhiều khách sạn nhưng chúng tôi không vào v́ kinh nghiệm những khách sạn ở vị trí này vừa đắt vừa ồn ào, ban đêm khó ngủ v́ tiếng xe chạy, hầu như suốt đêm. Vài khách sạn ở mấy con đường nhỏ phía trong ở được nhưng chúng tôi muốn thử ra băi biển Nhật Lệ để nếu tiện ở luôn ngoài đó tắm biển. Băi Nhật Lệ không xa lắm, chỉ cách trung tâm thành phố hơn ba cây số, trên đường đi cũng là phố xá và khu dân cư. Băi Nhật Lệ vắng đẹp, một vài chỗ có đá, có bờ kè dọc theo con đường uốn quanh bờ biển. Nơi đây một loạt khách sạn lớn mới được xây dựng, trong đó có khách sạn Phong Nha ba sao nhiều tầng, xen kẽ giữa các nhà trọ tư nhân và nhà hàng đặc sản. Giá cả ở đây hơi đắt nên sau khi hỏi thăm, ngồi ngắm biển một lúc chúng tôi chạy trở lại trung tâm thị xă vào thuê nghỉ ở nhà khách Ngân Hàng, nơi BY đă hỏi qua lúc mới đến, của cơ quan nhà nước nhưng vừa phục vụ cho nội bộ ngành vừa phục vụ khách du lịch.
 

Buổi tối chúng tôi ăn một bữa cơm khá ngon miệng ở quán ăn gần đó nhờ món ăn hợp khẩu vị nhất là món rau bí xào dân dă mà BY rất thích. Ăn xong chúng tôi lại ra tiệm dịch vụ Internet. Đến đâu chúng tôi cũng gởi email cho các con và vài người thân kể về chuyến đi. BY rất hăng hái trong công việc này, dù mệt đến mấy cũng làm. Nhiều nơi tôi về nghỉ trước, để BY ở lại tha hồ mail bao nhiêu tùy thích. Ở đây cô chủ tiệm cho biết dịch vụ Internet mới có khoảng hơn mấy năm nay, cửa tiệm không nhiều lắm và làm ăn cũng được. Tiệm của cô có gần 20 máy, ban đêm lúc nào cũng kín người.
 

Sáng hôm sau, cô tiếp tân nhà khách chỉ cho chúng tôi đường đi động Phong Nha, xa khoảng 50 cây số. Phong Nha là một điểm du lịch mới nổi tiếng gần đây. Chạy theo quốc lộ 1 ra hướng Bắc khoảng mười cây số đến thị trấn Hoàn Lăo có đường rẽ trái về hướng Đông. Con đường nhỏ, ít xe, hai bên là đồng ruộng và làng xóm thưa thớt, có nơi dân cư đông đúc. Gần đến cuối đường có một khu rừng thông khá đẹp, hiện tượng hơi hiếm ở khu vực miền trung này. Hết con đường nhỏ, chúng tôi chạy theo một con đường lớn mới mở và chẳng mấy chốc nh́n thấy một vùng núi non phía xa xa. Núi ở đây h́nh thù giống mấy ngọn Ngũ Hành Sơn ởø Đà Nẵng, không cao lắm, ít cây nhưng rất nhiều ngọn và trải dài lô xô mờ ảo in h́nh trên nền trời trông thật lạ, khác hẳn những rặng núi cây cối thâm u của dăy Trường Sơn chúng tôi quen nh́n ở Tây Nguyên và Nam trung bộ.
 

Khu du lịch ở đây do nhà nước tổ chức khép kín gồm nơi để xe, pḥng bán vé, cửa hàng lưu niệm, bến thuyền, khách sạn. Các hàng quán của tư nhân ở chung quanh lác đác không đáng kể. Vé cho mỗi người 25.000 đồng. Thuyền mỗi chuyến chở tối đa 8 người giá 80.000đ. Lúc chúng tôi đến quá trưa, ít khách nên đành phải thuê nguyên chuyến, không đợi được v́ nghe nói chuyến đi mất đến ba - bốn giờ. Tuy nhiên lúc xuống thuyền sắp khởi hành, nghe nói đi thăm động phải có hướng dẫn viên đi theo nên tôi lên pḥng vé khiếu nại. Đúng lúc có một đoàn bốn người đến mua vé nên tôi đề nghị đi chung và họ đồng ư. Pḥng vé cũng cử một hướng dẫn viên cùng đi.
 

Cô hướng dẫn viên rất trẻ, khá xinh, mặc áo dài, ăn nói hoạt bát, giọng Quảng B́nh khá dễ thương, vừa xuống thuyền cô đă làm nhiệm vụ giới thiệu khái quát về chuyến đi. Thuyền chạy bằng máy nổ dọc theo sông Son ngược về phía thượng nguồn, hai bên sông rải rác những ngọn núi đá vôi và đồi thấp, phong cảnh hữu t́nh. Thuyền chạy khoảng nửa giờ mới đến nơi có cửa hang của một con sông ngầm chảy trong ḷng núi. Cửa hang này không lớn lắm, nằm dưới một vách đá dựng đứng, nh́n vào tối om. Chủ thuyền tắt máy và cùng hai đứa nhỏ bắt đầu chèo tay. Cô hướng dẫn viên giải thích tiếng máy trong hang động vang chói tai không chịu nổi.
 

Ban đầu từ ngoài sáng vào hầu như chúng tôi không thấy ǵ chỉ nghe tiếng mái chèo vỗ nước nghe âm u rờn rợn. Dần dần hang sáng lên mờ ảo bởi những ngọn đèn điện nhỏ thiết kế giấu sau các hốc đá. Đúng là một thế giới kỳ ảo. Ḷng sông rộng dần và trần hang cũng cao hơn, có nơi đến vài chucï mét. Vô vàn thạch nhũ đủ mọi h́nh thể phô diễn bên vách đá và trên trần động lung linh ẩn hiện làm mọi người hầu như nín thở nh́n ngắm. Thỉnh thoảng giọng cô hướng dẫn viên ngân vang nhè nhẹ giải thích về một h́nh thù đặc biệt nào đó.
 

Thuyền đi trong động một khoảng dài 800m. Cô hướng dẫn viên bảo các nhà thám hiểm đă vào sâu 8 cây số trong ḷng núi với vô vàn ngỏ ngách hang động và con sông ngầm này xuất phát từ Lào dài đến 40 cây số. Đúng là một kỳ quan hiếm thấy. Các nhà thám hiểm thuộc Hội địa lư Hoàng gia Anh, hiện đang có mặt ở đây, đă giúp phát hiện thêm hang động, công nhận Phong Nha là một hang động thuộc loại lớn nhất thế giới và nhà nước đang làm thủ tục để xin Unesco công nhận là di sản thiên nhiên thế giới v́ có đủ tiêu chuẩn do Unesco đề ra. Quả thật so với Phong Nha, các hang động ở Ngũ Hành Sơn chẳng nghĩa lư ǵ và ở đây thuần thiên tạo, không có chùa và tượng Phật như ở Ngũ Hành Sơn.
 

Thuyền dừng lại bên cạnh một đường lên hang bên vách đá. Việc khai thác du lịch hang động chỉ từ đây trở ra v́ vào sâu nữa chưa đủ điều kiện và khách có thể bị lạc trong ḷng núi rất nguy hiểm.
 

Từ đây khách được hướng dẫn tham quan ba hang lớn. Hang “Bi kư”, hang “Hội trường” và hang “Hoàng cung”. Các hang này rất rộng, thông nhau bằng những lối đi có nhiều ngơ ngách. Thạch nhũ ở đây là những tác phẩm điêu khắc dưới bàn tay thiên tài của tạo hoá. Những nàng tiên, các vị Phật, các loài chim, thú, các cột có dây leo, thậm chí đến những mái tóc óng ả hay thắt bện thành con rít tỉ mỉ đến từng chi tiết. Tất cả đều là thạch nhũ kết tủa qua hàng triệu năm làm cho người xem kinh ngạc và thán phục.
 

Hang “Bi kư” có dấu vết khắc chữ Chàm trên vách đá. Hang “Hội trường” có một mặt bằng rộng đủ cho một đoàn quân trú ẩn, thời chiến tranh bộ đội dùng làm nơi hội họp để tránh máy bay đánh phá. Hang “Hoàng cung” có đầy đủ cả ngai vàng, long sàng, nơi thiết triều, giường nằm của Hoàng hậu… Sự hấp dẫn ở đây là tất cả đều tự nhiên, lung linh mờ ảo, ít thấy dấu vết nhân tạo trừ một vài rào chắn đơn sơ được dựng lên không cho khách đi sâu vào các ngơ ngách v́ sẽ bị lạc. Điều lạ là dù sâu trong ḷng núi không khí rất thanh khiết, không cảm thấy ngột ngạt và không thấy dấu vết các loài thú gây bẩn.
 

Khi chúng tôi vào hang, một đoàn khách đi trước đang ở đây. Mọi người thi nhau chụp h́nh. Chiếc máy ảnh cũ kỹ của chúng tôi quá tệ nhưng chúng tôi cứ chụp bừa, may ra giữ được chút h́nh ảnh. Có một thợ nhiếp ảnh đi theo chụp cho đoàn đi chung thuyền nhưng anh ta bảo phải chụp nguyên cuộn phim đưa cho khách đem về Mỹ rửa nên không chụp cho chúng tôi được. Xem các hang xong, mọi người đi theo đường dọc vách đá ra một khoảng, đến nơi có thuyền lui về chờ sẵn để chở tiếp khách ra cửa hang. Thuyềøn chèo tiếp đến gần một khu đất cao bằng phẳng cạnh cửa hang. Nơi đây có quán giải khát và nhà vệ sinh để khách nghỉ ngơi trước khi đi tham quan tiếp.
 

Động chúng tôi vừa xem là động Phong Nha, động nước bên ḍng sông ngầm. Theo chương tŕnh khách sẽ tham quan tiếp động Tiên Sơn là động khô nằm phía sau ngọn núi cao kế khu vực nghỉ ngơi. Muốn đi trước hết phải leo mấy trăm bậc cấp dọc theo sườn núi, sau đó đi tiếp vào trong, thời gian mất gần 2 giờ. Cô hướng dẫn viên bảo động Tiên Sơn đẹp không thua ǵ động Phong Nha nhưng nh́n ngọn núi cao, mọi người đều ngần ngại. Đoàn đi với chúng tôi có một bà to mập ở Mỹ về mới đi xe hơi từ Huế ra, bảo phải trở về Huế trong ngày. BY cũng ngán sợ leo không nổi và cảm thấy thoả măn với việc xem động Phong Nha, chúng tôi c̣n phải trở về thị xă Đồng Hới trước khi trời tối. Cuối cùng mọi người thống nhất không thăm động Tiên Sơn nữa mà nghỉ ngơi một lúc rồi xuống thuyền.
 

Lúc thuyền trở về, xuôi ḍng nhưng gió ngược rất mạnh, chúng tôi phải mặc thêm áo khoác. Tôi xin phép cô hướng dẫn viên chụp chung với BY một tấm h́nh làm kỷ niệm. Cô gái tóc dài da trắng có má lúm đồng tiền này tạo cho khách một cảm t́nh đặc biệt. Cô tốt nghiệp Khoa Văn Đại Học Huế, làm việc lương tháng chỉ có 300.000đ và phải ở lại trong khu vực này, hàng tuần mới về nhà được một lần. Cô đang học thêm ngoại ngữ và nghiên cứu thêm tư liệu về hang động này để có thể làm tốt hơn công việc của ḿnh.
 

Chúng tôi lấy xe trở về lúc trời đă xế chiều. Đến ngă ba rẽ vào con đường cũ đă đi, hỏi thăm mới biết con đường lớn chúng tôi đang đứng là đường Trường Sơn chạy qua địa phận Quảng B́nh. Con đường này song song với quốc lộ 1 và có đoạn áp sát thị xă Đồng Hới, do đó có thể chạy theo đường mới, rộng đẹp và gần hơn so với đường cũ. Thế là tôi chạy theo đường mới. Đi du lịch phiêu lưu cá nhân kiểu này có cái thú hơn đi theo tour, có tính chất khám phá, bất ngờ và muốn đi đâu tùy thích.
 

Con đường mới quả thật là đẹp, đă tráng nhựa xong, thỉnh thoảng mới gặp một toán công nhân đang tiếp tục hoàn chỉnh phần mương hay cống. Đường rộng, chạy qua các vùng đồi núi vắng vẻ, ít xe qua lại. Khoảng đường nghe nói gần 40 cây số, trời chiều, BY hơi ngại nên tôi tăng ga chạy với tốc độ cao. Một cảm giác rờn rợn nhưng thú vị.
 

Đến ngă ba có con đường rẽ vào thị xă, một cảnh sát giao thông to lớn xuất hiện ra hiệu chặn xe tôi lại. Tôi hơi ngạc nhiên v́ khu vực này thấy rất ít xe chạy. Tôi đưa giấy tờ, anh ta xem kỹ rồi đứng ngắm nghía bảng số TP/HCM sau xe. Anh ta hỏi tôi từ đâu đến, đă đi Phong Nha chưa. Nghe chúng tôi nói từ Sài G̣n ra, mới đi thăm động Phong Nha về, anh ta hỏi động Phong Nha có đẹp không. Chúng tôi khen động rất đẹp, là một thắng cảnh đẹp nhất mà chúng tôi đă tham quan trên đường đi, anh ta có vẻ khoái chí, trả lại giấy tờ và chúc chúng tôi đi vui vẻ.
 

Từ đây chúng tôi phải hỏi đường, chạy loanh quanh một lúc lâu, mới ra đến thị xă lúc gần 6g chiều. Đúng là một chuyến tham quan đáng bơ công và rất ấn tượng.
 

Sau một đêm ngủ ngon giấc, chúng tôi lấy lại sức để tiếp tục cuộc hành tŕnh. Trước khi đi chúng tôi c̣n chạy một ṿng chụp h́nh mấy nơi: Cửa sông Nhật Lệ, chỗ có nhà thờ Tam Toà đổ nát c̣n giữ lại làm di tích chiến tranh. Nơi dự định làm tượng đài Mẹ Suốt và xây dựng một cây cầu bắc qua sông. “Quảng B́nh quan”, được phục chế nằm ngay bên quốc lộ 1…
 

Quảng B́nh quan là công tŕnh kiến trúc gồm có cổng và hệ thống thành lũy cùng với Lũy Thầy ( tức Lũy Trường Dục) do Đào Duy Từ xây dựng từ giữa thế kỷ 17 để bảo vệ từ xa kinh đô Phú Xuân của Chúa Nguyễn. Do biến thiên của lịch sử và thời gian, Quảng B́nh quan đă bị hư hại nặng. Hiện nay Quảng B́nh quan được phục chế như nguyên bản cách đây hơn 3 thế kỷ nhưng dĩ nhiên trông rất mới, nằm ngay cạnh quốc lộ 1 chạy qua địa phận thị xă Đồng Hới.
 

Trứơc khi Trịnh – Nguyễn tạm ngưng chiến, lấy sông Gianh làm ranh giới chia đôi hai miền Nam – Bắc, Quảng B́nh quan và Lũy Thầy là dấu ấn của cuộc nội chiến chia cắt đất nước. Thành lũy không phải để ngăn chặn ngoại xâm mà để chống nội thù.
 

Ngày xưa và hiện nay, nhân dân Việt Nam đâu cần những thành lũy, sông suối chia cắt lănh thổ thành hai ba miền. Đó chỉ là việc làm của những quyền lực thống trị muốn giữ vững quyền lănh đạo của ḿnh. Lịch sử Việt Nam có những bi kịch tái diễn nhiều lần mà chỉ có nhân dân và chính đất nước là nạn nhân.
 

Bây giờ Quảng B́nh quan c̣n đó như một di tích kiến trúc có gia trị lịch sử và nghệ thuật nhưng mấy ai suy ngẫm về ư nghĩa sâu xa của bi kịch chôn vùi bên dưới
 

Quảng B́nh là một trong những nơi chúng tôi có cảm t́nh nhất khi chúng tôi đi qua.

 

 

10.
 

Chặng kế tiếp chúng tôi định đi là Quảng B́nh - Hà Tĩnh - Nghệ An dài khoảng 200 cây số v́ thành phố Vinh, Nghệ An chỉ cách thị xă Hà Tĩnh có 50 cây số nên chúng tôi sẽ không dừng lại Hà Tĩnh.
 

Rời thị xă Quảng B́nh không xa, tôi bỗng có linh cảm xấu. Đường hẹp, nhiều xe, tôi chạy chậm và luôn nh́n kính chiếu hậu. Tôi bỗng thấy một chiếc xe ben cứ chạy phía sau, không qua mặt dù có lúc đường trống và tôi chạy chậm, có lúc chạy sát vào lề. T́nh h́nh đó diễn ra một lúc nhưng tôi không nói cho BY biết sợ BY lo. Tôi làm bộ dừng lại để sửa mũ bảo hiểm. Chiếc xe ben vượt qua rồi biến mất nhưng chạy một khoảng nữa, lại thấy nó ở phía sau. Tôi ép vào lề chạy rất chậm. Cuối cùng nó vượt qua và đi luôn không thấy trở lại. Tôi vẫn không nói ǵ với BY. BY không biết v́ cứ chăm chăm nh́n phía trước. May cũng không có ǵ bất thường xảy ra nữa và tôi cũng nhanh chóng quên đi.
 

Chẳng mấy chốc chúng tôi đă đến cầu Gianh bắc qua sông Gianh. Lại một con sông chia cắt đất nước trong hơn 200 năm, chứng nhân một cuộc nội chiến tương tàn. Lịch sử Việt Nam đầy dẫy chiến tranh, không những chống ngoại xâm mà c̣n đi xâm lược và nội chiến, kể cả nội chiến giữa anh em ruột như Nguyễn Huệ - Nguyễn Nhạc. Di sản quá khứ này nhiều vinh quang hào hùng nhưng cũng quá nhiều mất mát, nặng nề đối với một dân tộc.
 

Sông Gianh rộng hơn sông Bến Hải nhiều và lộng gió. Chúng tôi chỉ dừng lại chụp h́nh rồi chạy tiếp đến gần đèo Ngang mới dừng lại nghỉ ở một quán nước có nhiều vơng treo dưới hàng phi lao bên đường. Từ Huế ra, đây là chiếc quán thứ hai thuộc loại này nên chúng tôi nhất định phải vào, lại cũng vừa hơi cảm thấy mệt.
 

Tiếp tục lên đường chúng tôi đến đèo Ngang cách đó không xa. Đèo chỉ dài sáu cây số, không có ǵ nguy hiểm so với các đèo khác phía Nam. Tương tự Hải Vân, đỉnh đèo Ngang nằm chính giữa, hai bên dốc xuống, có một mặt bằng nhỏ hơn nhiều so với Hải Vân. Đỉnh đèo là ranh giới của hai tỉnh Quảng B́nh và Hà Tĩnh, cũng là nơi nằm gần chính giữa hai tỉnh lỵ. Mỗi bên cách khoảng gần 80 cây số. Cảnh đèo phía Bắc đẹp hơn phía Nam, có lẽ là nơi ngày xưa Bà Huyện Thanh Quan đi qua dừng lại tức cảnh làm thơ v́ phía tây có núi, phía đông có trảng cát, sông, làng xóm thưa thớt và xa xa là biển.
 

Quá trưa chúng tôi đến thị xă Hà Tĩnh nhưng chỉ dừng lại ở dăy phố trên quốc lộ 1, không đi sâu vào khu vực chính của thị xă nằm về phía đông, có một con đường lớn dẫn vào.
 

Chúng tôi ngạc nhiên khi thấy vô số cửa hàng có viết tấm quảng cáo đề “cu đơ” và chất một loạt hàng mẫu phía trước. Đó là những gói giấy màu trắng h́nh trụ, đường kính bằng chiếc bánh tráng nhỏ xếp thành nhiều chồng cao. BY hơi buồn cười, hỏi “cu đơ” là ǵ. Bất ngờ tôi không nghĩ ra, chỉ nhớ mang máng có “cu đơ” là một loại kẹo ǵ đó khi đọc trong các sách viết về thời kháng chiến chống Pháp. BY đoán “cu đơ” là một loại phụ tùng máy móc v́ thấy chất đống quá nhiều và bụi bặm bên đường. Tôi ngừng xe cho BY vào hỏi thử. Hoá ra “cu đơ” là kẹo đậu phụng, nghe nói lấy theo tên của một người Pháp đă sáng chế ra loại kẹo này. (Tôi chưa có th́ giờ tra cứu xem tên “cu đơ” tiếng Pháp viết thế nào và có đúng nguồn gốc như thế không?) Kẹo đậu phụng hay kẹo lạc có bánh tráng chẳng có ǵ lạ nhưng ở đây nó được làm đặc biệt lớn và cứng. BY chỉ mua thử hai cái để ăn và phải nhờ người chủ dùng cưa cưa ra làm mấy miếng nhỏ và sau đó ăn măi mấy ngày chưa hết. Những gói người ta chất phía trước cửa hàng chỉ là đồ giả để làm mẫu quảng cáo. Đúng là bị “quê”.
 

Ở đây chúng tôi lại bị “quê” thêm một lần thứ hai nữa. Tiếp theo dăy cửa hàng “cu đơ” là một loạt của hàng “cháo bồ câu hầm cách thủy”. Đang mệt, quá trưa, ăn món này cũng có lư. Chúng tôi chọn một quán rộng răi, có sân và cây phía trước. Tôi đậu xe, thấy trên mặt sân, dưới cây có lá giống lá xoài, vô số cái ǵ nho nhỏ lông lá màu nâu như sâu róm bay tung tóe. Lỡ rồi đành phải vào. Tôi hỏi cô chủ quán sao sâu nhiều thế không quét đi. Cô hỏi sâu đâu. Chúng tôi chỉ ra sân. Cô cười ngất bảo “Sâu đâu mà sâu. Hoa sữa đó. Hoa sữa tàn sẽ thành ra như thế”. BY ra bốc lên xem, quả nhiên không phải là sâu, nhưng mới nh́n lần đầu rất dễ giật ḿnh. Chúng tôi chưa bao giờ thấy hoa sữa, chỉ nghe ca tụng hương hoa sữa rất thơ mộng trong thơ văn và nhạc viết về Hà Nội. Thật buồn cười !
 

Cháo bồ câu cũng độc đáo. Cô chủ quán bảo bồ câu bỏ vào soong với ít gạo, đậu xanh và các loại thuốc bắc, chưng cách thủy đến 20 giờ mới nhừ. Ăn quá ớn nhưng chắc rất bổ. Một soong nhỏ hai người ăn măi không hết.
 

Gần cuối địa phận Hà Tĩnh, về phía bên phải không xa lắm, một dăy núi dài những ngọn núi không cao lắm lô xô in h́nh trên nền trời, chúng tôi đoán là 99 ngọn Hồng Lĩnh, nơi địa linh nhân kiệt nổi tiếng đă sản sinh nhiều danh nhân của đất nước.
 

Qua đây tất nhớ đến Nguyễn Du. Nguyễn Du tác gỉa truyện Kiều bất hủ, ngoài sự ngưỡng mộ một thiên tài thi ca trác tuyệt, đối với tôi và một số bạn yêu văn chương thời sinh viên, c̣n có sự gần gũi và đồng cảm khá đặc biệt. Chúng tôi thâm cảm tâm sự đau đáu của ông:

Ngă hữu thốn tâm vô dữ ngữ
Hồng Sơn sơn hạ Quế giang thâm.
( Ta có tấc ḷng không cùng ai giải tỏ
Dưới chân núi Hồng sông Quế thẳm sâu)
 

“Thốn tâm” đó theo chúng tôi hiểu là nỗi đau nhân t́nh cùng với sự bất lực của người cầm bút trong thời loạn, giữa bối cảnh chiến tranh tàn khốc và tranh giành quyền lực giữa Trịnh – Nguyễn –Tây Sơn thời Hậu Lê, kết thúc bằng chiến thắng thống nhất giang sơn của Nguyễn Aùnh mà nhà thơ Nguyễn Du trở thành một “hàng thần lơ láo”. Ông trút hết tâm sự ḿnh vào một tác phẩm thi ca tuyệt bút qua một câu chuyện t́nh thời cổ với biết bao ẩn dụ rung động ḷng người.
 

Chúng tôi đáp ứng tiếng thở dài bi thiết của ông:

Bất tri tam bách dư niên hậu
Thiên hạ thùy nhân khấp Tố Như
( Ba trăm năm lẻ về sau
Người đời ai là kẻ khóc Tố Như?)
 

Chúng tôi không khóc Tố Như tiên sinh nhưng chúng tôi muốn đem ng̣i bút vùng vẫy trong thời loạn như mũi giáo nhọn,như thanh kiếm sắc.
 

Vào năm 1966, hơn 20 sinh viên của nhiều phân khoa thuộc Đại học Huế đă họp mặt trên đỉnh núi Thiên Thai thành lập Hội Hồng Sơn ( tiền thân của nhóm Việt sau này) để hoạt động trong các lănh vực văn chương, chính trị và xă hội.
 

Không nói đến văn tài v́ không ai dám sánh với Nguyễn Du, việc cầm bút của chúng tôi c̣n khó khăn hơn nhiều thời Nguyễn Du v́ thời chúng tôi có đủ xu hướng sáng tác, có kiểm duyệt báo chí và xuất bản, có đàn áp chính trị, có phân tranh quốc – cộng, có chiến tranh ư thức hệ toàn cầu…
 

Hơn mười năm trước qua đây cùng với BMQ và HL,chúng tôi đă vào viếng nhà thờ họ Nguyễn Tiên Điền và mộ Nguyễn Du, thất vọng v́ người ta chăm sóc bảo quản quá sơ sài. Lần này tôi quên đường, hỏi thăm mới biết muốn vào huyện Nghi Xuân phải rẽ vào đường nhỏ cách quốc lộ hơn 20 cây số.
 

Trời đă về chiều mà chúng tôi phải đến Vinh trước khi trời tối đành chạy thẳng. Tôi nghĩ đáng lư trên quốc lộ phải có một bảng chỉ dẫn đường vào mộ Nguyễn Du, thiên tài thi ca của đất nước v́ trong khi nhiều danh lam thắng cảnh khác không có ǵ nổi tiếng lắm cũng có bảng chỉ dẫn rơ ràng trên quốc lộ này. Có phải v́ mộ Nguyễn Du không là nơi có thể khai thác để bán vé thu tiền như các địa điểm du lịch khác? Nếu thế th́ quả thật đáng buồn.
 

Thành phố Vinh hiện ra trong dáng vẻ xô bồ và bụi bặm, nhiều nơi đang xây dựng nhà và sửa chữa đường. Chúng tôi ghé vào một quán nước mía bên đường để giải khát và hỏi thăm về các khách sạn. Ông già bán nước mặc đồ bộ đội đầu đội nón cối chỉ lung tung mấy chỗ. BY nói chuyện với một ông khách ngồi uống nước cùng bàn, hỏi ông ta ở Vinh có băi biển không. Ông ta đáp có băi biển “Cờ Lo”. BY nghe không ra cứ hỏi đi hỏi lại “Cờ Lo” là ǵ. Tôi phải “phiên dịch” “Cờ Lo” là Cửa Ḷ. BY lại hỏi băi biển có đẹp không, ông ta cười nói đẹp hay không th́ không biết nhưng nhiều cát lắm… Cuộc nói chuyện quả là thú vị.
 

Chúng tôi chạy nhiều đường, t́m khá lâu mà vẫn không gặp được khách sạn ưng ư, nơi quá đắt, nơi quá ồn ào hay ẩm thấp. Cuối cùng chúng tôi vào một nhà nghỉ bề ngoài có vẻ xấu xí nhưng bên trong có một số pḥng mới sửa lại khá tốt. Đây h́nh như là một khu chung cư được sửa sang để làm nhà nghỉ, nhiều pḥng, khách ra vào đông, phần lớn là dân lái xe tải v́ phía sau có một băi đậu xe khá rộng.
 

Bữa ăn tối làm chúng tôi thất vọng. Trời đổ mưa bất ngờ. Cơn mưa gặp đầu tiên từ lúc xuất phát ở Sài G̣n. Chúng tôi ghé đại vào một quán có vẻ quán nhậu hơn quán ăn. Đối với BY, v́ không quen người ta nói BY chẳng hiểu ǵ cả. Giọng Nghệ đúng là khó nghe. Tôi lang bạt nhiều, đă nghe đủ thứ giọng nhưng mấy cô phục vụ ở đây nói có nhiều tiếng tôi cũng không nghe ra. Các món ăn lại không hợp khẩu vị. Canh “tập tàng” nấu đủ loại rau không ra vị ǵ cả. Cá kho tộ lại toàn nghệ và riềng khác hẳn kiểu kho trong nam. May có đĩa rau xào ăn được. Đành vậy thôi.
 

Buổi sáng chúng tôi vừa chạy xem phố xá vừa t́m măi mới ra một quán cà phê, hiệu Trung Nguyên, thương hiệu nổi tiếng ở Sài G̣n mấy năm gần đây và đă phát triển ra một số tỉnh. Quán rộng, bàn ghế sạch sẽ, có cây cảnh. Gọi cà-phê đen họ mang ra ngay không cần hỏi loại ǵ theo kiểu uống “đối chứng” ở các quán Trung Nguyên Sài G̣n. Dù sao cà-phê không đến nỗi tệ. Đặc biệt các quán ở đây không có người bán vé số nhưng các em đánh giày lại rất đông, các em đi thành toán và có vẻ rất bụi đời.
 

Tôi chở BY đi hỏi nhiều cửa hàng, vào tận trong chợ Vinh khá lớn mà vẫn không t́m mua được hộp fromage hiệu “con ḅ cười”, thứ chúng tôi vẫn mang theo ăn dọc đường với bánh ḿ. Phong cách sinh hoạt ăn uống các tỉnh ngoài này bắt đầu khác nhiều với trong nam. Chúng tôi cần phải thích nghi nhiều hơn.
 

Một h́nh ảnh không đẹp của thành phố Vinh là dăy nhà chung cư cao tầng ngay trên con đường lớn dẫn ra khỏi thành phố. Dăy nhà gồm nhiều khối h́nh hộp xấu xí, quét vôi màu vàng bẩn và quần áo phơi la liệt chăng kín cả mặt tiền nh́n ra đường. Một h́nh ảnh rất “chỏi” với nhiều nhà cửa, khách sạn sang trọng mới xây dựng trên cùng một con đường.
 

Chúng tôi đi tiếp Thanh Hoá, nơi dự định sẽ lưu lại lâu hơn để thăm nhà thơ Hữu Loan.

 

 

11.
 

Càng về phía Bắc quốc lộ 1 hẹp dần và xe cộ chạy nhiều hơn, đặc biệt là số người đi xe đạp, nhất là các em học sinh vào giờ học hay tan trường.
 

Khi bắt đầu mệt chúng tôi chú ư nh́n hai bên đường để t́m quán vào nghỉ nhưng chưa thấy nơi thích hợp. Tôi nấn ná chạy tiếp với tốc độ không nhanh lắm, khoảng 50 cây số/giờ. Phía trước bên phải đường trống, bên trái có một nhóm học sinh đi xe đạp thành hàng dọc. Cũng bên trái, phía trong cánh đồng có một tấm bảng rất lớn ghi “Đô thị mới Nghi Sơn - Thanh Hoá”. BY và tôi đều quay qua nh́n tấm bảng, BY nói ǵ đó nghe không rơ. Đúng lúc đó, một chiếc xe tải nhỏ chạy cùng chiều với các em vượt qua che chắn tầm nh́n giữa tôi và các em. Chiếc xe tải vừa vượt qua, bất thần một em băng qua đường rất nhanh, đâm sầm vào bánh trước xe tôi. Tôi chỉ kịp thét lên và thắng gấp.
 

Trong chớp mắt hai xe đụng vào nhau đổ vật xuống, ba người và đồ đạc trên xe tôi đều văng ra. Tôi và em học sinh nằm gần nhau. Tôi lồm cồm ngồi dậy đỡ em lên và hỏi em có sao không. Em lắc đầu đứng lên. Tôi quay lại thấy BY cũng đang cố đứng lên rồi lại qụy xuống. Tôi đỡ BY dậy, BY kêu đau ở đầu gối nhưng rồi cũng đứng lên được. Trong lúc lộn xộn, tôi thấy h́nh như các em học sinh và vài người trong nhà bên đường xúm lại. Có tiếng người nói “Thằng nhỏ đi ẩu quá!”, ” Có ai bị ǵ không?”, «Đỡ giùm chiếc xe lên đi.” Một phụ nữ giúp tôi đỡ BY đi vào trong sân nhà. BY vén quần áo lên xem xét, thấy xược nhiều chỗ ở đầu gối và cánh tay. Tôi quay ra, em học sinh đụng tôi và các em khác đă kéo nhau đi hết. Có người nói: “Thôi giải tán đi, không công an đến làm biên bản phiền phức lắm”. Vài người giúp đem xe và nhặt đồ đạc vào sân nhà. Phụ nữ đỡ BY vào là chủ nhà bảo BY ngồi xuống bậc thềm và lấy dầu ra xoa các chỗ xược. Lúc đó tôi mới thấy đau ở hai đầu gối và bàn tay trái. Tôi kéo ống quần, hai đầu gối cũng bị sược như BY, gỡ găng tay ra mới thấy ngón tay út của tay trái đă găy đốt trong, ngoặt hẳn sang một bên.
 

Người chồng chị chủ nhà vừa đi đâu về, xem xét ngón tay tôi rồi bảo đây không có bệnh viện hay trạm xá nhưng trong xóm gần đây có một ông thầy bó xương găy rất giỏi, nếu muốn anh sẽ chở đi bó giúp. Tôi bảo BY kiểm tra kỹ các vết thương, đi lại, co duỗi chân tay xem sao. BY bị sây sát, đau ở đầu gối do va đập mạnh nhưng chắc không găy. Chúng tôi đều mặc quần áo vải dày khi đi đường nên các vết xược không sâu lắm. BY c̣n phát hiện chiếc mũ bảo hiểm có một vết xược khi va chạm xuống đất nhưng may đầu không bị ǵ. Anh chủ nhà cũng nhận xét như thế. Đối với tôi, anh khuyên nên đi bó ngay v́ để lâu sẽ khó chữa. Tôi trao đổi với BY và đồng ư nhờ anh đưa đi, dặn BY cứ vào nhà chờ nghỉ ngơi.
 

Anh lấy xe tôi chở tôi đi, băng qua quốc lộ, rẽ vào một con đường ṃn chạy khá lâu, có lúc băng qua đường xe lửa hay những đoạn đường có đá lớn, tôi phải xuống xe đi bộ. Cuối cùng anh đưa tôi đến một căn nhà có vườn rộng răi trong xóm sâu. Anh vào báo trước, tôi theo sau. Ông thầy thuốc không già lắm, gầy, có vẻ hiền lành. Ông lấy chiếc ghế đẩu để giữa cửa, bảo tôi ngồi xuống. Ông xem kỹ ngón tay tôi rồi nắn thẳng lại, tôi chỉ thấy hơi đau. Ông lấy ra một gói bột màu nghệ vàng và một chai bụng lớn đựng rượu ngâm thuốc ǵ trong đó. Ông đổ rượu vào một ít bột, trộn cho thấm dẻo rồi đắp vào ngón tay găy của tôi. Xong ông dùng một miếng giấy b́a cứng xé ra từ một chiếc hộp nào đó bó quanh ngón tay thay cho nẹp. Cuối cùng dùng một miếng ga cũ, vàng bẩn quấn quanh cột chặt lại. Ông c̣n lấy rượu thuốc xoa vào các chỗ sây sát ở đầu gối và mu bàn tay của tôi. Xong xuôi ông bảo tôi qua bàn ngồi uống nước và đi lấy một lọ thuốc viên nhỏ li ti cũng do ông bào chế, đưa cho tôi uống một nhúm. Ông nói: “Thế là yên chí. Ngày mai nếu có ǵ bất thường đến tôi xem lại, c̣n không cứ để nguyên thế một tuần sau tháo băng ra sẽ khỏi”. Tự nhiên tôi cảm thấy tin tưởng ở ông.
 

Sợ BY sốt ruột nhưng v́ lịch sự tôi ngồi nói chuyện một lúc. Vợ và con trai của ông thầy thuốc cũng ra ngồi góp chuyện. Họ có vẻ rất chân thành và tử tế. Ông thầy thuốc bảo ông ḍng dơi nhà vơ, trước đây đi bộ đội, sau làm công nhân, nay về hưu. Trong chiến tranh và sau này ông đă chữa hàng trăm trường hợp xương găy, kể cả những trường hợp khó như găy vai hay xương vỡ làm nhiều mảnh. Ông bảo về xem lại vợ tôi có bị găy ǵ vào ông chữa luôn cho. Nếu cần cứ ở lại nhà ông hay chỗ của anh chủ nhà chở tôi đi, là cháu của ông, ông sẽ ra tận nơi để chữa. Ông nói: “Chúng tôi người nhà quê, thật thà, muốn giúp đỡ chứ không có ư ǵ, đừng ngại.”
 

Trước khi về, tôi cảm ơn ông và xin gởi lại ít tiền để ông làm thuốc. Tôi mở ví. Ví tôi đang để tờ 100 ngàn và một số tờ tiền lẻ. Tôi đưa ông tờ 100.000. Ông dẫy nẩy lên: “Làm ǵ nhiều thế. Tôi không lấy đâu. Tôi chỉ giúp thôi.” Tôi nài nỉ và anh bạn chở tôi đi cũng góp lời. Cuối cùng ông nói: “Vậy th́ tôi lấy hai chục thôi”. Anh bạn chở tôi bảo: “Chú cứ lấy năm chục, để c̣n làm thuốc giúp người khác”. Tôi xem lại mấy tờ bạc lẻ, vừa đủ năm chục. Tôi để tiền lên bàn, cảm ơn ông và gia đ́nh lần nữa trước khi ra về cùng anh bạn. Ông c̣n bảo con trai lấy chai nhỏ chắt ra một ít rượu thuốc để chúng tôi xoa các vết sây sát.
 

Tôi về đến nơi, BY vô cùng mừng rỡ. Vợ chồng chủ nhà bảo chúng tôi mệt cứ ở lại nghỉ, tối nấu cơm ăn chung và nghỉ lại sáng mai đi cũng được, đừng ngại ǵ.
 

Lúc đó đă 3 giờ chiều, chúng tôi cảm thấy đói bụng v́ chưa ăn trưa. Tôi nói với BY xin phép chủ nhà đi t́m quán kiếm cái ǵ ăn rồi sẽ quyết định. Tôi đỡ BY đi cà nhắc theo đường lộ. Ở đây dân cư thưa thớt chỉ có một quán cháo ḷng nhưng buổi chiều không bán. Bà chủ quán bảo c̣n ít cơm nguội, nếu muốn sẽ hâm lại và đổ trứng cho chúng tôi ăn tạm. Chúng tôi đồng ư v́ không c̣n cách nào khác.
 

BY kể lúc anh chủ nhà chở tôi đi, thấy lâu quá, BY rất lo. Lúc ở Sài G̣n, trước khi đi đă có người nói phía bắc bọn cướp giật ghê lắm, nhiều khi chỉ v́ vài trăm ngàn, một chiếc nhẫn cũng có thể giết người như chơi. Biết đâu anh ta chở tôi vào núi rồi thủ tiêu, cướp xe luôn. BY bàn ở lại nhà người ta cũng ngại lắm, nếu gặp người xấu sẽ không biết chuyện ǵ sẽ xảy ra. Tốt hơn đón xe đ̣ đi ra thị xă Thanh Hoá hoặc nếu tôi chạy xe được, cố chạy đến thị trấn gần nhất t́m nhà trọ ở lại v́ ở nhà người ta bất tiện và chắc chắn BY sẽ không ngủ được. (Chúng tôi đă hỏi thăm và biết thị trấn Tĩnh Gia cách đây bảy cây số có nhà trọ).
 

BY nói thêm là lúc đầu BY rất lo nhưng sau nói chuyện thấy chị chủ nhà có vẻ tử tế, là người công giáo, trong nhà có bàn thờ Chúa Giêsu và Đức Mẹ nên BY cũng hơi yên tâm. BY c̣n nói sau vụ suưt tai nạn ở Lăng Cô được Đức Mẹ cứu giúp nhưng ra Thánh địa Đức Mẹ La Vang tôi không chịu tạ ơn nên mới bị Đức Mẹ phạt. Tôi đùa bảo Đức Mẹ chỉ phạt nhẹ cảnh cáo thôi. Găy một ngón tay út để kỷ niệm chuyến đi cũng không có ǵ ghê gớm lắm. Nói thế chứ Đức Mẹ đâu lại để tâm những chuyện vặt và đă là Đức Mẹ nhân từ sẽ không hề phạt ai.
 

Cuối cùng chúng tôi thống nhất sẽ chạy tiếp ra Tĩnh Gia t́m nhà trọ nghỉ rồi ngày mai tính tiếp. Chúng tôi cám ơn chủ nhà, đề nghị chụp với họ mấy tấm h́nh làm kỷ niệm. BY tặng chị vợ chiếc áo len mới mua mang theo chưa mặc và mấy gói bánh kẹo cho cháu nhỏ chúng tôi có sẵn trong hành lư.
 

Qua vụ tai nạn xe, tôi lại cảm nghiệm ra một điều đáng vui. Trong khi trên quốc lộ này chuyện “ cơm tù – xe cướp” xảy ra hàng ngày, con người đối xử với nhau tàn bạo vô nhân tính, chỉ biết đặt quyền lợi lên trên hết th́ ở đây, và chắc ở nhiều nơi khác nữa, vẫn có những người dân chân chất đầy ḷng nhân ái, sẵn sàng cứu giúp người kkác không cần tính toán. Sau này khi nghe kể lại vụ tai nạn, một người bạn nói: Thật may mắn cho hai bạn, nếu gặp t́nh huống xấu, hai bạn có thể bị cướp xe, tiền bạc, thậm chí mất mạng. Điều này cho thấy trong xă hội suy đồi hiện nay vẫn c̣n cái tốt, cái thiện tiềm ẩn, làm cho ta không tuyệt vọng về con người.
 

Chúng tôi tiếp tục đi. Ngón tay găy để trên tay lái bị rung nhức nên hầu như tôi chỉ chạy một tay. Vả lại cú ngă làm chấn động, tay phải cũng hơi run nên tôi chạy rất chậm, hơn nửa giờ sau mới đến thị trấn Tĩnh Gia trước khi trời tối. Chúng tôi vào ngay một trong hai nhà trọ kế nhau nằm bên đường và thở phào khi nằm lăn trên giường.
 

Đêm hôm đó, chúng tôi ngủ không yên giấc lắm v́ tiếng động lịch kịch suốt đêm. Nửa đêm h́nh như có tiếng công an đi kiểm tra nói chuyện với bà chủ nhà trọ ngoài hành lang nhưng họ không vào pḥng chúng tôi. Buổi chiều, lúc nhận pḥng, chúng tôi thấy anh con trai bà chủ nhà trọ to lớn, mặt mày dữ tợn, râu ria xồm xoàm, ở trần, cứ đi qua đi lại nh́n vào pḥng nên chúng tôi cũng hơi ngại, không biết có rơi vào hắc điếm không. Cuối cùng v́ quá mệt nhọc, chúng tôi cũng ngủ thiếp đi được một giấc. Sáng ra vẫn thấy ḿnh an toàn.
 

Chúng tôi trả pḥng ra thị trấn sửa xe và ăn sáng. Tay lái xe hơi bị lệch và tôi cần chỉnh lại thắng, thay nhớt nếu muốn đi tiếp. Chúng tôi có một bữa ăn bánh cuốn thú vị. Trong một quán nhỏ bên đường, nhiều phụ nữ và trẻ em ngồi trên những chiếc đ̣n chung quanh một chiếc bàn thấp chờ chủ quán tráng bánh. Bánh làm xong rắc nhân, cuốn lại, cắt thành miếng cho vào đĩa, lần lượt mỗi người ăn một cái rồi chờ tráng tiếp. Chúng tôi cũng sà vào chờ luân phiên như họ. Ai muốn đặc biệt cho thêm trứng gà, chủ quán sẽ làm theo yêu cầu. BY hỏi cô chủ làm sao nhớ người nào ăn mấy cái, cô bảo quen rồi, có ǵ mà không nhớ. Kể cô cũng tài. Tôi cũng chẳng nhớ ḿnh ăn mấy cái mà lúc đó có gần chục người khách. Thật đúng hương vị b́nh dân.
 

Ăn xong chúng tôi t́m một quán cà-phê ngồi uống và bàn bạc quyết định nên đi xe gắn máy hay đi xe đ̣. Chúng tôi vẫn phân vân. Chúng tôi rất ghét đi xe đ̣, nhất là trong hoàn cảnh xe cộ, đồ đạc lỉnh kỉnh như thế này và lại đón xe dọc đường, nhất định không có chỗ ngồi tốt. Đi xe gắn máy tiếp sợ không an toàn. Ngón tay và bàn tay tôi sau một đêm có vẻ hơi êm nhưng chạy đường xa nhất định bị ảnh hưởng, tay lái không c̣n vững như trước và đường ngoài này lại hẹp, rất nhiều xe cộ chạy ẩu.
 

Cuối cùng chúng tôi quyết định đi xe đ̣ để bảo đảm an toàn dù có hai điều đáng tiếc: Không thực hiện trọn vẹn chuyến đi bằng xe gắn máy, dù chúng tôi đă đi gần 2000 cây số nhưng c̣n khoảng 150 cây số cuối cùng lại bỏ cuộc. Không ghé thăm nhà thơ HL, sợ sau này sẽ không c̣n có dịp v́ h́nh như ông đă ngoài 80 tuổi.
 

Tôi cùng đi với HL trong chuyến xuyên Việt năm 1988, giữa ông và tôi có nhiều đồng cảm và tôi rất kính phục sự cương trực bất khuất của ông. Nghe nói về sau ông được nhà nước t́m cách o bế, giúp xuất bản thơ, giúp xây lại nhà nhưng ông vẫn tiếp tục lên án chế độ mạnh mẽ mỗi khi có dịp. Tôi tin ông không bao giờ có thể khuất phục hay bị mua chuộc. Ông đă đem cả cuộc đời để đánh đổi sự trung thực, tự trọng và tự do tư tưởng th́ chút ân huệ cuối đời chẳng có nghĩa ǵ.
 

Tôi nhớ măi gương mặt đầy cương nghị, cḥm râu bạc, giọng đọc thơ chân chất và những lời phát biểu sang sảng đầy chất lửa của ông trong suốt chuyến đi, cả mấy chai rượu tăm ngon tuyệt uống nóng cả tim gan mà ông đă tặng BMQ và tôi năm ấy.
 

Bà chủ quán cà-phê tử tế dặn chúng tôi lên xe phải trả giá trước và chọn đúng xe đi Hà Nội để khỏi bị sang khách giữa đường. Đang ngồi nói chuyện, có chiếc xe đ̣ chạy qua, tôi vẫy lại. Gă lơ xe nhảy xuống chạy đến hỏi. Bà chủ quán nói trước: “Đi Hà Nội hai người 50.000d, xe gắn máy 20.000d, chịu không?”
 

Gă lơ xe, một thanh niên cao lớn mặc bộ đồ quân phục Mỹ c̣n mới, có nguyên chữ “US Army” trên ngực. Gă nh́n qua chúng tôi rồi nói: “Được rồi. Lên xe đi”. BY gặng hỏi: "Có phải xe đi Hà Nội không?". Gă lớn tiếng: “Sao lại không đi “Hà Lội”. Nghe giọng “Hà Lội” c̣n không biết hả”. Gă xách ba lô của chúng tôi cho vào cốp sau rồi cùng một người nữa trên xe xuống đưa xe của chúng tôi vào cửa bên, lấy dây buộc lại. Trên xe hành khách gần kín chỗ. Gă chỉ cho chúng tôi ngồi vào hai chỗ trống, BY ngồi băng sau, tôi ngồi băng trước phía cuối xe. BY phản đối nhưng gă bảo đến Thanh Hoá có người xuống gă sẽ xếp lại chỗ ngồi.
 

Xe chạy một khoảng ngắn, gă nói với BY: “Cho tiền xe, 160.000 đồng”. BY ngạc nhiên: “Dưới kia bà chủ quán trả 70.000 đồng anh chịu rồi sao bây giờ đ̣i nhiều thế”. Gă sửng cồ ngay: “Con mẹ nhà quê đần độn đó biết cái đ… ǵ. Đưa tiền xe. 160.000 đồng”. BY nói: “Nhưng mà…”. Gă gạt ngang: "Không nhưng ǵ hết. 160.000 đồng". Thấy thái độ vô lễ và hung hăng của gă, tôi biết lôi thôi với gă chẳng lợi ǵ trong hoàn cảnh này. Tôi bảo BY cứ trả tiền cho gă. BY nghe tôi đưa tiền nhưng rất ấm ức. Hành khách chung quanh nh́n chúng tôi có vẻ ái ngại nhưng không ai nói ǵ.
 

Khi gă lơ xe chuyển lên phía trên, thanh niên ngồi bên cạnh bảo tôi: “Lên xe giữa đường là vậy. Nó chém thế chứ hơn cũng phải chịu. Không nghe nó ném xuống đường”. BY cũng bắt chuyện than phiền với mấy người ngồi bên. Nhiều người lên tiếng ca thán chuyện xe đ̣ bát nháo hiện nay.
 

Lát sau có hai cô gái lên xe. Khi gă lơ xe đ̣i tiền, một cô nói: “Chúng em vẫn thường đi đoạn đường này. Bớt cho chúng em mười ngàn. Chúng em là sinh viên nghèo”. Gă quắc mắt: “Nghèo mặc cha chúng mày. Sinh viên là cái đ… ǵ. Chúng mày học cho mày chứ học cho bố mày đây à. Đưa tiền. Không th́ xuống”. Hai cô gái tội nghiệp im thin thít móc tiền ra trả.
 

Lại có một bà già có vẻ nhà quê lên xe, c̣ kè giá cả, kêu lấy tiền xe quá đắt. Gă to tiếng: “Đắt ǵ. Bây giờ cái ǵ cũng lên giá, xăng tăng, thuế tăng, lộ phí cầu đường tăng. Không lấây tiền xe thế chúng ông ăn cái giải ǵ. Con mẹ nhà quê này biết đếch ǵ ngu thấy mẹ. Đúng là dân Lê Khả Phiêu!”. Mọi người đều ngẩng lên nh́n, không ngờ gă táo tợn chửi xéo luôn cả cựu tổng bí thư.
 

Đến thị xă, có nhiều người lên xuống, BY đứng lên đ̣i đổi chỗ ngồi cạnh tôi. Gă quát: “Cứ ngồi đó.” và lấy tay ấn BY ngồi xuống, trúng ngay chỗ đầu gối bị thương làm BY kêu thét lên. Gă tỉnh bơ quay đi chỗ khác. Thấy chỗ ngồi của BY chiếc ghế không tốt bị xóc nhiều nên tôi bảo BY đổi chỗ cho tôi và rán chịu cho qua, đừng yêu cầu ǵ nữa.
 

Trên suốt chuyến đi, rất nhiều bi hài kịch nữa diễn ra.
 

Ba thanh niên lên xe trả giá sừng sộ với gă lơ xe nhưng gă vẫn không chịu lép vế, vẫn chém gấp rưỡi giá thông thường. Một thanh niên nói:“Đây đâu phải là xe chất lượng cao mà lấy đắt thế”. Gă cười khẩy: “Muốn chất lượng cao à. Cứ đưa thêm tiền là khắc có chất lượng cao ngay. Khó ǵ”. Khi gă quay đi nơi khác, ba thanh niên bàn nhau cách trả thù gă lơ xe. Một người nói:“Ngày mai xe nó đi ngang đây tao không cho nó ăn đ̣n th́ tao bú c… cho nó”.
 

Một người đứng tuổi, ăn mặc có vẻ nghèo khổ không chịu xuống khi xe dừng ở một thị trấn và bảo c̣n khoảng mười cây số nữa mới đến chỗ muốn xuống. Gă lơ xe kéo tay ông ta lôi ra cửa: “Hết tiền rồi. Mày không xuống ông đạp xuống bây giờ”.
 

Một bà buôn chanh chua chửi nhau với gă lơ xe, có thêm gă lái xe phụ hoạ hàng nửa giờ liền, hai bên đều tuôn ra những lời thô tục bẩn thỉu không ai chịu nổi.
 

Tôi quá ngán ngẩm nhắm mắt lại, không buồn nh́n ra ngoài xem phong cảnh v́ kính xe quá mờ, chỉ thấy loáng thoáng nhà cửa và các tấm bảng ghi địa danh trên đường. Cũng may chiếc xe chạy bạt mạng khá nhanh và không gặp tai nạn ǵ dù có những lúc thắng gấp, chao đảo, suưt đụng vào xe khác.
 

Trưa xe đến Hà nội, nghe nói chỉ c̣n khoảng mười cây số nữa đến bến xe nhưng gă lái xe không chạy đến bến mà tấp vào một quán ăn bên đường buộc hành khách vào ăn trưa. Ở đây nhà xe được chiêu đăi miễn phí và khách tha hồ bị chém đẹp. Gă lơ xe cho xe gắn máy của tôi xuống. Gă đứng trên đẩy bừa xe xuống bảo tôi đứng dưới dỡ. Tay tôi bị đau không đỡ được, một ông khách sốt sắng đến giúp và suưt ngă v́ chiếc xe quá nặng.
 

Thật quá quắt và không thể tưởng tượng. Gă lơ xe như một bạo chúa cai trị vương quốc của ḿnh bằng bàn tay sắt, muốn làm ǵ th́ làm. Tôi chưa bao giờ gặp một gă đê tiện, thô bỉ và vô văn hoá như thế.
 

Đúng là một chuyến xe thổ tả. Tuy nhiên mấy hành khách trên xe nói đây không phải là chuyến xe đặc biệt mà hầu như xe nào cũng như thế cả. Hành khách ai cũng bất b́nh nhưng đi đường nên không muốn gây sự lôi thôi, có khi rước vạ vào thân, lại không có cơ quan thi hành luật pháp nào can thiệp. Phải chăng chuyến xe này cũng là một điển h́nh của xă hội hiện nay?

 

12.
 

Thế là chúng tôi thoát khỏi chiếc xe thổ tả. BY c̣n cằn nhằn măi nhưng tôi nói đó cũng là một kinh nghiệm hay. Dễ ǵ có dịp gặp gỡ một nhân vật điển h́nh mới của thời đại như “gă lơ xe mặc quân phục US Army” kia.
 

V́ chưa có bản đồ, sau khi xuống xe đ̣, tôi không biết ḿnh đang ở đâu. Tôi hỏi một người đứng gần đó về Hà nội đi đường nào. Ông ta bảo đây là Hà Nội. Tôi phải hỏi lại đường vào trung tâm thành phố, đến Hồ Gươm. Ông ta chỉ đại khái và bảo đi tới hỏi tiếp. Con đường dẫn vào thủ đô này sao quá ngán ngẩm, có lẽ không phải là đường chính v́ đường nhỏ, bụi mù mịt và chạy dọc một con kênh thối om, sau này tôi mới biết đó là sông Kim Ngưu. H́nh như gă lái xe cố t́nh chạy vào đường này để tránh cảnh sát.
 

Tôi rẽ qua chiếc cầu và đi vào các khu phố chính, phố Thanh Nhàn, rẽ phố Bạch Mai, tiếp theo là phố Huế, phố Hàng Bài nằm trên cùng một con đường.
 

Việc quan trọng của chúng tôi bây giờ là t́m một quán ăn hay quán giải khát để vào nghỉ ngơi và rửa ráy, đi vệ sinh v́ đă phải giam ḿnh hơn bốn giờ trên xe đ̣. Không may, BY vào hỏi mấy nơi mà nơi không có toa lét, nơi không có chỗ đậu xe. Tôi chạy ngang một hiệu sách, bảo BY vào mua ngay tấm bản đồ Hà Nội rồi sau đó gặp một quán fast food ở phố Hai Bà Trưng. Quán này có mặt tiền rất dài, đặt bàn ở cả trong nhà và ngoài hàng hiên, lại có chỗ đậu xe rộng răi. Quán có một toa lét nhỏ xíu, hơi bẩn, phải dùng gáo dội nước nhưng như thế đă là quá tốt đối với chúng tôi bây giờ. Fast food ở đây lại có cả cơm đĩa khá ngon và giá rẻ bất ngờ.
 

Sau khi ăn uống nghỉ ngơi xong chúng tôi đi t́m pḥng trọ. Các khách sạn ở những đường lớn đều là khách sạn “có sao”, tiền pḥng tính bằng “đô” nên chúng tôi phải chạy ra khu vực xa hơn. Cuối cùng t́m được một nhà trọ thích hợp trong một hẻm phố Thanh Nhàn. BY hỏi chuyện, anh chàng tiếp tân cho biết nhà trọ của anh ta đủ loại khách, ở xa đến, ở trong thành phố và ngay cả ở khu vực chung quanh. Khách có thể thuê qua đêm hay thuê giờ. Chúng tôi hơi ngạc nhiên nhưng khi lên nhận pḥng mới hiểu ra. Pḥng nào cũng có một tấm gương dài treo nghiêng ở tường đối diện với bên đặt giường và nằm trên giường có thể nh́n thấy ḿnh trong gương. Chúng tôi đoán đây là một loại “nhà trọ t́nh yêu” theo kiểu Nhật. Thôi cứ ở tạm một hôm rồi mai tính tiếp.
 

Tắm rửa nghỉ ngơi, ngủ một giấc cho lại sức, tôi lấy bản đồ ra nghiên cứu và quyết định đến thăm Hồ Gươm trước. Trước đây tôi đă có một lần ra Hà Nội với BMQ, ở một tuần nhưng chỉ lo đi đấu tranh, hết Văn Pḥng Trung Ương Đảng lại đến các ban, các bộ, lại đi bằng xe ô-tô cơ quan nên tôi không nhớ đường và chẳng thưởng thức được ǵ. Lần này khác, chúng tôi sẽ tự ḿnh khám phá Hà Nội.
 

Trước đây lần đầu thấy Hồ Gươm tôi rất thất vọng. Ấn tượng lúc đó Hồ Gươm chỉ là một hồ nhỏ nước tù đọng có vẻ bẩn và không lấy ǵ làm thơ mộng, có lẽ do t́nh h́nh và tâm trạng của tôi lúc đó. Bây giờ chạy quanh hồ hai ṿng, tôi có cảm giác khác hẳn, h́nh như hồ và khung cảnh chung quanh được sửa sang chăm sóc nhiều. Nước vẫn c̣n có vẻ tù đọng nhưng trông không đến nỗi bẩn, bờ kè xây sạch sẽ. Hàng cây chung quanh hồ nhiều chủng loại, có nhiều cây cổ thụ toả bóng rợp mát, vài cây nghiêng ḿnh ra mặt nước rất thơ mộng. Băi cỏ, ghế đá sạch sẽ. Việc cấm đưa xe đạp, xe máy vào bờ hồ, chỉ dành cho người đi bộ làm cho khung cảnh trở nên yên tĩnh, thanh lịch, không xô bồ bát nháo.
 

Chiều muộn, chúng tôi vào quán cà-phê Highland bên bờ hồ. H́nh như quanh hồ chỉ có hai nơi được phép kinh doanh là quán cà-phê này và nhà hàng Thủy Tạ cách đó không xa, cùng ở ven bờ tây. Các bàn đặt ngoài trời, dưới tàng cây, mỗi bàn có một lọ hoa. Các tiếp viên nam nữ ăn nói nhỏ nhẹ, lịch sự. Gần một nửa số khách là tây. Giá cả cũng không đắt lắm nếu so với Thủy Tạ Đà Lạt. Cà-phê uống được nhưng không ngon lắm. Chúng tôi thuộc loại dân sành điệu cà-phê v́ đă uống đủ các loại cà-phê tây nguyên gần 40 năm nên đến đâu cũng uống cà-phê đen để thưởng thức và so sánh.
 

Trời tối dần. Gió mát dịu. Phố xá lên đèn lấp lánh dưới ánh nước. Cảm giác ngồi ở đây thật thư thái, phần nào “lấy lại cảm t́nh” của chúng tôi đối với thủ đô sau cảm giác chán ngán và bực bội lúc mới vào trong một hoàn cảnh không thuận lợi.
 

Trước khi về nghỉ, chúng tôi gọi điện cho các con và đến bây giờ mới báo cho chúng biết vụ chúng tôi bị tai nạn. Các con đều lo lắng và khuyên chúng tôi nên đi kiểm tra và điều trị ở bệnh viện. V́ BY vẫn đi lại được tuy đầu gối bắt đầu sưng lên và hơi cà nhắc c̣n bàn tay tôi khá êm, vẫn có thể chạy xe được, tôi lại tin tưởng ở ông thấy thuốc ở Thanh Hoá nên chúng tôi quyết định không vào bệnh viện, sợ mất thời gian phiền phức. Chúng tôi định ở lại đây một tuần và phải đi đây đó, đợi về lại Sài G̣n sẽ kiểm tra một thể.
 

Đêm ở “nhà trọ t́nh yêu” hầu như chúng tôi không ngủ được. Muỗi tấn công chúng tôi liên tục, nhưng nếu để quạt chạy số lớn lại không chịu được. Nửa đêm chúng tôi phải gọi cho tiếp tân nhưng anh chàng trực ngái ngủ bảo nhà trọ không có mùng. Đành chịu trận. Có lẽ “nhà trọ t́nh yêu“ này cho thuê giờ là chính nên người ta không chú ư việc này.
 

Sáng hôm sau, việc đầu tiên là chúng tôi đi ăn sáng và t́m nhà trọ mới. Con trai lớn chúng tôi từng đi làm ăn qua Hà Nội mấy lần mách nên t́m nhà trọ ở khu phố cổ. Thế là chúng tôi đến ngay đó.
 

Khu phố cổ là khu vực Hà Nội 36 phố phường xưa ở phía bắc hồ Gươm. Chúng tôi chạy ṿng ṿng và không sao nhớ nổi hết tên phố: hàng Bạc, hàng Đào, hàng Lược, hàng Đường, hàng Chiếu, hàng Gai… Có phố chỉ ngắên chừng trăm mét. Đường nhỏ, lề hẹp và đông đúc kinh khủng, khách tây đi đầy đường. Nói là phố cổ nhưng nh́n bề ngoài không thấy cổ lắm v́ nhà nào cũng mở cửa hiệu kinh doanh, hàng hoá che lấp không nh́n thấy rơ kiểu kiến trúc nhà. Đặc biệt khu vực này có hàng trăm văn pḥng dịch vụ du lịch. Một số là khách sạn lớn mới xây dựng làm luôn văn pḥng du lịch, c̣n lại phần lớn là những cửa hiệu nhỏ, thậm chí chỉ là một mặt bằng nhỏ xíu vài mét vuông. Nhiều văn pḥng lấy tên “Sinh cà-phê” là một công ty du lịch nổi tiếng ở Sài G̣n. Những nơi đó, người ta bán vé các tour du lịch đi Hạ Long, Hải Pḥng, chùa Hương, Tây Bắc… và đều có tờ quảng cáo in bằng hai thứ tiếng Anh, Việt có nội dung na ná nhau.
 

Khách sạn, nhà trọ cũng nhiều không kém. Ngoài các khách sạn mới xây dựng kiểu hiện đại, phần lớn các nhà ở được sửa chữa lại để đón khách. BY vào xem có nơi chỉ là mấy căn pḥng nhỏ xíu trên gác nhưng vẫn có khách “tây ba lô” ra vào. Được cái những nơi này giá cả phù hợp với túi tiền chúng tôi và chúng tôi mặc nhiên trở thành khách du lịch “ta ba lô”. BY chọn thuê ở một nhà trọ có lối vào bên hông dài và hẹp chỉ lọt vừa chiếc xe gắn máy v́ mặt tiền được cho thuê làm cửa hàng kinh doanh nhưng bên trong có 4, năm tầng và pḥng ốc rộng răi, tuy hơi cũ. Dù sao cũng tốt hơn nhiều so với “nhà trọ t́nh yêu” phố Thanh Nhàn. Nơi đây lại tiện đường đi các tour du lịch.
 

Thuê pḥng xong, chúng tôi về nhà trọ cũ lấy đồ chuyển sang nơi mới và đi bộ t́m chỗ ăn trưa. Ở đây có nhiều hiệu ăn dành cho khách tây. Điều đặc biệt là tất cả đều có bản thực đơn để trên giá đặt ngoài cửa, ngay trên lề đường. Khách tây đi qua đứng lại xem thực đơn thấy thích th́ vào. Đúng là một cách tiếp thị hữu hiệu. Các tiệm cơm Việt Nam ít hơn và rất xô bồ đông đúc. Các quán bán những món đặc sản truyền thống của Hà Nội nhiều vô kể, bán ngay trên lề đường hoặc ở các đầu hẻm. Chúng tôi ăn thử món bún chả ở một quán loại này.
 

Bún chả chúng tôi chẳng lạ ǵ v́ ở Sài G̣n thỉnh thoảng vẫn ăn nhưng ở đây cách ăn có hơi khác. Thay v́ nước mắm để riêng, ăn đến đâu cho thêm nước mắm đến đó, người ta làm một tô nước mắm nhạt thật to rồi cứ thế cho bún, chả vào vừa ăn vừa húp. Chúng tôi ăn măi không hết “suất” của ḿnh (gọi là “suất” thay v́ “tô” như trong nam). Kiểu ăn này không quen rất khó ăn. Dĩ nhiên đó là đối với chúng tôi. C̣n những khách khác là người Hà Nội, trong đó có mấy cô ăn diện rất mốt, mắt xanh mỏ đỏ, cứ ngồi húp soàn soạt. Chúng tôi tiếc là đă ăn đúng kiểu, ngay tại Hà Nội 36 phố phường mà vẫn không thấy ngon bằng ở Sài G̣n.
 

Buổi chiều chúng tôi đi thăm cầu Chương Dương và hồ Tây. Từ khu phố cổ đi ra phía sau không xa, chạy ṿng lên đê là đến cầu Chương Dương, chiếc cầu cũ bắc qua sông Hồng. Cầu cao và không rộng lắm, xe ô-tô chạy làn giữa, dưới vài cầu bằng sắt xám, hai làn bên lộ thiên cũng rộng gần bằng làn giữa dành cho xe gắn máy, chỉ có lan can thưa che chắn. Chạy trên cầu này mới thấy sông Hồng dữ dội. Sông rộng, nhiều băi cát, phía hạ lưu khói sóng cuộn lên mờ mịt. Gió thổi bạo liệt. Chạy xe gắn máy không vững tay lái có thể bị quăng quật vào lan can như chơi. Dân Hà Nội đă quen nên họ vẫn phóng xe như bay. Tay tôi đau nên phải cố sức giữ gh́ tay lái. Bây giờ là mùa xuân, không rơ đến mùa mưa băo người ta sẽ đi như thế nào trên chiếc cầu này. Tôi qua cầu, chạy thêm một khoảng xem phố xá ở Gia Lâm không thấy ǵ lạ nên quay lại, chạy dọc theo đê Yên Phụ t́m đường đến hồ Tây.
 

Hồ Tây quả là rộng mêng mông. Tôi đọc báo chí thấy nói về các làng hoa, vườn đào đă bị huỷ hoại nhiều do người ta bán đất xây dựng các khách sạn và khu nhà biệt thự ven hồ nhưng không có thời giờ đi xem, chỉ đứng trên đường Thanh Niên giữa hồ Tây và hồ Trúc Bạch để ngắm cảnh. Hồ Tây có nhiều nhà hàng du thuyền và các tṛ chơi dưới nước như chèo pédalo, đạp vịt… Trời chiều gió lạnh nhưng vẫn có người chơi. Dọc đường ven hồ, nhiều cặp thanh niên nam nữ dựng xe ngồi tâm t́nh nhưng h́nh như ít cảnh âu yếm trắng trợn như ở các công viên Sài G̣n, tuy cũng có cặp hôn nhau. Bây giờ đối với một số thanh niên, nơi t́nh tự an toàn và thơ mộng (?!) lại là chỗ công cộng giữa ban ngày hay dưới đèn đường sáng trưng. Những người lớn tuổi như chúng tôi dù đă qua một thời rất lăng mạn, cũng không hiểu nổi những “cảm xúc t́nh yêu” như thế.
 

Ngắm cảnh hồ Tây một lúc chúng tôi vào nhà hàng phía bên hồ Trúc Bạch để ăn bánh tôm. Gió mạnh và hơi lạnh, chúng tôi phải ngồi ở góc khuất, không thể ngồi sát mép nước để vừa ăn vừa thưởng ngoạn cảnh hồ. Bánh tôm hồ Tây nổi danh này ăn vẫn không thấy ngon lắm, chẳng khác mấy với bánh tôm ở Sài G̣n. Chất lượng của các món ăn truyền thống này đă kém đi, không phải chỉ ở Hà Nội mà c̣n ở nhiều nơi khác, hay khẩu vị chúng tôi “có vấn đề”? Lâu nay chúng tôi đă quen chay tịnh. Một hũ yaourt, một trái chuối, một gói xôi, một đĩa rau bí xào… đối với chúng tôi nhiều khi ngon lành hơn các món sơn hào hải vị.
 

Khi trở về cuối đường Thanh Niên có một hàng cây nở hoa vàng rất đẹp, BY thích muốn chụp h́nh nhưng v́ trời đă sụp tối nên tôi chạy luôn.

 

 

13.
 

Chúng tôi đă mua vé tour đi Hạ Long từ chiều hôm trước và sáng nay người ta hẹn sẽ đến tận pḥng trọ đón sớm. Việc đến đón trễ gần một tiếng. Một hướng dẫn viên đi taxi đến đón, trên xe đă có sẵn hai người khách Nhật. Hướng dẫn viên xuống xe đi lo việc ǵ đó, bảo tài xế taxi đưa chúng tôi đến nơi có xe ca lớn đậu gần đê Yên Phụ để cùng đi với đoàn. Tài xế taxi đưa khách đến đó nhưng t́m không ra xe ca, phải dùng điện thoại di động liên lạc nhiều lần, cuối cùng được hướng dẫn đưa khách về trụ sở của công ty du lịch ở đường Mă Mây. Tại đây một hướng dẫn viên khác đưa khách đi bộ ra nơi đậu xe ca ở một địa điểm khác. Quăng đường này không gần lắm nên BY đi bộ nhiều bị đau đầu gối phải đi rất chậm. Chúng tôi trở thành những người cuối cùng trong đoàn lên xe ca.
 

Chiếc xe ca lớn chở khoảng 50 người, trong xe chỉ có hai chúng tôi và một cô gái là người Việt, c̣n lại đều là khách nước ngoài. Quăng đường từ Hà Nội đi Hạ Long khoảng 170 cây số, thời gian đi mất gần bốn giờ. Trên đường đi lúc qua địa phận Hải Dương, khách được mời xuống nghỉ giải lao và mua hàng lưu niệm ở một cửa hàng lớn mới xây dựng trong đó trưng bày nhiều hàng thủ công mỹ nghệ và bánh kẹo đặc sản của địa phương. Khu vệ sinh xây dựng riêng cũng rộng răi và sạch sẽ. Phần lớn khách chỉ xem, ít mua sắm, có lẽ v́ họ đang trên đường đi tham quan, không muốn mang theo nhiều đồ đạc vướng víu.
 

Xe đến Băi Cháy gần thành phố Hạ Long lúc trưa. Băi biển này không dài lắm, h́nh ṿng cung và bên trên có núi. Nhiều khách sạn cao tầng mới được xây dựng trông rất bề thế, trong đó có các khách sạn, theo tên gọi cho thấy liên doanh với Sài G̣n. Khách được hướng dẫn vào ăn trưa ở một khách sạn. Thức ăn chỉ có món chả gị ăn được, các món khác là hải sản chế biến nhưng quá dở. Chúng tôi ngồi cùng bàn với hai vợ chồng già người Na Uy đi với cô con gái lớn và một thanh niên người Pháp rất đẹp trai đi một ḿnh. Chúng tôi nói chuyện xă giao với họ vui vẻ. Tŕnh độ ngoại ngữ chúng tôi lem nhem nhưng cũng nói được đại khái tiếng Anh, tiếng Pháp và đây là dịp để thực tập. Cô gái Na Uy không biết bị bệnh ǵ mà không nói và không tự ăn được, đi lại khó khăn, bố mẹ cô phải chăm sóc cô rất vất vả. Thấy thế chúng tôi giúp họ và họ có vẻ cảm kích. Anh chàng người Pháp thấy BY nói được tiếng Pháp rất thích thú, kể chuyện và hỏi han đủ thứ.
 

Ăn xong khách được mời lên xe chở ra bến tàu để đi tham quan Vịnh Hạ Long. Đoàn chúng tôi được tách làm đôi, số người đi tour mộtngày cùng đi với nhau và số người đi tour hai ngày đi thành nhóm khác. Hai hướng dẫn viên phụ trách hai nhóm tự giới thiệu tên và yêu cầu khách nhớ mặt họ để khỏi lạc nhóm. Kể cũng hơi khó cho họ v́ mới thoạt nh́n trong đám đông, chúng tôi cũng không phân biệt rơ hai anh chàng quần áo, tầm vóc tương tự này.
 

Hướng dẫn viên mua vé lên tàu đưa cho khách tự giữ để đi qua trạm kiểm soát lên cầu tàu. Từ đây, nơi tàu thuyền đậu san sát ven bờ, có thể nh́n toàn cảnh Hạ Long.
 

Từ đất liền vô số ḥn núi nhấp nhô chạy ra giữa biễn trời mênh mông. Những ngọn núi không cao lắm, nhiều h́nh thù nhưng vẫn có cái ǵ đó đồng dạng, hoặc đơn lẻ, hoặc kết thành khối, lô xô khuất dần trong biển cả, in h́nh lên nền trời những nét mờ ảo như trong tranh vẽ.
 

Chúng tôi xuống thuyền. Thuyền không lớn lắm nhưng vững chắc. Phần lớn khách ngồi trong khoang phía dưới nhưng một số ít leo cầu thang lên mái thuyền để tắm nắng và ngắm cảnh từ trên cao. Ở đây có thể ngồi trên các ghế nhựa nhỏ hay ngồi bệt xuống sàn. Cô gái Việt, dân Sài G̣n ra Hà Nội công tác, chụp h́nh lia lịa và nhờ người khác chụp hộ cảnh cô đứng làm dáng nhiều kiểu. Hai vợ chồng người Singapore thỉnh thoảng tṛ chuyện với chúng tôi. Hai người khác, h́nh như là vợ chồng, không rơ quốc tịch, ngồi im lặng tắm nắng, không tṛ chuyện với ai và cũng không nói với nhau. H́nh như họ có một nỗi buồn nào đó. Một cô gái New Zealand và cô gái Hàn Quốc kéo ghế ra ngồi gần mép mái thuyền.
 

Thuyền từ từ tiến sát đến ḥn núi gần nhất rồi len lỏi đi qua các ḥn khác. Đây là núi đá vôi giống núi ở động Phong Nha nhưng ít cây hơn, nhiều ḥn chỉ là những khối đá đủ dạng h́nh thù nổi lên từ mặt biển, trong đó có ḥn Gà Chọi với h́nh dáng hai con gà đang sửng cồ đá nhau. Lênh đênh trên biển giữa vô vàn núi đá này người ta có cảm giác như đi trong một mê đồ trận kỳ ảo ngoài trần thế rất dễ lạc lối về.
 

Sau một lúc chạy ṿng vèo ngắm cảnh, thuyền cập bến để khách vào viếng động Thiên Cung. Muốn vào động phải leo khoảng trăm bậc cấp lên lưng chừng núi mới đến cửa động. Đă đi Phong Nha nên chúng tôi không thấy ngạc nhiên với động Thiên Cung dù ở đây cũng rộng, nhiều h́nh thù kỳ dị không kém. Sự khác biệt và cũng kém hấp dẫn ở đây là đèn néon quá sáng và dấu vết nhân tạo nhiều quá, người ta làm nhiều bậc cấp, cả những chiếc cầu gỗ có tay vịn để khách dễ đi lại nhưng chính v́ thế mất đi vẻ mê cung huyền ảo.
 

Sau khi xem động Thiên Cung, khách được hướng dẫn đi men sườn núi sang xem hang Đầu Gỗ cách đó khá xa. Con đường này được sửa sang khá rộng và đi lại an toàn. Hang Đầu Gỗ cũng có dạng tương tự như động Thiên Cung nhưng nhỏ hơn đôi chút.
 

Máy ảnh của tôi sắp hết phim, tôi đă mua một cuộn phim dự trữ nhưng lại để quên trong xắc bỏ dưới thuyền. Cô gái Sài G̣n rất cởi mở và vui vẻ sẵn sàng chụp cho chúng tôi một số kiểu và hứa về Sài G̣n sẽ gởi ảnh cho chúng tôi. BY tuy đau chân nhưng vẫn cố khập khiễng đi theo mọi người v́ không lẽ ra tận đây mà ngồi một chỗ.
 

Xem xong, khách xuống thuyền đă đến đậu sẵn dưới hang Đầu Gỗ để trở về. Sau khi leo trèo mỏi mệt, ngồi trên mái thuyền, tận hưởng làn gió mát trong biển trời về chiều, ai cũng lim dim ngây ngất.
 

Trên đường về, xe chúng tôi phải chở thêm mấy người khách tây của một đoàn khác gởi đi nhờ một chặng đường để sang xe khác đi Hải Pḥng. Họ phải ngồi ghế “xúp” ở giữa. Đây chắc là chuyện lạ ở Việt Nam đối với họ. Hai hướng dẫn viên nói tiếng Anh khá trôi chảy tuy một trong hai người phát âm quá tệ. Họ nói với khách rất lịch sự, luôn mồm «I’m sorry”, «Thank you very much”, “Thanks for your help”. Nhưng khi nói với nhau bằng tiếng Việt lại chửi thề và văng tục lia lịa làm chúng tôi và cô gái Sài G̣n phải lắc đầu. Hai xe cũng ngừng giải lao ở một cửa hàng bán đồ lưu niệm tương tự cửa hàng lúc đi. Đây là sự kết hợp thuận tiện rất đáng hoan nghênh.
 

8 giờ tối xe về đến Hà Nội, đổ khách ở trước rạp múa rối nước đầu Hồ Gươm và khách tự về. Chúng tôi tiếc đă không đi tour hai ngày, sẽ được dạo chơi trên biển nhiều hơn và ngủ lại đêm ở đảo Cát Bà. Tour một ngày đi về mất đến hai phần ba thời gian và khá mệt nhọc trong khi giá vé tour hai ngày không mắc hơn bao nhiêu (Tour một ngày 180.000đ/người, tour hai ngày 230.000đ/người). BY tiếc rẻ nhưng tôi an ủi nói lần sau sẽ rút kinh nghiệm. Biết đến bao giờ nhưng cứ nói đại cũng không sao (?!)

 

14.
 

Ngày thứ ba chúng tôi tiếp tục đi thăm thú Hà Nội.
 

Khu phố cổ quả là đông đúc và chật chội. Đi bộ phải đi dưới ḷng đường v́ lề quá hẹp, lại để đầy xe gắn máy. Con đường nh́n ra Hồ Gươm đang bị công an dọn dẹp, nhiều bảng hiệu đồ đạc treo lấn ra lề bị giật xuống nhưng phía trong này chắc công an phải chào thua. Tuy vậy khách tây ba lô có vẻ khoái khu vực này, họ đi nhan nhản và cùng chen lấn với người Việt rất tự nhiên.
 

Các tiệm dịch vụ Internet không nhiều lắm. Ở các đường phía gần hồ giá lên đến 12.000đ/giờ trong khi cách đó chừng trăm mét, ở các đường phía sau giá chỉ có 3000đ/giờ. Dĩ nhiên chúng tôi phải chịu khó đi xa hơn khách tây.
 

Sinh hoạt phố phường Hà Nội có nhiều đặc trưng lạ mắt đối với chúng tôi và có lẽ đối với nhiều người ở xa đến, theo chúng tôi có cái chấp nhận được nhưng có cái không được đẹp mắt hay không có vẻ văn hoá lắm đối với một thủ đô.
 

Các quán trà lề đường là một đặc trưng truyền thống. Chỉ cần một ấm tích, vài chiếc cốc, một giỏ đựng kẹo, thuốc lá và một ống thuốc lào, một chiếc bàn thấp, vài chiếc ghế đẩu đặt bên lề đường, các bà hàng đă có thể hành nghề quanh năm. Thậm chí ở trước chợ Đồng Xuân, tôi thấy tất cả đồ lề của bà hàng chỉ đặt gọn trong một chiếc giỏ xách. Không cần bàn ghế mà chỉ có mấy chiếc đ̣n nhựa, khi có khách bỏ mấy chiếc đ̣n ra, cái làm ghế, cái làm bàn. Phải thừa nhận uống trà ở những quán này rất tuyệt, nhất là về đêm. Trời lạnh, uống một cốc trà nóng bỏng miệng thấy ấm cả người, giá lại đặc biệt rẻ, chỉ có 500đ một cốc, có nơi 200đ, một giá không đâu có.
 

Buổi sáng chúng tôi đi mua bánh ḿ nhưng t́m măi không thấy. Hỏi và được chỉ ngay trước mắt. Hoá ra mấy bà mấy cô đi bán rong đội một cái rổ lớn trên đầu trong đựng bánh ḿ được phủ kín bằng một cái bao tải cũ kỹ. Một số khách tây rành hơn chúng tôi ra hiệu gọi đến mua nhưng một số khác có vẻ ngạc nhiên và xin phép chụp h́nh.
 

Cảnh BY không thích nhất là các cô đi xe đạp chở hoa bán dạo. Phía sau xe người ta buộc một cái mẹt khá lớn và hoa được đặt trên đó, xếp như rau, nhiều cành héo úa trông rất thảm thương. Đă quen với các hàng hoa ở chợ Đà Lạt hay các chợ, các tiệm hoa ở Sài G̣n nên nảy sinh ra sự so sánh không vui. Ở những nơi này hoa được bỏ trong chậu tưới nước thường xuyên và xếp trông rất mỹ thuật, chưa kể có loại đă được bọc giấy kiếng sẵn, làm thành lẵng hoa hay đặt lên những giá nhiều kiểu dáng. Cách bán hoa trên mẹt này giống với cách bán rau cải rong của một số dân mới nhập cư vào Sài G̣n.
 

Nhiều người lái xe ôm mặc đồ bộ đội, đội nón cối, một số khác ăn mặc nghiêm chỉnh, mang giày. Những người đạp xích lô ăn mặc cũng đàng hoàng nhưng nhiều người lại mặc veston, trông không hợp tí nào với công việc đang làm và chắc cũng sẽ rất vướng víu nóng nực. Dù là xích lô chuyên dùng để chở khách nước ngoài đi dạo phố, có lẽ cũng không cần quá trịnh trọng như thế.
 

Chúng tôi chạy xe qua hầu hết các đường phố chính. Vài đường lớn xe cộ đông đúc như ở Sài G̣n nhưng những đường khác vắng hơn nhiều. Một số đường ở quận Hoàn Kiếm và Hai Bà Trưng nhiều bóng cây xanh mát nhưng ở các quận khác, những đường lớn mới mở nắng nóng không thua ǵ Sài G̣n.
 

Chúng tôi cũng đi thăm Văn Miếu và Chùa Một Cột. Chùa Một Cột nằm lọt trong khu vực lăng Hồ Chí Minh và các cơ quan bảo vệ, muốn vào phải qua cổng một cơ quan và đi ngơ sau vào chùa. Chùa này rất nổi tiếng, có giá trị lịch sử và kiến trúc, xây dựng từ đời Lư, đầu thế kỷ 15, nhưng chỉ là một chùa nhỏ xíu dáng đài hoa sen đứng trong một cái hồ nước vuông xây bằng xi măng có thả sen cũng rất nhỏ, mỗi cạnh chưa tới mười mét. Chùa một cột lừng danh trong lịch sử bây giờ chỉ là một chấm mờ nhạt khuất sau các công tŕnh đồ sộ để tôn vinh chủ tịch HCM của thời đại mới.
 

Chúng tôi chạy ngang qua quảng trường Ba Đ́nh và lăng Hồ Chí Minh nhưng không vào. Quảng trường rộng, nhiều băi cỏ được cắt xén chăm sóc kỹ, cách khoảng có lính đứng gác. Một rặng tre lớn phía trước bên trái đang được tưới bằng ṿi nước phun. Đây là rặng tre duy nhất từ xưa đến nay tôi được thấy chăm sóc kiểu này. Lăng xây bằng đá đỏ, buổi chiều tắt nắng thẫm lại trông âm u, phía trước có dựng mấy ṿng hoa đă hơi héo.
 

Tôi không thích thần thánh hóa lănh tụ, không thích nh́n xác ướp, dù là xác ướp của bất cứ ai. Tôi cũng không tán thành việc xây lăng ngay giữa trung tâm thủ đô.
 

Việc xây lăng là truyền thống cũ của các vua chúa thời phong kiến và truyền thống mới của các lănh tụ cộng sản. Các vua chúa phong kiến phương đông thường xây lăng cho ḿnh ngay khi c̣n sống, chọn những nơi u tịch và phong cách kiến trúc phù hợp với sở thích, ước vọng của ḿnh. Sau khi mất thi hài thường được chôn ở một mộ bí mật trong lăng mà người đời sau rất khó t́m kiếm. Việc xây lăng thường làm đổ bao nhiêu mồ hôi, nước mắt và máu của nhân dân trong nhiều năm liền, đôi khi công nhân xây dựng lăng c̣n bị chôn sống theo để giữ bí mật. Tuy nhiên sau này các lăng mộ đó lại trở thành di sản văn hóa – kiến trúc có tŕnh độ cao tiêu biểu cho một thời kỳ lịch sử.
 

Các lănh tụ cộng sản lại thích ướp xác và xây lăng hoành tráng ở ngay trung tâm thủ đô, làm cho lănh tụ vĩ đại đời đời sống măi.
 

Dù biện minh thế nào và thực chất nguyên ủy của sự việc ra sao, việc xây lăng HCM là trái với nguyện vọng của HCM được ghi một cách rơ ràng trong di chúc của ông. Tôn trọng “ lănh tụ kính yêu” mà lại không thực hiện di chúc của lănh tụ ( một điều rất thiêng liêng ) th́ c̣n tôn trọng nữa không, nếu không nói là ngược lại. Theo lẽ thông thường, nếu thực hiện đúng di chúc, tức hỏa táng và đem tro chôn ở ba miền, việc đó mới thực sự góp phần làm cho HCM vĩ đại v́ đảng vẫn luôn ca ngợi HCM giản dị, khắc khổ, v́ dân, v́ nước và chính ông cũng tự nhận như vậy như qua bao nhiêu lời lẽ tuyên truyền mà nhân dân đă được nghe.
 

Hơn nữa việc xây lăng, ướp xác, duy tŕ, bảo vệ thi hài và lăng tốn bao nhiêu tiền bạc công sức của nhân dân, không phải chỉ một lần mà c̣n lâu dài, trong khi nhân dân đang c̣n nghèo đói. Điều này cũng trái với ư nguyện của HCM trong di chúc.
 

V́ vậy, gần đây một số người, trong đó có Trần Khuê, đă công khai bày tỏ ư kiến đề nghị hỏa táng thi hài HCM. Đề nghị này rơ ràng rất “có lư có t́nh” nhưng người ta lại đối xử với ông rất nặng nề. Vậy làm sao thực hiện được phương châm “nói thẳng, nói đúng, nói hết sự thực” và “không sợ sai, chỉ sợ sai mà không sửa”.. (?!)
 

Khi về nhà nghỉ,ông chủ nhà hỏi chúng tôi có vào thăm lăng Bác không, Bác đang ngủ yên trong đó. BY bảo thôi để Bác ngủ, đừng quấy rầy Bác làm ǵ.
 

Chúng tôi đi t́m để thăm hồ Thiền Quang. Gia đ́nh BY có thời gian sống ở khu vực này lúc BY mới một, hai tuổi. Dĩ nhiên BY không nhớ ǵ nhưng anh của BY nói nhà cũ của gia đ́nh ở trong một pḥng của một ngôi nhà ba tầng trên con đường gần hồ. Chúng tôi chạy chầm chậm quanh hồ, thấy có vài căn nhà ba tầng có vẻ cổ, hiện đang là trụ sở của các cơ quan nhà nước, chẳng biết cái nào là nhà xưa c̣n sót lại khi nửa thế kỷ đă trôi qua.
 

Chúng tôi chỉ c̣n biết chụp mấy tấm h́nh ở bờ hồ làm kỷ niệm. Chúng tôi cũng trở lại hồ Gươm, gởi xe đi bộ để cảm nhận hết vẻ đẹp của hồ. Công viên ven hồ có ưu điểm là rộng thoáng, nhiều cây, sạch sẽ làm mặt nước trở nên dịu dàng và trữ t́nh. Thỉnh thoảng gặp một đôi trai gái đang ngồi tṛ chuyện hay một người lớn tuổi im lặng ngồi hút thuốc trầm tư một ḿnh. Giữa cuộc sống xô bồ căng thẳng náo nhiệt hiện nay, bờ hồ có thể trở thành nơi tĩnh tâm cho một số người muốn lắng ḷng trở lại với chính ḿnh. BY gợi chuyện một bà lớn tuổi cũng đang ngồi một ḿnh. Bà nói Hà Nội có nhiều hồ và dân nghèo Hà Nội sống được nhờ hồ. Họ ra hồ để thở khi ở trong nhà không c̣n thở nổi.
 

Chúng tôi chụp h́nh bên tháp Bút, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc. Trong đền chúng tôi chỉ đi lướt qua v́ không thích các mái quá thấp làm những gian thờ trở nên âm u và lại nồng nặc mùi khói nhang trong khi một nhóm du khách đang kiên nhẫn đứng lắng nghe thuyết minh. Từ đền Ngọc Sơn có thể chụp một bức h́nh gần toàn cảnh hồ Gươm theo hướng bắc – nam với một cái tháp cũ kỹ đứng xa xa giữa hồ.
 

Trước đền Ngọc Sơn và ở nhiều thắng cảnh khác của Hà Nội, có nhiều người chụp ảnh dạo, đặc biệt rất nhiều phụ nữ làm nghề này. H́nh như đây cũng là một nét đặc trưng của Hà Nội.
 

Buổi tối chúng tôi chạy ṿng ṿng khu phố cổ t́m tiệm ăn, t́nh cờ chạy ngang hiệu Chả Cá Lă Vọng ở số 14 phố Chả Cá. Tôi đă biết về sự nổi tiếng của hiệu ăn và gần đây có đọc mấy bài báo về hiệu ăn này, nơi đă được thành lập từ 100 năm trước qua năm đời cha truyền con nối và chỉ có một cửa hiệu duy nhất ở Hà Nội. Chúng tôi đoán giá cả sẽ rất đắt nhưng quyết định xài sang một bữa.
 

Hiệu ăn nhỏ, phải leo lên cầu thang gỗ v́ bàn ăn bày trên gác. Căn gác gỗ đèn không sáng lắm do ám khói và khói cũng đang nghi ngút ở các bàn v́ người ta dùng ḷ than. Cá được lóc xương, cắt thành miếng h́nh chữ nhật dày ướp nhiều thứ gia vị, nấu trong nồi đất với một thứ nước sền sệt màu vàng nghệ sôi sùng sục trên ḷ than. Cá ăn với bún và nhiều loại rau đặc biệt, trong đó hành ng̣, th́a là phải trộn ngay vào cá trong nồi.
 

Hiệu ăn có khách tây nhiều hơn khách ta, chắc v́ được giới thiệu trong các sách hướng dẫn du lịch. Căn gác nóng bức dù quạt máy đặt nhiều nơi chạy vù vù. Giá quả nhiên đắt: 80.000đ/xuất/người, chưa kể đồ uống, nhưng đối với chúng tôi lại không ngon bằng bánh cuốn ở một tiệm nhỏ trên phố Ḷ Đúc, nơi chúng tôi ăn sáng khi t́nh cờ chạy ngang, giá chỉ vài ngàn một đĩa.

 

 

15.
 

Ngày kế tiếp chúng tôi theo tour du lịch đi Chùa Hương. Lần này hướng dẫn viên lại đến đón quá sớm, chúng tôi chưa kịp chuẩn bị xong, anh ta phải đi đón người khách khác ở gần đó rồi quay lại. Đó là một thanh niên người Anh nhưng hơi giống Ấn Độ, chúng tôi đoán và sau này nói chuyện anh xác nhận đúng là gốc Ấn.
 

Cũng khác với lần trước, lần này chúng tôi được taxi chở đến tận nơi xe ca đậu nhưng lại phải chờ những người khác đến gần một tiếng xe mới khơiû hành. T́nh trạng này cho thấy cách làm việc rất linh hoạt nhưng không chu đáo của các công ty du lịch ở đây như anh chàng hướng dẫn viên thích tṛ chuyện nói cho chúng tôi rơ. Các văn pḥng dịch vụ du lịch ở nhiều nơi bán vé cho khách rồi báo lại cho công ty du lịch. Các văn pḥng dịch vụ bán vé không trực thuộc và có thể giao khách cho bất cứ công ty nào. Xe chở khách lớn hay nhỏ lại là xe thuê từng chuyến tùy theo số lượng khách. Hướng dẫn viên chia nhau đi đón khách khắp nơi từ 5g sáng, sau đó đi theo đoàn nên rất vất vả nhưng lương chỉ 50.000đ/ngày, hôm nào nghỉ làm không có lương.
 

Các chỗ ngồi trên xe đă đầy khách nhưng vẫn c̣n một số đứng ở dưới chờ. Có hai người Pháp chúng tôi đoán là hai cha con, có vẻ bực bội. Ông bố nhỏ con, ria mép dày điểm bạc, anh con trai cao to, đầu húi trụi. Họ đi lên đi xuống càu nhàu v́ không biết ngồi đâu, cuối cùng được cho ngồi ghế “xúp” ở giữa lối đi mới được lật ra, cùng với mấy người nữa. Tây sang ta cũng phải “nhập gia tùy tục” thôi.
 

Quăng đường từ Hà nội đi Chùa Hương thuộc tỉnh Hà Tây chỉ có 70 cây số nhưng rất xấu nên xe đi mất gần hai tiếng. Không hiểu sao một tuyến đường du lịch đông khách như thế mà người ta không chịu sửa sang cho đàng hoàng. Gần tới nơi, xe dừng lại cho hướng dẫn viên xuống mua vé mới được vào. Khi xe dừng, có mấy người đến mời đổi tiền lẻ. Họ cầm nhiều xấp tiền loại 200 đ. Sau này chúng tôi mới hiểu là khách hành hương cần tiền lẻ để cúng trong các chùa. Mỗi chùa có rất nhiều chỗ cúng nên khách phải có tiền lẻ để cúng khắp lượt.
 

Xe vào đậu trước mấy quán ăn bên bến thuyền gọi là Bến Đục đợi hướng dẫn viên sắp xếp thuyền đi. Ở đây không có nhà vệ sinh sạch sẽ như chuyến đi Hạ Long, khách phải xếp hàng dài trước toa lét chật chội của quán ăn. Nơi đây cũng có nhiều hàng quán bán bánh kẹo đặc sản và đồ lưu niệm. Hướng dẫn viên khuyên nên mua nón rộng vành bày bán ở đây để đội v́ phải ngồi thuyền đi ba cây số hơn một giờ dưới nắng gay gắt. Từ bến thuyền nh́n dọc theo suối Yến (thực ra là sông v́ khá rộng nhưng người ta quen gọi là suối) thấy cơ man nào là thuyền nhỏ đậu san sát như lá tre, không phải hàng trăm mà là hàng ngàn, chỉ chừa một lối trống nhỏ ở giữa. Mỗi thuyền của đoàn chúng tôi chở tối đa mười khách nhưng những thuyền khác của khách hành hương có đến hơn 20 người, họ ngồi chen chúc sát nhau trong khoang và cả hai bên mạn thuyền làm mép thuyền ch́m xuống xấp xỉ mặt nước. Phần lớn khách là phụ nữ trong đó có nhiều bà già và trẻ em.
 

Trừ hai chúng tôi, cả đoàn c̣n lại đều là khách nước ngoài, chia ra ngồi bốn thuyền. Thuyền của chúng tôi ngồi có một cô gái Mỹ gốc Hàn Quốc, cô gái New Zealand mà chúng tôi đă gặp trong chuyến đi Hạ Long, thanh niên Anh gốc Ấn, anh chàng Pháp “con” và mấy người nữa. Chúng tôi chuyện tṛ vui vẻ.
 

Cô gái Mỹ gốc Hàn lúc trên xe ngồi cạnh tôi yêu cầu tôi dạy cô nói một số câu tiếng Việt tỏ ra rất thích thú và thực tập liên tục. Cô nói trước khi đến cô không ngờ dân Việt Nam dễ mến như thế.
 

Anh chàng Pháp “con” khoảng 30 tuổi, nói luôn mồm, khi tiếng Pháp khi tiếng Anh, có vẻ hơi ba trợn. Anh ta tán tỉnh cô gái Mỹ gốc Hàn và dám hỏi "Voulez-vous coucher avec moi ce soir?". BY cảnh cáo anh ta nếu nói với gái Việt Nam như thế sẽ bị ăn bạt tai. Anh ta cười nói chỉ đùa cho vui thôi.
 

Thuyền do hai người chèo tay, một người đàn ông và một phụ nữ đứng ở hai đầu thuyền. Họ chèo khá vất vả và dù cẩn thận thuyền vẫn luôn va chạm với các thuyền đậu hai bên hay đi ngược chiều v́ lối trống ở giữa quá chật. H́nh như đây là chuyện quá b́nh thường nên khi va chạm mọi người đều cười xoà vui vẻ chứ không ai cáu gắt. Càng vào sâu, cảnh vật hai bên càng đẹp, nhiều cây xanh và xóm làng thưa thớt, thỉnh thoảng có vài ngọn núi nhỏ. Thuyền đi hơn một giờ mới đến bến trong, đúng là một lối vào thắng cảnh độc đáo.
 

Dọc theo sông ở bếân trong lại thấy vô số thuyền đậu và trên bờ hàng quán san sát. Ở đây ngoài bánh kẹo đặc sản, hàng lưu niệm, người ta c̣n bán thức ăn uống, đồ cúng, thuốc chữa bệnh (các loại thuốc nam cây cỏ, củ) và cả gậy tre để chống. BY cũng mua một chiếc gậy v́ chân đau và đường lên núi đá dốc trơn trợt.
 

Từ dưới bến thuyền lên khỏi dốc đá đến một mặt bằng khá rộng phía trước chùa Thiên Trù, một chùa lớn. Ở mặt bằng này người ta lại dựng hàng quán, có quán ăn rộng với năm, bảy chục bàn. Ngoài ra c̣n có nhiều nhà trọ cho khách nghỉ qua đêm, nh́n vào thấy giường, sạp để san sát dưới các mái tôn hay ni lông che tạm bợ. Ngày hôm nay lúc chúng tôi đi khách không đông lắm, nhưng nh́n quang cảnh này cũng biết vào mùa lễ hội hay ngày nghỉ khách hành hương sẽ tấp nập như thế nào, nghe nói lên tới hàng chục vạn.
 

Hướng dẫn viên thông báo sẽ dẫn khách đi viếng động Tiên Sơn, động Đại B́nh, trở về chùa Thiên Trù, sau đó sẽ viếng chùa Hương Tích là chùa chính ở sâu trong núi. Các động đều có chùa và chùa thường ở trong động. Các chùa, động này nằm rải rác trong một vùng núi rừng rộng lớn.
 

Leo các bậc cấp và dốc đá lên chùa Tiên Sơn, chúng tôi và một vài khách lớn tuổi phải dừng lại mấy lần để nghỉ. Điểm độc đáo của chùa Tiên Sơn ở chỗ lối vào là một khe đá hẹp chỉ vừa một người đi lọt nhưng vào trong động mở rộng ra thành nơi thờ cúng của một ngôi chùa. Chùa này nằm lưng chừng một ngọn núi.
 

Sau chùa Tiên Sơn, chúng tôi theo đường dốc đá đi xuống một thung lũng phía sau khá sâu để đến động Đại B́nh. Vào động này phải leo xuống hang đá tối om nhưng bên dưới động mở ra rộng răi có nhiều ngăn. Tượng Phật được đặt trên các bệ, các hốc đá tự nhiên và nhang khói nghi ngút. Đi ṿng hết động, khách sẽ trở lên trên theo một cửa hang khác.
 

Từ động Đại B́nh, khách lại trèo ngược lên đường cũ một quăng rồi theo một đường khác ṿng quanh sườn núi trở về chùa Thiên Trù. Giữa đường có một chỗ bằng rộng người ta dựng quán bán nước giải khát, có sạp, vơng cho khách dừng nghỉ chân.
 

Về đến trước chùa Thiên Trù, đoàn khách được hướng dẫn viên đưa vào một quán ăn và phải chờ khá lâu mới được ăn một bữa không lấy ǵ làm ngon miệng. BY lui phía sau t́m toa lét và trở ra lắc đầu nói nếu vào bếp rồi sẽ không dám ăn v́ người ta làm quá bẩn, thấy phát sợ. Chúng tôi phải đi t́m nhà vệ sinh cho thuê cách quán ăn khá xa. Đúng là vấn đề vệ sinh ở đây quá kém và trong những ngày số khách hành hương đông đảo không hiểu người ta sẽ giải quyết thế nào. Khách tây đi một lần chắc tởn tới già.
 

Ăn uống xong, hướng dẫn viên tuyên bố: Khách tiếp tục xem chùa Thiên trù, sau đó ai muốn vào chùa Hương Tích tự đi nhưng phải có mặt ở quán ăn trước 3g chiều để kịp trở về. Anh ta doạ nếu dẫn khách vào chùa Hương Tích phải đi mất vài tiếng và leo trèo rất mệt nhọc, không phải ai cũng đi nổi. Theo chúng tôi thấy một phần do thời gian ít, phần khác hai hướng dẫn viên này - hai thanh niên - cũng rất mệt nhọc. Một trong hai người đang bị ho, sổ mũi. Kể cũng tội cho họ. Nếu ngày nào cũng dẫn khách đi tuyến du lịch này sẽ không chịu nổi v́ rất mệt và nhàm chán.
 

Trước hoàn cảnh đó, chúng tôi cũng không muốn đi xa nữa, nhất là BY đang bị đau chân. Chúng tôi vào xem và la cà trong khu vực chùa Thiên Trù, một chùa rộng, trước sân có nhiều bậc thềm và có hàng cây râm mát bao quanh. Động Thủy Sơn ở sau chùa không có ǵ đặc sắc so với động Tiên Sơn và Đại B́nh v́ động nhỏ, phần lộ thiên nhiều hơn.
 

Người ta cúng dường bằng cách để tiền lẻ vào các bát nhang trong chùa sau khi cầu xin van vái. Trước hiên chùa có đặt một bàn làm việc, ở đó ai cúng dường nhiều tiền được ghi sổ và cấp một giấy chứng nhận công đức. Ở đây h́nh như tín ngưỡng, mê tín và sự tham lam vị kỷ lẫn lộn trong một h́nh thức buôn thần bán thánh khá kỳ quặc, thể hiện tâm lư và tŕnh độâ của khách hành hương. Trước đây báo chí c̣n nói đến việc làm chùa giả và các h́nh thức bịp bợm để làm tiền. Những việc làm quá lố đă bị ngăn cấm nhưng nói chung, không phải chỉ riêng ở đây, các h́nh thức mê tín dị đoan, các tṛ lễ lạc rườm rà gọi là phục cổ, về nguồn, văn hoá dân tộc vẫn tiếp tục phát triển và c̣n được khuyến khích.
 

3 giờ chiều, đoàn chúng tôi trở về. Hướng dẫn viên yêu cầu ai đi thuyền nào về lại thuyền đó. Ngồi với nhau trong khoang thuyền hẹp một thời gian khá lâu, nói chuyện nhiều, chúng tôi hầu như trở thành bạn. Thanh niên Anh gốc Ấn nói từ nhỏ đến nay chưa lần nào về thăm Ấn Độ dù bố anh về nhiều lần. Anh mới tốt nghiệp đại học và gia đ́nh cho đi du lịch suốt một năm liền, anh hy vọng trong dịp này sẽ về thăm Ấn Độ. Anh có vẻ ngạc nhiên khi biết chúng tôi đă từng học Yoga với những ông thầy Ấn trong khi anh biết về yoga rất lơ mơ. Chụp ảnh chung với chúng tôi bằng máy ảnh kỹ thuật số, anh hứa khi về anh sẽ gửi tặng cho chúng tôi qua email.
 

Anh chàng Pháp “con” làm nghề kinh doanh địa ốc, có vẻ ba trợn nhưng lại thích nói chuyện chính trị. Anh ta bảo đến Hà Nội nói chuyện với sinh viên khi đề cập đến vấn đề chính trị họ đều tỏ ra sợ hăi lảng ra v́ sợ bị nghe lén. Khắp nơi đều có tai vách mạch rừng. Tôi gặng hỏi anh ta đến Hà Nội lâu chưa và có tiếp xúc với nhiều sinh viên không mà biết chuyện đó. Anh ta bảo những điều đó anh chỉ mới đọc thấy trong một số sách báo ở nước ngoài thôi. Anh ta bảo anh ta ghét chính trị, không ưa các lănh tụ v́ phần đông chuyên nói dối và chỉ v́ quyền lợi của ḿnh, không ưa cả chủ nghĩa cộng sản lẫn chủ nghĩa tư bản. Tôi nói tôi cũng không ưa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, tôi c̣n không ưa chủ nghĩa dân tộc hẹp ḥi, chủ nghĩa bá quyền nước lớn và chủ nghĩa kỳ thị chủng tộc. Tôi thích chủ nghĩa quốc tế và chủ nghĩa vũ trụ. Nghe tôi nói, hai anh chàng Anh gốc Ấn và Pháp “con” đều kêu lên tán thành: “Chúng tôi cũng thế”. Sau đó anh chàng Pháp “con” c̣n làm bộ đưa tay lên tai rồi chỉ sang các thuyền đi gần ngụ ư bảo coi chừng có các lỗ tai đang lắng nghe.
 

Trước khi rời thuyền, có chuyện không hay là bà chèo thuyền đ̣i tiền bồi dưỡng (dù công ty du lịch đă trả tiền thuê tính trong vé). Ai cho ít bà ta đều cằn nhằn, nói những câu khó nghe. Điều này cũng chứng tỏ việc tổ chức tour c̣n nhiều bất ổn.
 

Trên chuyến xe về, t́nh cờ ông Pháp “bố” lại ngồi gần chúng tôi. Ông này rất thích nói chuyện, cứ ba hoa luôn mồm. Ông bảo ông thích Hà Nội hơn Sài G̣n v́ Sài G̣n có nhiều ăn mày quá. BY giải thích Sài G̣n có nhiều ăn mày v́ dân đông và phần lớn ăn mày đều là dân mới nhập cư, trong đó có khá nhiều dân miền Bắc vào. Ông ta gật gù có vẻ hiểu ra. Chúng tôi nhớ lại hôm đi Hạ Long, hai anh bạn Nhật bảo thích phong cách người Sài G̣øn hơn Hà Nội. Đối với người nước ngoài, những cảm nhận này tùy thuộc vào tâm lư, sự hiểu biết và hoàn cảnh tiếp xúc của họ, khác nhau là chuyện thường.
 

Trên đường về, trời đă gần tối, ngang qua thị xă Hà Đông, nhiều người t́nh cờ nh́n qua cửa kính thấy trong cửa hàng một phụ nữ đang nhảy chồm chồm lên la hét xỉa xói vào mặt một người đàn ông. Anh chàng hướng dẫn viên buột miệng nói: “Sư tử Hà Đông đó”. Khách nhao nhao lên hỏi sư tử Hà Đông là ǵ làm anh chàng bối rối phải giải thích rất dài ḍng mà có người vẫn tỏ ra không hiểu.
 

Lại cũng đến gần 8 giờ tối xe mới về đến Hà Nội, đỗ trước nhà múa rối nước cạnh hồ Gươm. Đi tour trong ngày mà đi xa quả thật mệt.
 

Khi về nhà trọ, ông chủ hỏi chúng tôi có vào động Hương Tích chưa, chúng tôi bảo chưa, ông tỏ ra tiếc rẻ. Ông nói đi chùa Hương mà chưa vào động Hương Tích cũng như chưa đi. Chúng tôi cũng biết điều đó v́ đă nghe Hương Tích là “Nam thiên đệ nhất động” nhưng trong hoàn cảnh tour du lịch vừa qua đành chịu. Tuy nhiên đă đi Phong Nha và Hạ Long xem động nên chúng tôi cũng không tiếc lắm. Đọc trong sách thấy mô tả động Hương Tích cũng tương tự, chỉ khác là có chùa.

 

 

16.
 

Ngày cuối trước khi giă từ Hà Nội, chúng tôi quyết định đi thăm mấy người quen đặc biệt. Đó là những người được gọi là bất đồng chính kiến hay nhóm dân chủ ở Hà Nội. Trong quá tŕnh hơn mười năm trước, qua các bài viết, chúng tôi đă quen biết theo nhiều h́nh thức một số người ở đây.
 

Tướng TĐ đă gặp chúng tôi nhiều lần ở Đà Lạt nhưng ông đă mất năm ngoái. Nhà vật lư địa cầu, tiến sĩ NTG tôi cũng đă gặp một lần ở Đà Lạt, thỉnh thoảng có điện thoại và năm nào ông cũng gởi thiệp chúc Tết cho chúng tôi. Thủ lĩnh “Xét lại chống đảng” HMC thường xuyên thăm hỏi, gởi quà cho chúng tôi nhân những ngày lễ tết lớn trong năm. Nhà văn HT vẫn gởi những bài viết mới cho chúng tôi đọc. Cựu đại tá quân đội, nhà sử học PQD có lần vào Lâm Đồng đến thăm chúng tôi trong thời gian tôi bị quản chế, bị công an canh gác chặn lại không cho vào. Nhà thơ TS đă viết tặng tôi một bức thư pháp bài thơ “Đăng U Châu đài ca” của Trần Tử Ngang…
 

Nói chung tôi quen họ trong tinh thần “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” và nhiều người chỉ là “văn kỳ thanh bất kiến kỳ h́nh”. Tuy nhiên t́nh cảm chúng tôi dành cho nhau rất đặc biệt. Chúng tôi gặp nhau, đồng cảm trong tư tưởng đấu tranh cho tự do dân chủ giữa một bối cảnh đất nước đă độc lập thống nhất nhưng lại nằm dưới sự cai trị của một đảng độc quyền, sau gần 30 năm vẫn là một trong những nước nghèo đói lạc hậu nhất thế giới. Chúng tôi là một thiểu số quá ít, chỉ chừng vài mươi người trong một đất nước gần 80 triệu dân và tất cả chúng tôi đều đă bị đàn áp bằng nhiều cách.
Ra Hà Nội, đi thăm những ngừơi này là một việc làm khá nguy hiểm. Đặc biệt trong thời gian gần đây, nhà nước đang gia tăng việc đàn áp. Đưa ra toà xử tù nặng hai người trẻ là luật sư Lê Chí Quang và nhà báo Nguyễn Khắc Toàn. Bắt giam một loạt mấy người trẻ khác như bác sĩ Phạm Hồng Sơn, nhà báo Nguyễn Vũ B́nh… Gần hơn bắt Phạm Quế Dương và Trần Khuê lúc Phạm Quế Dương vào thăm Trần Khuê ở Sài G̣n. Mới nhất trước Tết bắt Trần Dũng Tiến.
 

Chúng tôi quá hiểu rơ t́nh h́nh bao vây phong toả thường trực những người bất đồng chính kiến v́ đă trải qua t́nh trạng đó trong nhiều năm. Chúng tôi đi thăm họ, nhất định không qua khỏi mắt công an và việc gặp họ rất dễ bị công an suy diễn hay quy chụp là liên lạc bàn bạc kế hoạch, móc nối h́nh thành tổ chức… và lấy đó làm cớ để gây khó khăn cho chúng tôi. Tuy nhiên nếu đă ra Hà Nội mà không thăm họ, chúng tôi thấy ḷng áy náy không yên, thấy ḿnh có lỗi và h́nh như quá hèn nhát. Chuyến đi du lịch đă gần hoàn tất, chúng tôi quyết định đi thăm vài người một cách công khai, chỉ với mục đích thăm hỏi t́nh cảm và công an có biện pháp thế nào sẽ hạ hồi phân giải. Tôi rất cám ơn BY v́ đă hết sức ủng hộ tôi trong việc này. Tôi nói đùa nếu công an bắt áp giải chúng tôi về Sài G̣n như BMQ trước đây, chúng tôi sẽ đỡ tốn tiền đi xe lửa.
 

Chúng tôi quyết định đi thăm HMC trước. Ông này ở ngay trong một ngơ đường Lư Thường Kiệt là một phố lớn ở quận Hoàn Kiếm. Địa chỉ cụ thể ghi trong cuốn sổ chúng tôi đă mất lúc ở Huế nên chỉ dựa vào trí nhớ. Đường Lư Thường Kiệt có mấy ngơ có bảng ghi số nhưng h́nh như không phải nơi HMC ở v́ BY vào xem qua thấy không có số nhà như chúng tôi nhơ.ù Trước các ngơ này đều là các quán nước có công an mặc sắc phục ngồi và đối diện với một ngơ là trụ sở của cơ quan công an. Chúng tôi đành đi t́m HT trước, sẽ hỏi rơ địa chỉ của HMC rồi đến thăm ông sau.
 

Nhà HT ở tập thể cao tầng Thanh Xuân Bắc, quận Thanh Xuân ở phía Nam thành phố. Theo bản đồ, chúng tôi chạy khá lâu và bất ngờ khi thấy bảng chỉ dẫn đă tới địa phận tỉnh Hà Tây. Hoá ra Hà Tây giáp giới với quận Thanh Xuân. Hỏi thăm măi chúng tôi mới vào được khu tập thể cao tầng Thanh Xuân Bắc. Nói là cao tầng nhưng đây chỉ là khu chung cư chừng 4, năm tầng bao gồm nhiều dăy, giữa là những con đường nhỏ, nhiều chợ búa, quán xá. Khu chung cư này xem ra đă khá cũ kỹ và người ta cơi nới, phơi phóng lung tung nên nh́n có vẻ hơi nhếch nhác.
 

Đầu lối vào khu nhà của HT có một quán vừa bán giải khát vừa sửa xe, có mấy người đang ngồi uống nước. Chúng tôi rất dị ứng với các loại quán này v́ biết quá rơ đây là nơi có chỉ điểm hay trinh sát làm việc. BY lên lầu hỏi thăm trước và xuống báo HT có nhà. Tôi gửi xe ở quán để lên lầu. Xe tôi mang biển số 52 của Sài G̣n nên dĩ nhiên nếu có công an họ sẽ biết ngay. Tôi có thể gửi xe nơi khác đi bộ đến nhưng tôi đă quyết định công khai nên chẳng việc ǵ phải che giấu.
 

HT h́nh như đă hơn 70 tuổi nhưng vẫn c̣n tráng kiện và linh hoạt. Ông mừng rỡ bắt tay tôi nói: “Quư hoá quá! Quư hoá quá!”. Ông tiếp chuyện chúng tôi nơi bàn vừa làm việc vừa tiếp khách. Trong khi ông pha trà ô long, chỉ là mấy cọng dài đen thui mà ông bảo là một loại trà đắng đặc biệt dùng tiếp khách quư, chúng tôi quan sát căn hộ của ông. Căn hộ này có lẽ chưa đến 30 m2. Ngay cửa vào một bên là toa lét, bên kia là cầu rửa chén bát, tiếp theo là pḥng khách, trong cùng là pḥng ngủ, tất cả đều nhỏ xíu. BMQ đă từng nói với tôi, trước đây dân Hà Nội ai được phân một căn hộ 24m2 được xem là một hạnh phúc lớn nhất trên đời.
 

HT nghe nói chúng tôi đi xe máy và đă rời Sài G̣n gần một tháng nay vội hỏi ngay đă biết tin về HSP chưa. Chúng tôi nói đă biết v́ trên đường đi thỉnh thoảng có điện về Đà Lạt hỏi thăm. Một lần HSP trực tiếp trả lời, báo anh đă chính thức tự do sau một thời gian căng thẳng làm vợ chồng anh gầy rộc cả người. Quyết định chứng nhận anh chấp hành xong quản chế kư đúng ngày hết hạn nhưng họ bày tṛ răn đe gây căng thẳng và măi mười ngày sau mới đưa v́ phải “xin ư kiến cấp trên”. Sau đó HSP đă có thể đi bộ tập thể dục buổi sáng quanh hồ Xuân Hương.
 

HT tầm vóc vừa phải, trán cao, tóc hoa râm, nói năng khúc chiết, đúng phong thái “sĩ phu Bắc hà”. Ông cho chúng tôi biết t́nh h́nh liên quan đến “nhóm dân chủ” ở Hà Nội.
 

Trước Tết Nhà nước tung tin đă lên danh sách và sẽ "khuân 30 cụ vào kho" (lần đầu tôi nghe kiểu nói này - cũng thú vị). Mọi người nghĩ có lẽ những người lănh đạo Nhà nước này đă điên lên rồi và có thể dám làm mọi chuyện nên ai cũng chuẩn bị sẵn tinh thần và vật chất, ổn định gia đ́nh trước khi bị bắt. Riêng HT, ông đă dặn ḍ trấn an vợ con, lúc nào cũng để sẵn một ba lô với vài bộ quần áo và mấy đồ dùng thiết yếu. Tiền bạc ông không cần v́ đă quen sống đạm bạc, có thể chịu đựng được hoàn cảnh sống trong tù. Nghe ông nói thường chỉ có mấy trăm ngàn trong túi, mấy người bạn tặng thêm tiền để pḥng khi chi dùng nhưng ông kiên quyết từ chối.
 

Thế nhưng qua Tết vẫn không thấy Nhà nước động tĩnh ǵ. Các cụ bảo nhau hay là Nhà nước c̣n “nhân đạo” để các cụ ăn Tết xong mới bắt. Qua tháng giêng, vẫn không thấy ǵ, các cụ lại bảo có thể Nhà nước cho các cụ qua lễ rằm tháng giêng. Cuối cùng đến nay vẫn chưa có ǵ. Hoá ra họ chưa đến nỗi điên lắm, chỉ cốt hù doạ thôi. Tuy nhiên không phải v́ thế mà t́nh h́nh bớt căng thẳng.
 

Trong vụ bắt Phạm Quế Dương và Trần Khuê, Nhà nước tung tin sẽ đưa hai người này ra xử thật nặng về tội làm gián điệp, tổ chức chống phá nhà nước. Sau mấy tháng hai ông bị bắt và đưa ra giam ở Hà Nội, gia đ́nh đă lùng hỏi khắp nơi nhưng vẫn không biết được hai ông bị giam ở đâu. Riêng PQD, Nhà nước tung tin có bằng chứng ông nhận tiền của nước ngoài để hoạt động gián điệp làm những người thân và quen biết ông cũng đâm ra hoang mang. Trước đó PQD đă từng nói đùa: ‘‘Sợ ǵ không nhận tiền. Hồ Chí Minh nhận tiền của nước ngoài để làm cách mạng. Đỗ Mười nhận tiền hối lộ của một công ty Hàn Quốc. Tôi cũng nhận tiền để làm cách mạng, phục vụ nhân dân có ǵ là xấu”. Nghe đâu v́ câu nói này mà Đỗ Mười rất giận dữ, đ̣i đưa PQD ra xử bắn. Thực tế PQD có công khai quyên góp tiền để làm qũy cho hoạt động của hội chống tham nhũng mà ông và TK đă chính thức công bố thành lập. Lúc ông bị bắt, trong người ông có một số tiền “đô” và v́ thế người ta mặc sức vu vạ.
 

Trần Dũng Tiến, cựu chiến binh, nguyên Quyết tử quân, một ông già ăn nói phang ngang bổ củi không nể nang bất cứ ai, đă từng lên tiếng tố cáo đích danh tội trạng của nhiều nhà lănh đạo, sau khi ông công bố một bài viết về vụ bắt PQD và TK, ngay trước Tết ông cũng bị bắt và cho đến bây giờ gia đ́nh cũng không biết ông bị giam ở đâu. Nhà nước này chẳng cần tôn trọng ǵ các luật pháp quy định này nọ do chính họ đặt ra.
 

Tôi nhận định sự dũng cảm đấu tranh của các cụ rất đáng quư và có hiệu quả nhất định nhưng t́nh h́nh chỉ có thể xoay chuyển khi có sự góp sức, chuyển động của toàn xă hội, trong đó có sự thay đổi của nhà cầm quyền cùng với sự thay đổi của t́nh h́nh thế giới, sức ép từ bên ngoài. Ai hi vọng sẽ có sự thay đổi nhanh chóng hay cho rằng hoạt động của một nhóm nhỏ sẽ mang lại kết quả quyết định chỉ là ảo tưởng và sẽ dễ trở nên bi quan. HT đồng ư với nhận định này.
 

HT c̣n kể cho chúng tôi nghe nhiều chuyện về giới văn nghệ sĩ ở thủ đô. Chuyện nào ông cũng nói rành rọt, phân tích, lư luận chặt chẽ, tỏ rơ là một người rất am hiểu t́nh h́nh.
 

Chúng tôi nói chuyện với HT cũng khá lâu, có lẽ đến hơn mấy tiếng đồng hồ nên cáo từ sau khi hỏi rơ địa chỉ của HMC và đường đi đến làng Hà Hồi, quê ngoại của BY.
 

HT đưa chúng tôi xuống lầu. Ông bảo đă quá trưa rồi nên mời chúng tôi ăn bún ở quán phía trước chung cư. Ông nói quán này nhỏ, b́nh dân nhưng ăn được và theo ông ra Hà Nội phải ăn theo kiểu “bụi” mới thưởng thức hết hương vị của các món ăn truyền thống. Bà hàng sắp dẹp tiệm nhưng thấy HT là khách quen vào nên nán lại và may bún c̣n mấy tô đủ cho ba chúng tôi. Quán bán bún riêu và bún ốc. Chúng tôi sợ ốc nên chỉ ăn bún riêu.
 

HT cứ nài chúng tôi ăn thêm nhưng chúng tôi không ăn nhiều được. Lần đầu gặp chúng tôi, HT đă tỏ ra rất vui vẻ, cởi mở, quư mến và chu đáo.
 

Từ giă HT, chúng tôi đi luôn về làng Hà Hồi, thuộc huyện Thường Tín Tỉnh Hà Tây, cách Hà Nội khoảng 20 cây số. Con đường đi Hà Hồi có đoạn chạy song song sát đường xe lửa với những đường bộ cắt ngang khá nguy hiểm. Thỉnh thoảng chúng tôi lại thấy có tấm bảng đề "coi chừng cướp", "coi chừng cướp xe ôm" nhưng v́ đi ban ngày, xe cộ đông đảo nên chúng tôi không ngại.
 

Làng Hà Hồi nằm gần ga xe lửa Thường Tín là một làng khá đẹp. Lối đi trong làng tuy nhỏ nhưng đều tráng nhựa và đủ cho một xe ô-tô chạy. Đ́nh làng Hà Hồi kiến trúc theo kiểu cổ, bề thế và được xếp hạng di tích văn hoá lịch sử. Bà ngoại của BY ngày xưa ở đây cách hơn 50 năm, bà con không c̣n ai nhưng khi hỏi thăm về mấy người quen của bà ngoại cũng có người biết. Mấy người quen đó đă mất nhưng c̣n một vài con cháu họ đang ở làng này. Rất tiếc khi t́m đến họ đều vắng nhà. BY cũng hỏi thăm thế thôi chứ không bà con thân thuộc ǵ với họ, chỉ muốn đến thăm nơi ngày trước bà ngoại và mẹ đă từng ở nhân có dịp ra đây.
 

Trở về Hà Nội, chúng tôi hỏi đường đi theo một lối khác, ra xa lộ mới mở về thẳng Hà Nội chứ không qua Hà Tây. Xa lộ này là cửa ngỏ của thủ đô về phía Nam, gần giống với xa lộ Sài G̣n - Biên Hoà nhưng đúng tiêu chuẩn đường cao tốc. Đường có con lươn phân cách ở giữa, rào chắn hai bên và tuyệt đối không có đường cắt ngang. Mấy đường cắt đều phải chạy ṿng lên cầu vượt. Do đó lái xe đường này có thể chạy nhanh hết tốc lực. Tuy nhiên tôi lại không thể chạy nhanh v́ một phần tay đau, phần khác trời bỗng trở lạnh và lất phất mưa, gió rét thổi mạnh và đường lại trống trải. Chúng tôi lấy áo khoác ra mặc nhưng áo của tôi mỏng và ngồi trước nên lạnh không chịu nổi. Tay tôi tê cứng, hàm răng nghiến lại nhưng vẫn run lập cập. Tôi gồng ḿnh cố gắng hết sức mới chạy về tới Hà Nội.
 

Lối vào thủ đô lần này là đường chính có tên là đường Giải Phóng khá rộng, đoạn đầu song song với đường xe lửa. Chúng tôi ngạc nhiên khi thấy ở đây cũng có bảng cảnh báo "coi chừng cướp". Thật không ra sao khi ngay cửa ngơ thủ đô t́nh h́nh an ninh lại như thế và lại có bảng công khai nhắc nhở thiên hạ.
 

Rét quá tôi phải tấp vào một quán nước lề đường, uống liền hai cốc trà nóng và cảm thấy sự ấm áp tuyệt thú của loại trà này. Có lẽ v́ trời trở rét bất ngờ nên mấy người nữa chạy xa như chúng tôi cũng ghé vào uống trà và suưt soa v́ lạnh. Bây giờ là mùa xuân mà c̣n thế cho thấy cái rét của Hà Nội không phải chuyện đùa dù chúng tôi cũng đă quen với xứ lạnh ở Đà Lạt.
 

Buổi tối chúng tôi đến thăm HMC. Nhà ông ở khu tập thể phía sau của Thư Viện Khoa Học Xă Hội, trước kia là trụ sở của Viện Triết Học Mác - Lênin thời ông c̣n làm viện trưởng.
 

Trước ngơ vào nhà lại cũng có một quán nước lề đường và mấy người đang ngồi. Tôi đậu xe ở ngoài, BY vào trước hỏi, ra báo ông đang có nhà. BY nói đó là một ông già nhỏ thó mặc đồ ngủ, trùm mũ len, tai có vẻ như nghễng ngăng, cứ hỏi đi hỏi lại. Khi nghe ra có tôi đến thăm ông mừng rỡ bảo BY mời tôi vào ngay. Chúng tôi vào, ông ra mở cửa, không bắt tay mà ôm chầm lấy tôi, miệng không ngớt súyt soa "Quư hoá quá!".
 

Sau này BY kể lại, do ông đă thay quần áo đàng hoàng, bỏ mũ trùm đầu, nói năng rổn rảng nên hầu như trở thành một người khác hẳn. Ông đă gần 80 tuổi, nhỏ người nhưng trông vẫn c̣n khỏe, mặt xương, mắt sáng và đặc biệt giọng nói vang, đầy chất lửa. Trước cửa nhà ông là con hẻm nhỏ chạy sâu vào trong, thỉnh thoảng có xe gắn máy vụt qua. Nếu có người đứng nấp ngoài cửa, chắc chắn sẽ nghe rơ mồn một lời ông nói nhưng h́nh như ông không thèm để ư chuyện đó. Ông mời chúng tôi uống trà, ăn chuối, hỏi thăm vài câu về sức khỏe và chuyến đi của chúng tôi rồi nói ngay vào những vấn đề chính trị.
 

Ông xưng “anh” và gọi chúng tôi là “hai em” một cách thân mật. Ngay câu đầu tiên đă làm BY hơi hoảng: “Căng thẳng! T́nh h́nh vô cùng căng thẳng! Hiện nay chúng nó đang bao vây giám sát anh 24 trên 24”. T́nh h́nh ông nói với chúng tôi cũng tương tự những ǵ Hoàng Tiến đă nói nhưng có tính chất khái quát, ít chi tiết. Ông nói anh em dân chủ ở đây thương và nể ông nên thường gọi ông là “Anh Cả”, có chuyện ǵ cũng hỏi ư kiến “Anh Cả”. Chủ trương của ông hiện nay là tạm thời yên lắng, không làm ǵ để chính quyền cảm thấy bị khiêu khích, sẽ phản ứng không có lợi. Chúng tôi hầu như chỉ ngồi nghe, không phát biểu ǵ nhưng cuối cùng ông nói: “Thế nhé. Sau này gặp anh em ở đây, anh sẽ nói với anh em là hai em ở Sài G̣n ra cũng đồng ư với chủ trương của anh nhé”.
 

Chúng tôi hơi buồn cười nhưng cũng không tỏ ư phản đối v́ chuyện đó không quan trọng và chủ trương như thế cũng tốt. Cách nói của ông có tác phong của lănh tụ, nhiệt t́nh, đam mê mà thân mật. Đây là buổi gặp mặt sơ giao, thời gian ít và hoàn cảnh khá đặc biệt nên tôi không góp ư ǵ với ông, chỉ nhắc lại nhận định đă nói với HT về điều kiện chuyển hoá của t́nh h́nh. Ông cũng tán thành nhận định đó.
 

HMC thuộc loại “người tù thế kỷ ” của cộng sản mặc dù ông từng là viện trưởng viện Mác – Lênin, một lư thuyết gia của cộng sản. Chỉ v́ bất đồng quan điểm trong thời kỳ tranh chấp Trung - Xô, ông ủng hộ quan điểm ḥa b́nh nên bị quy là “xét lại chống đảng”, phải vào tù cùng với nhiều cán bộ cao cấp. Ông ở tù nhiều lần, kể cả sau 1975 vẫn vào tù ra khám, tổng cộng hơn 20 năm. Điều này cho thấy lư tưởng cộng sản thật cao đẹp, đă hấp dẫn rất nhiều người yêu chuộng công bằng bác ái, chống bất công áp bức nhưng khi nó trở thành chủ nghĩa cộng sản, đi vào hiện thực xă hội, biến thành đấu tranh cách mạng, được đảng cộng sản lănh đạo giành được chính quyền, t́nh h́nh khác hẳn.
 

Đảng cầm quyền, lại là độc quyền lănh đạo, quyền lực nằm trong tay một người, một nhóm, một bè phái trong đảng, không những độc tài cai trị nhân dân mà c̣n gây chia rẽ và đàn áp lẫn nhau trong đảng. Tất cả đều đi ngược lại lư tưởng cộng sản cao đẹp nhưng lăng mạn và hoang tưởng.
 

HMC là nạn nhân của lư tưởng, chủ nghĩa, đảng và bộ máy nhà nước mà ông đă hết ḷng phụng sự. Tuy nhiên ông là người tù bất khuất và tin tưởng tuyệt đối vào chính nghĩa của ḿnh. Mỗi lần vừa ra tù, ông lại làm đơn, viết kiến nghị tố cáo những việc sai trái của đảng, nhà nước hay tập đoàn nắm quyền lực thống trị trong đảng, thế là ông lại vào tù.
 

Sự kiên cường và cuộc đời của ông đă làm ông trở nên gần như huyền thoại. Gần đây, tuy đă hơn 80 tuổi và ǵa yếu, ông vẫn tiếp tục con đường đấu tranh, tập họp thêm nhiều người cùng chí hướng, tạo ra một lực lượng phản kháng đáng kể để đấu tranh dân chủ hóa đất nước.
 

Dù chưa gặp và chỉ biết, qúy mến chúng tôi qua bài viết, mỗi năm vài lần ông đều đặn gởi thư, quà cho nhóm anh em ở Đà Lạt, khi là cuốn sách quư, khi là bó hoa hồng. Tôi cảm động đọc những ḍng chữ rắn rỏi, nắn nót và ư tứ chân thành của ông trong các tấm bưu thiếp và cảm thấy ḿnh như nợ ông món nợ t́nh cảm.

 

Khi ra về, tôi chạy xe cố ư dừng lại vài lần để quan sát nhưng không thấy ai theo. Có thể do chúng tôi đến bất ngờ nên người ta không chú ư, cũng có thể công an đă biết nhưng không can thiệp ngay để theo dơi tiếp. Dù sao cho đến khi chúng tôi lên xe lửa và khởi hành, chúng tôi mới yên chí không bị rắc rối ở đây. C̣n về sau thế nào sẽ hạ hồi phân giải. Chúng tôi luôn hiểu rằng công an có thể hành động bất cứ khi nào họ muốn và cảm thấy cần thiết.

 



17.
 

Từ bắt đầu chuyến đi, chúng tôi đă quyết định sẽ trở về bằng tàu lửa. Thời gian, tiền bạc, những nơi đến theo dự tính đă hết, tới lúc chúng tôi phải trở về. Có điều càng đi, tuy mệt nhọc, chúng tôi lại càng muốn đi, muốn đến, muốn thấy nhiều nơi hơn nhưng rơ ràng thực tế không cho phép. Đành tự hẹn đến một dịp khác nào đó mơ hồ trong tương lai thường gọi là “hạ hồi phân giải”.
 

Chúng tôi đă mua vé một ngày trước hôm khởi hành. Vé thuộc loại trung b́nh, gọi là “ghế mềm” thấp hơn loại “giường nằm” và cao hơn loại “ghế cứng”. Giá mỗi vé Hà Nội – Sài G̣n chỉ hơn 500.000đ. Đây là loại tàu tốc hành E1 nhanh và hiện đại nhất của ngành đường sắt Việt Nam, với thời gian 30 giờ cho tuyến đường dài 1700 cây số.
 

Chiếc xe gắn máy tôi phải gởi theo một chuyến tàu chở hàng khác và nhận sau ở Sài Ṣn. Việc gởi xe gắn máy có một chuyện hơi lạ. Nếu để nguyên chiếc, bó giấy b́a cứng gửi đi giá cước hơn 400.000 đồng. Nếu tháo rời một số bộ phận, đóng thùng, công việc phức tạp và tốn công sức hơn, giá cước lại chỉ có hơn 300.000 đồng, kể cả công tháo và đóng thùng. Từ trước ai muốn gửi theo cách nào cũng được, tùy ư khách. Nhưng đến hôm chúng tôi đi, mới có thông báo việc gởi xe gắn máy bắt buộc phải tháo đóng thùng, không cho gửi nguyên chiếc. Tuy theo thông báo quy định này c̣n mấy ngày nữa mới áp dụng nhưng những người phụ trách đă sốt sắng thực thi ngay v́ việc này có lợi cho họ. Họ có sẵn một đội ngũ chuyên tháo gỡ và đóng thùng để lấy tiền công. Việc tháo gỡ và đóng thùng này mất khoảng một giờ và khi vào Sài G̣n lại phải trả tiền công ráp lại, chưa kể phụ tùng có thể bị mất mát. Chúng tôi không muốn cũng đành chịu. Đúng là một kiểu cửa quyền.
 

Trong khi chúng tôi chờ đóng thùng có ba, bốn thanh niên cũng mang xe đến gửi. Khi các công nhân giở một yên xe lên, phát hiện có một con dao lớn to bản ở bên trong. Ai cũng giật ḿnh và nghi ngờ các thanh niên này thuộc nhóm băng đảng xă hội đen ǵ đó chuyển địa bàn hoạt động. Chuyện băng nhóm tội phạm cướp của giết người và thanh toán nhau không c̣n xa lạ trên báo chí hàng ngày.
 

Tàu khởi hành lúc 11 giờ đêm, giờ không mấy thuận lợi. Chúng tôi phải trả tiền pḥng trọ thêm một đêm dù không ở tuy ông chủ có bớt đôi chút khi BY đặt vấn đề. Dù sao chúng tôi cũng đă ở pḥng trọ của ông gần một tuần và 9 giờ tối chúng tôi đă rời pḥng trọ để ra ga.
 

Ga Hàng Cỏ ở ngay trung tâm Hà Nội nên việc đi lại cho khách cũng khá thuận tiện. Nơi pḥng chờ đông đảo chỉ có vài khách nước ngoài là mấy cô tây bụi đời, mỗi người khoác đến ba, bốn ba lô sau lưng và trước ngực, đúng là “tây ba lô”.
 

Giờ tàu khởi hành rất chính xác, đúng 11 giờ. Mỗi toa tàu có bốn ghế ở giữa xếp ngồi đối diện nhau, sử dụng một bàn ăn chung. Các ghế khác ngồi nh́n về một hướng, có bàn ăn nhỏ gấp sau lưng ghế phía trước. T́nh cờ vé chúng tôi mua lại đúng số ở giữa, ngồi đối diện với hai thanh niên. BY giật ḿnh khi nghe họ nói họ từ Sài G̣n ra công tác ở Bộ Công an, lại c̣n khoe được Bộ cấp xe cho đi biên giới mua hàng Trung Quốc. BY t́m cách hỏi kỹ mới biết họ là công nhân của một công ty ở Sài G̣n, ra Hà Nội để lắp đặt máy in cho Bộ Công an. Thật không hiểu tại sao Bộ lại phải đặt hàng tận Sài G̣n.
 

Họ đi một nhóm không phải chỉ hai người mà là bốn người. Một người nói bọn họ biết, định mua bốn vé ở giữa toa để ngồi chung với nhau nhưng cô bán vé bán nhầm. Chúng tôi đang không thoải mái v́ phải ngồi đối diện với người lạ nên tôi lập tức đề nghị đổi chỗ cho hai người kia. Họ đồng ư ngay và c̣n cám ơn rối rít v́ cũng định đề nghị như thế nhưng chưa dám nói. Thế là đôi bên đều vui vẻ. Đúng là không dễ chịu chút nào khi phải ngồi đối diện suốt 30 giờ và ngủ gà ngủ gật trước mặt người lạ, nhất là đối với BY.
 

Quá nửa đêm nhưng chúng tôi không ngủ được v́ đèn để sáng trưng và tàu lắc lư kinh khủng. Đă lâu chúng tôi không đi tàu lửa, cứ nghĩ tàu chạy sẽ rất êm nhưng không ngờ lại quá lắc lư như thế. Có lẽ do khoảng cách hai đường ray hẹp. Đường ray này có từ thời Pháp thuộc, chỉ được gia cố sửa chữa chứ không phải làm lại theo tiêu chuẩn hiện đại. Dù sao đi tàu cũng thoải mái hơn đi xe đ̣ v́ chỗ ngồi rộng hơn, có thể ngả ghế ra nằm và thỉnh thoảng đi lại cho đỡ mỏi chứ không phải ngồi bó gị chịu trận như đi xe đ̣.
 

Đêm mọi người ngủ lơ mơ. Có người có lẽ quen đi tàu đă mua sẵn chiếu đem theo trải ra dưới gậm bàn để nằm cho thẳng lưng, tuy phải tḥ chân ra lối đi. Đó cũng là một trong những biểu hiện thiếu văn minh mà ta có thể thấy ở khắp nơi của một quốc gia nghèo nàn lạc hậu, cứ măi được gọi là “đang phát triển”.
 

Ấy là chiếc tàu tôi đang đi được quảng cáo là tàu hiện đại nhất của ngành đường sắt. Dù sao so với mười năm trước đây cũng đă có bước tiến khá dài. Lúc đó tàu chỉ có ghế bằng gỗ, sàn tàu ngổn ngang hàng hoá và hành khách nằm ngồi vật vạ khắp nơi, đi lại có thể dẫm đạp lên nhau.
 

Bây giờ, các toa tàu này đều lắp máy điều hoà nhiệt độ. Ghế ngồi, giường nằm khá thoải mái, sạch sẽ, có cả chăn đắp cho mỗi hành khách. Hai đầu mỗi toa có pḥng rửa mặt và nhà vệ sinh với hai loại bồn xí kiểu phương tây và kiểu ngồi xổm, nước cung cấp đầy đủ. Các thiết bị thoát hiểm trong trường hợp có tai nạn được bố trí sẵn sàng để hành khách sử dụng khi có sự cố. Lại có cả máy đun nước nóng dành cho hành khách muốn tự pha trà, cà phê. Việc phục vụ ăn (tính trong tiền vé) sạch sẽ, chu đáo với chất lượng “tạm được” trong điều kiện đi tàu. Ai muốn ăn ngon, nhà tàu có bán thêm các món đặc biệt tận toa hay đến toa ăn dành riêng gọi theo thực đơn.
 

Những thông tin về giờ giấc, thiết bị an toàn và các nhắc nhở cần thiết khác đều được thông báo trên bảng chữ điện tử ở hai đầu mỗi toa bằng hai thứ tiếng Việt, Anh, thỉnh thoảng xuất hiện trong suốt chuyến đi. Gần đến các ga giữa đường, nhà tàu lại có loa thông báo, nhắc nhở hành khách chuẩn bị lên xuống. Đặc biệt khi tàu qua mỗi tỉnh, loa phát bài giới thiệu sơ lược về địa phương đó, chú trọng lịch sử và các địa danh du lịch bằng hai ngôn ngữ Việt, Anh, kèm theo một số bài hát nổi tiếng liên quan đến địa phương. Điều này nghe cũng thú vị và hành khách được cung cấp thêm thông tin.
 

Với hành tŕnh hơn 1700 cây số, qua hai đêm, một ngày, trong điều kiện như trên có thể nói là quá dễ chịu so với đi xe đ̣, nhất là các loại xe đ̣ “chất lượng cao dỏm” đang “hành” khách hiện nay.
 

Tuy nhiên trong cố gắng cải thiện tiện nghi và điều kiện của việc đi tàu, có một số việc đáng lư phải và có thể làm tốt hơn.
 

Trong một chuyến đi dài, nhà vệ sinh là nhu cầu thiết yếu, đă được thông báo trên tàu là xây dựng theo công nghệ mới hiện đại nhưng vẫn c̣n khuyết điểm quan trọng. Bồn xí kiểu ngồi xổm thiết kế hệ thống nước dội thế nào mà khi sử dụng nước bắn mạnh văng lên ướt cả quần hành khách. Mặt sàn nhà vệ sinh không đủ độ nghiêng cần thiết và lỗ thoát nước có gờ hàn làm nước đọng vũng, hành khách vào ra dẫm nhớp nháp làm bẩn cả các lối đi lại. Điều này thật sự muốn sửa chữa không mấy khó khăn. Ngoài ra, việc xả thẳng phân, nước tiểu xuống đường ray quá mất vệ sinh, có thể là một phần nguyên nhân của nạn ném đá lên tàu lửa ở nhiều địa phương. Đây quả là một “đặc sản Việt Nam” v́ có lẽ hiếm nước nào trên thế giới có nạn này.
 

Việc giới thiệu về các địa phương trên loa có nơi bị bỏ qua, không những các tỉnh nhỏ như Quảng Trị, Quảng Ngăi, mà cả Quảng Nam - Đà Nẵng, nơi có tiềm năng du lịch lớn, dù giờ tàu đi qua nơi đó là ban ngày. Không rơ v́ nội dung giới thiệu các nơi này chưa có hay người phụ trách quên. Các bài hát phát không đúng chỗ, vào địa phận Nam Trung bộ rồi vẫn c̣n nghe “câu ḥ Nghệ Tĩnh”. Vấn đề là phải thường xuyên bổ sung tư liệu mới, chọn thêm bài hát phù hợp và người phụ trách việc này có cách làm việc chính xác, khoa học hơn. Đă không làm th́ thôi, khi làm phải đến nơi đến chốn v́ hoạt động này là một ưu điểm lớn cần hoàn thiện đến mức tối đa, sẽ gây ấn tượng rất tốt nơi hành khách.
 

Toa giường nằm loại pḥng có giường ba tầng rất bất tiện. Tầng áp nóc quá sát trần và hai tầng dưới chỉ nằm chứ không ngồi được. Muốn ngồi, người ở tầng giữa phải xuống tầng dưới và lật giường lên để ngồi chung với người tầng dưới chứ không có chỗ ngồi nào khác. Nếu trong 30 giờ mà chỉ nằm không ngồi cũng khó ḷng chịu nổi. Có nên thiết kế quá tiết kiệm và “thiếu văn minh” như thế không khi hành khách mua loại giường nằm phải là người có tiền. Đă tốn tiền mà c̣n khổ th́ hơi vô lư.
 

Thời gian 30 giờ cho chuyến đi xuyên Việt so với xe đ̣ Việt Nam đă là nhanh nhưng so với tàu lửa b́nh thường các nước khác c̣n quá chậm, chưa nói đến các loại tàu siêu tốc. Dù ghế, giường êm cỡ nào mà ngồi hay nằm suốt hai đêm một ngày, hành khách nào cũng quá “oải”. Không biết đến bao giờ ngành đường sắt nói riêng và đất nước nói chung mới có thể đồng hành cùng thế giới chứ không măi “tụt hậu”.
 

Trên hành tŕnh trở về bằng tàu lửa này, vào ban ngày tàu chạy từ Quảng B́nh cho đến Quy Nhơn, các nơi khác tàu chạy về đêm. Có những khoảng đường sắt song song và sát quốc lộ 1 nên chúng tôi có thể nh́n lại những nơi ḿnh đă đi qua bằng xe gắn máy. Nh́n từ trên tàu, hai nơi có phong cảnh đẹp gây ấn tượng là vùng núi Kẻ Bàng - Phong Nha và đèo Hải Vân. Đặc biệt trên đèo Hải Vân, tàu nhiều lần qua hầm và khi uốn khúc theo triền núi, khách nh́n qua cửa sổ có thể thấy cả con tàu uốn lượn trườn ḿnh như một con trăn khổng lồ trên cao, phía dưới là vực sâu hay băi cát lặng lờ, ngoài xa biển khơi ngăn ngắt.
 

Đêm thứ hai trên tàu, để đỡ chán và có chút không khí lăng mạn, tôi rủ BY đến toa ăn dành riêng để uống cà phê. Đáng lẽ điều này sẽ rất thú vị khi cùng ngồi chuyện tṛ bên cửa sổ của con tàu đang lướt nhanh trong màn đêm nhưng không khí ở toa này đă làm chúng tôi mất hứng. Toa tàu hẹp, người đông, chúng tôi phải ngồi chung bàn với người khác. Phần lớn khách đến đây đều nhậu. Mùi thức ăn, mùi bia, khói thuốc lá nồng nặc và bia vào lời ra rôm rả. Nhiều người đă ngà ngà say, mặt đỏ gay hay tái nhợt, nói chuyện bằng cách gào lên thi đua với tiếng tàu x́nh xịch làm chúng tôi đinh tai, nhức óc. Hai người khách đối diện lại cứ nh́n chằm chằm vào chúng tôi. Đành chịu thôi và chúng tôi phải kết thúc sớm buổi cà phê đêm lăng mạn bị thất bại.
 

Dù sao tàu chạy cũng khá đúng giờ. Suốt hành tŕnh chỉ dừng đỗ khoảng sáu ga lớn, nơi lâu nhất nửa giờ và nơi nhanh nhất chỉ một phút. Giờ dừng đỗ ở các ga dọc đường có xê dịch đôi chút so với lịch thông báo nhưng đến Sài G̣n, ga cuối cùng lại rất đúng giờ- 5giờ sáng.
 

Thế là chúng tôi kết thúc chuyến đi gần một tháng. Tại ga Sài G̣n, chúng tôi lại gặp một chút bực ḿnh. V́ không muốn chen lấn, chúng tôi hầu như rời tàu sau cùng nhưng ở bậc lên xuống vẫn bị xô đẩy thô bạo. Những hành khách mang nhiều hành lư, xuống rồi lại lên lấy tiếp cứ tông thẳng vào chúng tôi để giành lối đi, không hề có một chút tối thiểu lịch sự. Xuống sân, các taxi đợi sẵn đă đi hết, các taxi mới vào bị khách giành giật. Chúng tôi không muốn đi xe ôm v́ nhiều đồ và đi giờ này sợ không an toàn nhưng những người chạy xe ôm cứ bám riết, làm như chúng tôi nợ họ không bằng. Dĩ nhiên là họ kiếm sống lương thiện, nhưng cũng như những người bán vé số hay bán hàng lưu niệm, cách làm việc của họ quá gây phiền nhiễu cho người khác, điều chỉ có thể thấy ở những nước nghèo đói và thiếu văn minh như Việt Nam hôm nay. Chúng tôi phải xách đồ đi một khoảng khá xa ra ngoài sân ga mới thoát khỏi họ và t́m được taxi. Hai mươi phút sau chúng tôi có mặt ở nhà, chấm dứt cuộc hành tŕnh.

 

 

Lời cuối :
 

Sau chuyến đi, cuộc hành tŕnh của chúng tôi chưa thực sự kết thúc v́ chúng tôi vẫn c̣n nhiều dịp để hồi tưởng, kể lại và suy ngẫm về những ǵ đă trải qua. Đó chính là hành tŕnh nội tâm song hành và tiếp diễn hành tŕnh thực tế.
 

Với tư cách người đi du lịch xuyên suốt từ Nam ra Bắc trong một chuyến đi, tuy thời gian ít, nhiều nơi chỉ là “cỡi ngựa xem hoa” nhưng cùng với kư ức và những hiểu biết đă có, chúng tôi cũng có được một cái nh́n toàn cảnh, tuy chưa sâu sắc, về t́nh h́nh đất nước.
 

“Giang sơn gấm vóc”, “đất nước tươi đẹp” là những từ mang tính cách ước lệ, tuy có một phần thực chất nhưng có lẽ chúng nói lên sự yêu mến và ḷng kiêu hănh của chúng ta về đất nước nhiều hơn. Quả thực chúng ta có những phong cảnh đẹp, đặc trưng, nổi bật là vô số băi biển dọc dài theo đất nước và những di sản văn hoá, thiên nhiên thế giới được Unesco công nhận nhưng cũng không ít nơi đất đai cằn cỗi, đồng khô cỏ cháy, phong cảnh đơn điệu nhàm chán. Trên thế giới biết bao quốc gia có phong cảnh thơ mộng, hùng vĩ, kỳ lạ và phong phú hơn đất nước ta. Dĩ nhiên về t́nh cảm, đất nước quê hương bao giờ cũng đẹp hơn cả nhưng so sánh thực tế phải có lư trí tỉnh táo, không thể cứ tự hào suông.
 

Các công tŕnh kiến trúc, điêu khắc của ta có giá trị riêng, mang dấu ấn lịch sử dân tộc, có nơi khá xa xưa nhưng không có tính hoành tráng, tinh tế hay tŕnh độ nghệ thuật, thẩm mỹ cao như nhiều nước phương tây. Các đền, chùa, tượng nhiều nơi phong cách gần giống nhau, ít tính sáng tạo và đa dạng. Các công tŕnh mới xây dựng mang màu sắc hiện đại, hào nhoáng bên ngoài nhưng lại có một vẻ đơn điệu mới, chưa thấy ǵ gọi là đặc sắc. Đặc biệt các tượng đài thể hiện sự nghèo nàn, rập khuôn, g̣ bó trong tư duy sáng tạo. Không ít công tŕnh chỉ là sự thể hiện thô thiển những tư tưởng chính trị chỉ đạo cũng thô thiển không kém.
 

Về góc độ khai thác du lịch, sự quan tâm và đầu tư, tôn tạo được thể hiện ở nhiều nơi, tạo ra các điểm đến thú vị cho khách du lịch trong và ngoài nước. Tuy nhiên điều nổi bật là tŕnh độ nhận thức (đặc biệt về thẩm mỹ) và khả năng tổ chức quản lư của những người, cơ quan có trách nhiệm c̣n quá yếu kém. Nhiều nơi điều này đă không tạo ra được sự hài hoà giữa thiên nhiên và công tŕnh nhân tạo mà ngược lại là sự đối chọi, phản cảm. Tệ hại nhất là sự bát nháo, mất vệ sinh, thiếu an toàn cộng với cơ sở vật chất tồi tệ đă gây ấn tượng rất xấu lên du khách, một lần trải qua là mất hết thiện cảm. Các điểm đến du lịch chính là một phần của khuôn mặt đất nước tŕnh diện với thế giới trong thời kỳ hội nhập toàn cầu nên cần phải được chăm sóc nhiều hơn nữa, với sự đầu tư nhiều hơn cả tiền bạc lẫn những con người có tài năng, tŕnh độ và tầm nh́n trên lĩnh vực này.
 

Nếp sống đô thị hoá là điều nổi bật nhất trên tất cả các thành phố, thị trấn tập trung dọc đường quốc lộ 1 từ Nam ra Bắc. Đây là xu thế áp đảo của thời hiện đại, một nhu cầu bức xúc nhưng không phải là tối ưu đối với đất nước. Mục đích của người dân trong cơn sốt đô thị hoá này là kiếm sống, làm giàu cho cá nhân chứ không phải phát triển đất nước một cách toàn diện, cân bằng. V́ thế nó diễn ra một cách hỗn độn, bừa băi, tự phát vô tổ chức mà nhà nước không thể quản lư nổi. Số đông dân chúng có thu nhập khá hơn, sống tiện nghi hơn, sử dụng nhiều thành quả khoa học kỹ thuật và vui chơi giải trí của thời đại văn minh hơn nhưng cùng song song là sự tranh sống quyết liệt, đôi khi tàn bạo, thiếu nhân tính. Trong cuộc tranh sống đó, sự bất công lớn nhanh hơn sự phát triển kinh tế với quy luật mạnh được yếu thua, cá lớn nuốt cá bé. Ở đây kẻ mạnh, cá lớn chính là những kẻ có quyền, có tiền, và thường kẻ có quyền là kẻ có tiền. Những công ty lớn nhất, những khách sạn sang trọng nhất, những biệt thự hào nhoáng nhất, những xe hơi đời mới đắt tiền nhất, những ngôi nhà to đẹp mới xây dựng, không của ai khác hơn là các cơ quan nhà nước, các quan chức đảng và nhà nước ở mọi cấp và gia đ́nh, bà con họ hàng. C̣n lại là những kẻ làm ăn móc ngoặc, phi pháp hoặc những người có sẵn tiền của. Người giàu lên nhờ có năng lực và làm ăn lương thiện rất hiếm. Người dân thường làm ăn chân chính chỉ đủ sống, đa số đổ mồ hôi sôi nước mắt chỉ để lo ngày hai bữa.
 

T́nh trạng đó kéo theo sự sa đoạ về lẽ sống, lối sống và nhân cách. Nổi bật nhất là nạn tham nhũng. Tham nhũng ở tất cả mọi cấp, từ trung ương đến địa phương, cơ sở. Tham nhũng hoành hành ở tất cả các ngành, các lănh vực, từ kinh tế đến công an, kiểm sát, toà án; từ xây dựng, cầu đường đến hội chữ thập đỏ, bảo hiểm y tế, cứu đói giảm nghèo, các chương tŕnh dành cho đồng bào miền núi; từ Mặt Trận Tổ Quốc cho đến Đoàn Thanh Niên, Hội Sinh Viên, Hội Nhà Báo, các trường học… nghĩa là bất cứ ai có chút quyền, dù lớn hay nhỏ đều có thể muốn và có thể lạm dụng chức quyền để kiếm lợi bất chính. Dĩ nhiên đó là những quan chức.
 

Người làm ăn hoạt động kinh doanh muốn có lăi phải hối lộ, móc ngoặc với quan chức để giành lợi thế, trốn lậu thuế hay bóc lột lừa đảo khách hàng. Người dân lương thiện khi cần công việc ǵ liên quan đến thủ tục hành chính đều phải chạy chọt lo lót. Các tệ nạn xă hội “phát triển phi mă” với đủ mọi loại dạng từ măi lộ, trộm cắp, cơm tù xe cướp, x́ ke, ma túy, mại dâm, hiếp dâm, phá thai, nhiễm HIV - AIDS đến hành hung, giết người, kể cả con giết cha mẹ, cha mẹ giết con, vợ chồng anh em bạn bè giết nhau, mẹ nấu dầu sôi tạt lên con gái, tṛ đánh thầy… đến lường gạt t́nh, tiền, bằng cấp giả, thi thuê, rải đinh ra đường, ném đá lên xe lửa, lái xe không biết luật, xả rác phóng uế bừa băi…trong đó có những loại “đặc sắc” nhất thế giới, không nơi nào có.
 

Có lẽ không có đất nước nào mà các loại tội ác, tội phạm, thói hư tật xấu lại đa dạng, phong phú và đê tiện, bẩn thỉu đến thế, lại c̣n diễn ra thường xuyên, hàng ngày, nhiều thứ gần như công khai trước mắt mọi người. T́nh trạng đó làm xói ṃn những t́nh cảm tốt đẹp, sự phản kháng chính trực, niềm tin vào cuộc sống và tương lai đất nước. Đây mới chính là nguy cơ lớn nhất trong mọi nguy cơ. V́ đến khi một dân tộc không c̣n niềm tin, đánh mất nhân cách th́ c̣n cơ sở nào để xây dựng tương lai.
 

Nói như thế không phải là xă hội không có những mặt tích cực và con người tốt. Nổi bật nhất là những hoạt động từ thiện. Đông đảo các tổ chức và cá nhân đă nhanh chóng hưởng ứng đóng góp công sức, tiền của để cứu trợ những người xấu số khi có thiên tai, hoả hoạn, tai nạn hoặc gặp hoàn cảnh thương tâm. Những lúc đó t́nh nhân ái, ḷng trắc ẩn đă được khơi dậy, thể hiện một cách mạnh mẽ và có hiệu quả tích cực. Rồi c̣n bao nhiêu gương tốt con ngoan, tṛ giỏi, các thầy thuốc, giáo viên phục vụ vùng sâu vùng xa, cán bộ chiến sĩ công an tận tụy xả thân hy sinh khi chống buôn lậu, bắt cướp… kể cả ở lực lượng cảnh sát giao thông vốn nhiều tai tiếng.
 

Tuy nhiên, trong bức tranh xă hội cả về mặt thực tiễn lẫn tinh thần, màu xám nặng nề ảm đạm lấn át màu xanh, màu hồng tươi sáng. Có phải như thế không? Có phải đó là cảm xúc cá nhân mang nặng chủ quan (dĩ nhiên cảm thức cá nhân nào cũng mang nặng chủ quan), nhuốm màu bi quan và chưa phản ánh chân thực hiện trạng cuộc sống? Tôi cũng rất mong là như thế. Nhưng tôi tự thấy ḿnh không phải là người chỉ nh́n đời qua cặp kính màu đen hay nặng thành kiến một chiều. Tôi vốn lạc quan và muốn công bằng trong mọi việc.
 

Có người nói bộ mặt của đất nước hôm nay, nếu so sánh với thời điểm 15 năm trước khi đổi mới hoặc gần 30 năm khi đất nước thống nhất, ai cũng phải nhận có sự phát triển, một bước tiến khá dài. Nhiều người ở xa tổ quốc hoặc khách nước ngoài thỉnh thoảng trở về VN đă phải hết sức kinh ngạc về sự thay đổi. Đảng và nhà nuớc coi đó là thành quả của cách mạng, là thành tích của chế độ.
 

Đúng là có sự phát triển với tộc độ khá nhanh nếu so với điểm xuất phát từ năm 1975. Nhưng một dân tộc với dân số 70-80 triệu người, lao động cật lực gần 30 năm trong điều kiện hoà b́nh, khai thác mọi nguồn tài nguyên của đất nước, với bao nhiêu tỷ đô la tiền viện trợ và vay nợ nước ngoài, lẽ nào không có thành quả. Thành quả đó chính là sự đóng góp của hàng triệu các nhà trí thức, các chuyên gia trên mọi lănh vực, các nhà doanh nghiệp, hàng mấy chục triệu công nhân và nông dân. Đảng và nhà nước luôn khẳng định thành quả đó là nhờ chính sách đổi mới do Đảng khởi xướng và lănh đạo. Tuy nhiên đường lối đổi mới không ǵ khác hơn là cách tự cứu của Đảng trước nguy cơ sụp đổ, thực chất là cởi trói cho nhân dân và chính nhân dân khi không bị trói buộc sẽ làm nên những sự nghiệp phi thường.
 

Nhưng nếu so sánh với các nước khác trong khu vực có xuất phát điểm tương tự, ta vẫn phải thấy rơ ḿnh “tụt hậu” như thế nào. Đó là chưa kể Việt Nam c̣n nhiều “thành tích ngược” được các tổ chức quốc tế xếp hạng, thuộc loại bét thế giới về nghèo đói, tham nhũng, không có tự do báo chí, đàn áp tôn giáo...
 

Vậy th́ nên bi quan hay lạc quan?
 

Nhiều người đă khẳng định dân chủ là chiếc ch́a khoá vạn năng có thể giải quyết mọi vấn đề. Điều đó đúng. Nhưng vấn đề trong vấn đề là dân chủ ở đâu ra. Dân chủ không được ban phát. Dân chủ không do nhập khẩu. Dân chủ chỉ có được bằng đấu tranh, không phải chỉ của một vài người, một số nhóm người mà phải là của toàn dân tộc. Nếu đa số nhân dân chưa khao khát dân chủ, c̣n mải mê gục đầu xuống miếng cơm manh áo và cầu an hưởng thụ, c̣n khiếp sợ trước bạo lực và chỉ muốn b́nh an kiếm sống, chưa thực sự đấu tranh, ngay từ những vấn đề nhỏ hằng ngày trong cuộc sống th́ dân chủ của toàn dân tộc chưa thể có được. Nếu ai cũng cứ đợi chờ, dân chủ sẽ không tự đến nhưng nếu ai quá sốt ruột cũng sẽ dễ đi đến thất vọng. Thiểu số người có ư chí mạnh nhất đấu tranh tích cực nhất sẽ góp phần thúc đẩy nhanh hơn tiến tŕnh dân chủ hoá dù bản thân họ sẽ chịu nhiều thương tổn. Tuy nhiên số phận của dân tộc tùy thuộc vào mọi người dân chứ không phải chỉ một nhóm người. Với tŕnh dộ dân trí, tâm lư xă hội và sự thờ ơ với dân chủ như hiện nay, cùng với sự bảo thủ của bộ máy cầm quyền, sự chờ đợi không thể tránh khỏi, dù đó là một chờ đợi đau ḷng và đầy bi kịch.
 

Ghi xong tháng 7/2003
 

Tiêu Dao Bảo Cự

 

______________________________

 

Những links khác :

http://www.danchimviet.com/php/modules.php?name=News&file=article&sid=519

http://hasiphu.com/nhomdalat_TDBC03.html

 

 

art2all.net