Nhà thơ Tôn Nữ Hỷ Khương:

MỘT CHIỀU THU HUẾ DƯỚI TRỜI TÂY

Vơ Quang Yến

 

GSTS Trần Văn Khê phụ họa đàn tranh cho nghệ sĩ Tôn Nữ Hỷ Khương

 

Ở Pháp ngựi ta thường bảo một con chim én không đủ để báo mùa xuân. Tôi th́ tin một nữ sĩ có thể chiếu sáng một chiều thu lá vàng mưa bay nhưng không phải bất cứ ai cũng có thể là nữ sĩ ấy. Chị là thi sĩ Tôn Nữ Hỷ Khương, ái nữ của cụ Ưng B́nh Thúc Giạ Thị.

Tháng 10 năm nay 2002, chị được mời cùng với nhà hát tuồng Đào Tấn qua Munchen diễn vở Đông Lộ Địch của thân phụ chị, do GS.TS Thái Kim Lan tổ chức trong chương tŕnh Trung tâm Giao lưu Văn hoá Đức Á Châu. Sau khi xong công việc, chị ghé qua Pháp thăm bà con, bạn bè. Đây cũng là một mong ước của chị từ lâu và cũng là một cái may cho đồng bào hâm mộ thơ nhạc ở Kinh Thành ánh sáng, đặc biệt những ai đă từng rung cảm với câu thơ điệu ḥ xứ Huế, nhưng biết bao người đang mong chờ, làm sao thoả măn được tất cả. V́ vậy ư kiến của các bạn tổ chức một buổi họp chung là hợp lư nhất. Chỗ họp được chọn cũng rất hợp với tinh thần nêu ra của những người mời và của vị khách quư: Phật Đường Khuông Việt ở Orsay.

Orsay không phải là nơi xa lạ đối với đồng bào ta ở vùng Paris. Cách xa phía nam kinh đô khoảng chừng 20 km, thành phố xinh xắn nầy nằm ép ḿnh trên bờ sông nhỏ Yvette, ngay giữa thung lũng Chevreuse. Sinh viên Việt ở đây khá đông nhất là những năm trường Đại học Orsay kết nghĩa với hai trường Đại học TP Hồ Chí Minh và Cần Thơ. Năm 1994, thị xă tổ chức cả một tuần lễ Việt Nam với sự tham dự của Giáo sư Trần Văn Khê, một cuộc triển lăm tranh hai họa sĩ trẻ Sơn Lâm và Vũ Hoà, những đêm nhạc với ban Phượng ca Dân ca Quốc nhạc và nghệ sĩ Trương Thị Quỳnh Hạnh, vở kịch Việt Nam của tôi của Maryn Hache, bàn tṛn về huyền thoại do Vincent Ton Van và Sean James Rose điều khiển, về kinh tế qua lời tŕnh bày của chị Ngô Thị Cúc, bên cạnh những cuộc biểu diễn Việt Vơ Đạo, Thái Cực Quyền, nhóm dân tộc Thần Phong, múa lân, ăn cơm Việt, kể chuyện cổ tích... Vài năm qua, với sự góp sức của Hội Phật tử Âu Châu, một cái nhà nhỏ ở xóm Le Guichet được sắp đặt trang bị thành một ngôi chùa. Hai tu sĩ ở Huế qua đă khéo tay sửa sang, biến hoá cái nhà ở kia thành một Phật đường xinh xắn, có hoa me đất vườn trước, có dàn bầu sai trái phía sau, điểm thêm nét quê hương nơi đất khách nầy. Chính ở nơi đây, hôm chủ nhật mồng 3 tháng 11, mà chị Hỷ Khương được mời tiếp xúc bà con bạn bè, có kẻ chỉ biết tên, biết tiếng, có người thân thích từ những chục năm trước.

Chị Hỷ Khương không lại một ḿnh. Anh Trần Văn Khê đang công tác ở Việt Nam cũng chịu khó về cùng dự mặc dầu mỗi chuyến bay là một nỗi mệt cho người lớn tuổi như anh. Anh đem theo một cây đàn tranh do nhạc sĩ Vĩnh Bảo đặc biệt đóng cho anh với gỗ cây ngô đồng mua từ Nhật về. Cây đàn to hơn đàn thường thấy, tiếng đàn cũng trầm hơn, có điều nặng quá cũng khó mang theo! Anh Khê nhấn mạnh ngay buổi ca nhạc hôm nay là dành cho khách là Hỷ Khương, anh chỉ phụ đàn thôi. Nhưng chị Hỷ Khương th́ không nghĩ có thể ngâm thơ hay ḥ Huế mà không có tiếng đàn đệm của Trần huynh. Thật vậy, sau nầy ai cũng nhận thấy tiếng đàn tranh rất phù hợp với giọng ngâm thơ hay ḥ Huế của chị. Dù sao, một điều rất rơ là không có chương tŕnh định trước, thính đơn sẽ được ứng biến tuỳ theo cảm hứng của nghệ sĩ và gợi ư của thính giả.

Buổi ca nhạc bắt đầu vào lúc 14 giờ 45, chỉ chậm 15 phút sau giờ chỉ định. Sau vài lời mở đầu của thầy Tịnh Quang, anh Khê giới thiệu chị Hỷ Khương và luôn tiện tŕnh bày vở Đông Lộ Địch. Để giúp thính giả thưởng thức, anh giải thích những cách sử dụng thơ Việt Nam, từ đọc, ngâm, ru, ḥ qua các lối hát, hát chèo, hát bội, hát quan họ, hát cải lương... Rồi anh nhường lời cho chị Hỷ Khương. Là một người con hiếu thảo, chị bắt đầu với các tác phẩm của thân phụ. V́ là ở chùa, chị chọn những bài Phật giáo. Trước khi ngâm, chị đọc luôn ba bài thơ của cụ Ưng B́nh: Đọc báo Viên Âm, Khuyên học Phật và bài thơ tuyệt bút là bài thơ cuối cùng của đời cụ: Tiếng chuông ḷng

...Tôi cũng như ai phường đạo hữu,

Mong vào cửa Phật đến Tây Phương.

Tiếng vỗ tay sau mỗi bài ngâm vang dội trong thính pḥng dần dần chật kín. Mấy thầy đếm đâu cũng có khoảng 80 người, một số thính giả có thể cho là lớn trong loại gặp gỡ này. Tiếp theo, chị đọc một bài của chị nhân kỷ niệm 115 năm ngày sinh của cụ Ưng B́nh, khi đọc đến hai câu:

Lời xưa di huấn thời son trẻ,

Con vẫn mang theo suốt cuộc đời.

Chị thổn thức xúc động, hai mắt rướm lệ. Anh Khê đặt nhẹ tay lên vai chị. Dần dần trấn tĩnh, chị tiếp tục đọc hết bài thơ, ngâm rồi bắt qua một điệu ḥ như anh Khê đă giải thích. Chị tiếp tục tŕnh bày câu ḥ có tiếng nhất của cụ Ưng B́nh đă biến thành câu ḥ dân gian:

Chiều chiều trước bến Văn Lâu,

Ai ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm,

Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trông,

Thuyền ai thấp thoáng bên sông,

Đưa câu mái đẩy, chạnh ḷng nước non.

Trước giờ nói chuyện, anh Khê đă có giải thích cho nhà tôi và tôi về những khó khăn khi muốn dịch chữ ai trong câu ḥ ra Anh ngữ. Tôi đă có đọc bài này của anh đăng trong cuốn sách hồi ức về cha tôi mới tái bản và bổ sung mà chị Hỷ Khương chịu khó đem qua Pháp tặng tôi. Xin thành thật cảm ơn chị. Câu ḥ quá quen thuộc, giọng ḥ lại Huế đặc làm thính giả quên ḿnh đang ngồi bên trời Tây. Trong khoảng khắc tôi tưởng ḿnh đang ở trên sông Hương với trăng, với nước, với t́nh bạn đậm đà. Câu ḥ này tôi đă nghe trong một cát xét được toà soạn báo Bách Khoa gởi tặng khoảng 40 năm về trước, bước đầu thúc giục tôi t́m gặp cho được Hỷ Khương. Được gặp nhau chỉ được thực hiện cách đây mấy năm sau khi tập thơ C̣n Gặp Nhau của chị ra đời. Bây giờ thấy chị có lẽ hơi mệt, để cho chị nghỉ hơi, anh Khê tiếp tay giúp chị, ngâm bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan theo điệu bán xuân bán ai.

Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,

Cỏ cây chen đá lá chen hoa...

Thính giả muốn c̣n được "nổi da gà" lại yêu cầu một điệu ḥ khác. Th́ ra không phải một ḿnh tôi ghiền ḥ. Chị xin lỗi cho biết mấy ngày kia hơi ho, khan giọng, may nhờ ở lại nhà bác sĩ Phạm Doăn Để tận t́nh chăm sóc nên khá lên được một chút nhưng không dám bảo đảm hoàn toàn giọng ḥ. Anh Khê kể một chuyện vui. Chị Hỷ Khương thường hay ho nhưng khi chị ḥ th́ lại hết ho cho nên bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc có câu giải thích:

Chữ ḥ liền với chữ ho một vần

Có người yêu cầu chị hát một khúc tuồng Đông Lộ Địch. Anh Khê mách ngay: Hỷ Khương thuộc ḷng các màn trong tuồng và có thể thế chân bất cứ vai nào. Anh Khê kể lại cốt truyện đồng thời so sánh với nguyên bản Le Cid. Anh Khê thật là một kịch sĩ có tài. Anh kể chuyện hấp dẫn cũng như khi anh hát, anh đàn. Hơn nữa, anh nhấn mạnh những điểm thay đổi trong bản của cụ Ưng B́nh để cho chuyện có được tinh thần Việt Nam. Nghe anh kể, ai mà không thèm xem tuồng hát đó. Nghe đâu sang năm Đoàn tuồng sẽ kiếm cách qua tŕnh diễn ở Pháp. Được hay không, không phải chỉ tùy ở chị Hỷ Khương. Giờ đây, chị bảo không quen hát nhưng để đáp thịnh t́nh của thính giả, chị chịu tŕnh bày đoạn Chi Manh đi tu.

Lánh xa nơi hoả trạch

Lần đến cảnh Vân Am

Nợ sanh thành khốn trả đă đành cam

Giây t́nh ái đừng vươn cho khỏi lụy...

Hát bội là một thể hát ngày nay ít được thích chuộng, thật ra v́ người xem ít biết tuồng hát, ít biết thưởng thức điệu hát. Ngày tôi c̣n nhỏ, khi mở chợ mới, làng thường mời một đoàn lại hát luôn ba ngày đêm. Tôi lại may mắn có người ông ngoại học hành chẳng đỗ đạt ǵ nhưng thuộc rất nhiều bài hát bội nên rất thường được nghe ông hát cho nghe. Tôi tự hỏi phải làm ǵ để môn hát bội c̣n tồn tại.

Thấy chị Hỷ Khương lần này thật mệt, có người đề nghị chị Thu Tâm lên tiếp giọng. Thu Tâm trước kia là một ca sĩ của Đài Phát thanh Sài G̣n. Chị thú thật từ sáng nay cố học cho thuộc ḷng một bài ḥ mái nh́ để ḥ tặng chị Hỷ Khương. Đó là bài của cố nhạc sĩ Bửu Lộc sáng tác tặng Hỷ Khương cách đây đúng 30 năm:

Nữ sĩ Hỷ Khương người đoan trang thanh nhă,

Con cưng cụ Thúc Giạ tiếng Thi xă Vỹ Hương.

Gia tài cụ để lại cho Hỷ Khương

Là mực đen giấy trắng nối tiếp đoạn đường thi văn.

Cao hứng Thu Tâm ca luôn bài Nhắc đến miền Trung và ḥ bài Vác đó ra đơm. Tiếp theo, anh Khê ngâm lối hơi thiền bài thơ bằng chữ Hán của Thiền sư Mãn Giác đă được Ngô Tất Tố dịch:

Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân đến trăm hoa cười,

Trước mắt sự qua măi, Trên đầu già đến rồi,

Đừng tưởng Xuân tàn hoa rụng hết,

Đêm qua sân trước một cành mai.

Lại có yêu cầu ḥ mái nh́ hát nam b́nh, Chị Hỷ Khương ḥ một câu của cụ Ưng B́nh cũng đă được biết nhiều, bắt qua một bài nam b́nh.

Một vũng nước trong, mười ḍng nước đục,

Một trăm người tục, một chục người thanh.

Biết đâu gan ruột gởi ḿnh,

Mua tơ thêu lấy tượng B́nh Nguyên Quân.

Muốn kết thúc buổi gặp, chị xin đọc bốn câu thơ C̣n Gặp Nhau:

C̣n gặp nhau th́ hăy cứ vui

Chuyện đời như nước chảy hoa trôi

Lợi danh như bóng mây ch́m nổi

Chỉ có t́nh thương để lại đời.

Và nhường lời cho một cô cháu Thư Lâm gọi thi sĩ Đông Hồ bằng cố ngoại đọc toàn bài thơ ấy và bài Ông đồ của Vũ Đ́nh Liên. Được gợi ư, anh Khê cũng chịu ngâm theo kiểu xưa, thời 1946, theo anh lúc đang c̣n lạc đường, vọng ngoại, bài Đi Chùa Hương của Nguyễn Nhược Pháp. Về mặt sử nhạc, đây là một dẫn chứng vô cùng quư báu. Riêng về bản thân anh Khê, thấy phong cách và công tác ngày nay của anh, đây là một chuyển hướng rất quan trọng và vô cùng bổ ích cho nền nhạc học Việt Nam.

Hơn một giờ rưỡi đă qua. Thầy Thiện Niệm dọn ra mấy mâm chè khoai môn, Huế quá chừng. Tôi thú thật mấy chục năm rồi không c̣n nhớ mùi vị. Có lẽ là chè đă giúp lấy lại sức, chị Thu Tâm tự động ḥ luôn mấy bài ḥ giă gạo do nhạc sĩ Bửu Lộc sáng tác. V́ nói đến vị nhạc sĩ này, chị Hỷ Khương nhắc lại câu ḥ T́nh Thúc Giạ của ông ta:

T́nh nhă t́nh thanh là t́nh Thúc Giạ,

T́nh gieo khắp muôn ngă t́nh với cả muôn người.

T́nh từ chuyện thật, t́nh đến chuyện chơi.

T́nh này đẹp lắm ai ơi!

Được như t́nh Thúc Giạ dễ mấy ai phụ t́nh.

Sau mấy bài thơ vui như Áo Lemur giày cao gót hay Trái sầu riêng... cũng theo yêu cầu, chị Hỷ Khương kết thúc buổi gặp gỡ với bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử:

...Mơ khách đường xa, khách đường xa,

Áo em trắng quá nh́n không ra

Ở đây sương khói mờ nhân ảnh

Ai biết t́nh ai có đậm đà?

Mọi người ra về vào lúc chiều tàn, sương lạnh bắt đầu lên nhưng tôi chắc ai cũng đă mang về một tấm ḷng nóng hổi, một trái tim phồng lớn. Riêng tôi thấy Huế xích lại gần hơn. Tôi xa Huế quá lâu nên có thể tôi không thấy Huế như nhiều bạn khác. Huế xưa của tôi chỉ nằm trong những kỷ niệm êm đềm, những giấc mơ không muốn chấm dứt. Xin cảm ơn chị Hỷ Khương không ngại đường sá xa xăm và anh Trần Văn Khê bất chấp sức khoẻ đă cống hiến cho chúng tôi một chiều thu rực rỡ, một chiều Huế khó quên nơi đất khách quê người. Hy vọng rồi c̣n gặp nhau nữa.

Được gặp nhau mới c̣n gặp nhau,

Chia tay mới đó một ngày nào.

Đông Tây xa cách bao niềm nhớ,

C̣n gặp nhau hẹn lại gặp nhau.
 

Xô thành, tối hôm 03-11-02

V.Q.Y

(175/09-03)

 


 

 

Trang Tôn nữ Hỷ Khương

art2all.net